Tên gọi và vị trí địa lý
Hang động Thẳm Khến thuộc địa phận bản Na, xã Sáng Nhè, tỉnh Điện Biên (trước đây thuộc xã Mường Đun, huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên). Tên gọi “Thẳm Khến” có nguồn gốc từ tiếng Thái, trong đó “Thẳm” có nghĩa là hang động, “Khến” là tên một loài rau rừng có vị đắng xen lẫn vị ngọt, thường mọc nhiều tại khu vực cửa hang. Vì vậy, tên gọi Thẳm Khến có thể được hiểu là “hang động có nhiều cây rau Khến”.
Kiến trúc cảnh quan
Hang động Thẳm Khến nằm ở độ cao khoảng 800m so với mực nước biển, thuộc khối núi đá vôi của khu vực Tủa Chùa. Di tích gồm hai hang động riêng biệt, hình thành trong quá trình phát triển địa hình karst, với hệ thống thạch nhũ, măng đá và cột đá còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn.
Hang động thứ nhất nằm ở lưng chừng đồi, cửa hang quay về hướng Đông, có chiều sâu khoảng 160m và được chia thành ba khoang chính.
Khoang thứ nhất có cửa hang nhỏ, rộng khoảng 0,6m, cao khoảng 0,8m; chiều sâu từ cửa vào khoảng 8–10m. Không gian khoang dài khoảng 30–35m, nơi rộng nhất đạt 15–20m, nơi hẹp nhất khoảng 0,8–1m. Vòm hang có dạng vòng cung, nền hang thấp hơn cửa khoảng 5m rồi thoải dần vào bên trong. Trên nền phân bố nhiều phiến đá, măng đá và cột đá có đường kính từ 1–2m, cao khoảng 4–5m. Hệ thống thạch nhũ trong khoang phát triển khá phong phú với nhiều hình thái tự nhiên khác nhau.
Khoang thứ hai có chiều sâu khoảng 70–75m, rộng từ 10–15m, vòm hang cao từ 5–15m. Trần và vách hang xuất hiện nhiều mảng thạch nhũ lớn màu vàng và xám, phân bố thành các dải liên tục. Nước nhỏ từ đầu các nhũ đá tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình kết tủa cacbonat vẫn đang tiếp diễn. Nền hang hình thành nhiều cột đá và măng đá có kích thước lớn, một số cột cao từ 10–12m, phản ánh quá trình phát triển karst kéo dài trong điều kiện địa chất ổn định.
Khoang thứ ba có chiều sâu khoảng 40–45m, là khoang cuối của hang động. Không gian khoang rộng từ 15–20m, vòm hang tương đối bằng phẳng và số lượng thạch nhũ ít hơn hai khoang trước. Nền và vách hang phân bố nhiều dải nhũ đá màu vàng cùng các khối đá có hình thái đa dạng. Ở trung tâm khoang là một cột đá lớn, xung quanh là các phiến đá xếp nối tiếp nhau. Đặc biệt, cuối khoang có một ô thông tự nhiên rộng khoảng 2–3m từ đỉnh núi chiếu ánh sáng xuống nền hang, tạo điều kiện cho sự lưu thông không khí và ánh sáng tự nhiên.
Hang động thứ hai nằm cao hơn hang thứ nhất khoảng 20–30m, cách khoảng 60m về phía Đông Bắc. Cửa hang rộng khoảng 25–30m, cao từ 8–10m, chiều sâu khoảng 280m và được chia thành hai khoang.
Khoang thứ nhất có chiều sâu khoảng 160m, gồm một khoang chính và hai ngách phụ. Khoang chính có chiều sâu khoảng 55m, nền phân bố nhiều khối đá lớn. Ngách thứ nhất nằm bên trái khoang chính, sâu khoảng 65m, rộng từ 2,5–15m, trần hang cao từ 2–15m; hệ thống thạch nhũ phát triển thành các dải kéo dài từ trần xuống nền hang. Ngách thứ hai cách ngách thứ nhất khoảng 12m, sâu khoảng 40m, rộng từ 8–15m; nền và vách hang xuất hiện nhiều khối thạch nhũ có cấu trúc phân tầng. Một số dải đá rỗng khi tác động cơ học có thể phát ra âm thanh, phản ánh đặc điểm cấu tạo của vật liệu đá trong hang.
Khoang thứ hai là khoang cuối, có chiều sâu khoảng 120m, rộng từ 3–35m, vòm hang cao từ 1–15m. Trần và vách hang phân bố dày đặc các dải thạch nhũ và cột đá phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Nền hang gồm các phiến đá lớn và các cột đá có đường kính khoảng 2–3m, cao từ 4–5m, tạo nên cấu trúc địa mạo đặc trưng của hệ thống hang động đá vôi.
Hang động Thẳm Khến thuộc hệ sinh thái núi đá vôi kết hợp hệ sinh thái hang động, là nơi bảo tồn tương đối nguyên vẹn các giá trị về địa chất, địa mạo và cảnh quan tự nhiên. Di tích có giá trị đối với nghiên cứu quá trình hình thành địa hình karst, bảo tồn đa dạng sinh học và nghiên cứu môi trường hang động. Theo hồ sơ khoanh vùng bảo vệ di tích, tổng diện tích khu vực bảo vệ là 116.610,8m², trong đó khu vực bảo vệ I có diện tích 52.778,1m² và khu vực bảo vệ II có diện tích 63.832,7m².
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo, cảnh quan thiên nhiên và ý nghĩa khoa học, Hang động Thẳm Khến được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia theo Quyết định số 3086/QĐ-BVHTTDL ngày 27/10/2020. Việc xếp hạng là cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di tích trong nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và phát triển văn hóa bền vững.
