Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp Mường Và tọa lạc tại xã Mường Và, huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La, là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo tiêu biểu và lâu đời của vùng biên giới Tây Bắc. Tháp nằm trong hệ thống các di tích lịch sử – văn hóa và danh lam thắng cảnh của tỉnh, gắn liền với đời sống tín ngưỡng và lịch sử hình thành cộng đồng cư dân nơi đây.
Huyện Sốp Cộp là vùng đất quần tụ của nhiều dân tộc anh em, trong đó có cộng đồng người Lào sinh sống từ nhiều thế kỷ trước. Theo truyền thống địa phương, cách đây hơn 400 năm, với sự giúp đỡ của cư dân bản địa, người Lào đã xây dựng Tháp Mường Và như một công trình tín ngưỡng mang đậm bản sắc văn hóa Phật giáo Nam tông và văn hóa Lào.
Lịch sử và nhân vật
Theo truyền thuyết địa phương, cách đây hơn 400 năm, có một thầy địa lý người Hoa trong quá trình đi qua vùng Mường Và đã nhận thấy nơi đây là vùng đất có địa thế đẹp, hội tụ nhiều yếu tố phong thủy cát lành, thích hợp để xây dựng công trình tín ngưỡng. Ông đã bàn bạc với Chẩu Hua – người đứng đầu vùng Mường Và lúc bấy giờ – về việc dựng chùa và tháp nhằm tạo nơi thờ Phật, truyền bá giáo lý và tổ chức các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
Theo lời truyền lại, Chẩu Hua đã huy động nhân dân trong vùng đắp một quả đồi nhân tạo ngay tại trung tâm bản để làm nền xây dựng công trình. Đất đắp đồi được lấy từ khu vực hai bên và phía sau tháp. Trước đây, xung quanh tháp còn tồn tại ba hồ nước lớn, góp phần tạo nên thế đất hài hòa theo quan niệm phong thủy.
Sau khi hoàn thành việc đắp nền, Chẩu Hua cho xây dựng Tháp Mường Và và ngôi chùa bên cạnh. Từ đó, nơi đây trở thành địa điểm để người dân đến lễ Phật, nghe giảng kinh, đồng thời là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi tập hợp nhân dân trong các dịp lễ hội, sự kiện quan trọng của bản mường. Truyền thuyết này phản ánh vai trò của Tháp Mường Và không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là trung tâm văn hóa, tinh thần của cư dân địa phương trong nhiều thế kỷ.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp Mường Và là một công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, mang đậm dấu ấn văn hóa Phật giáo và kiến trúc truyền thống của cộng đồng người Lào ở vùng Tây Bắc. Công trình được xây dựng trên một quả đồi nhân tạo cao khoảng 15 m so với mặt bằng xung quanh, tạo nên vị thế nổi bật giữa không gian bản làng. Từ xa, tháp hiện lên với dáng cao vút trên nền trời, các đường nét thanh thoát, cân đối, tạo vẻ uy nghi và linh thiêng.
Tháp cao khoảng 13 m, có kết cấu đặc, được xây bằng gạch vồ màu đỏ kích thước khoảng 35 × 15 × 6 cm, liên kết bằng hỗn hợp vôi, cát và mật theo kỹ thuật xây dựng truyền thống. Toàn bộ công trình gồm 5 tầng, thu nhỏ dần từ dưới lên trên theo dạng bút tháp.
Tầng 1
Tầng đế có mặt bằng hình vuông, chiều rộng khoảng 2,85 m, phần chân choãi rộng rồi thu dần lên trên, cao khoảng 3,5 m. Phần trên của tầng được tạo dáng như một đài hoa nâng đỡ tầng tiếp theo. Thân tầng được tạo các rãnh lõm hình bán nguyệt kết hợp rãnh đứng ở giữa, hai bên có gờ nổi tạo điểm nhấn. Tầng này hầu như không có hoa văn trang trí. Trong quá trình trùng tu, phần chân tháp đã được gia cố bằng bê tông và lát đá để bảo vệ công trình.
Tầng 2
Tầng thứ hai cao khoảng 2,6 m, tiếp tục có mặt bằng hình vuông. Các mặt thân được tạo các đường lõm hình bán nguyệt và gờ nổi tương tự tầng dưới. Điểm nổi bật là hệ thống hoa văn chạy quanh chân và đỉnh tầng. Phần tiếp giáp tầng một được trang trí hoa văn lá đề cách điệu, trong khi phần tiếp giáp tầng ba là họa tiết voi đi lên núi. Phía trên còn có các hoa văn dây xoắn kết hợp hình hoa cúc, tạo nên bố cục khỏe khoắn và sinh động.
Tầng 3
Tầng ba có hình dáng tựa một chiếc lọ, phía dưới lớn, phía trên thu nhỏ dần. Thân tầng cao khoảng 3,3 m, được tạo các rãnh lõm chạy dọc và các mặt cong hình bán nguyệt. Hoa văn trang trí khá giản lược, chỉ có dải hoa văn nổi hình dấu ~ chạy quanh phần tiếp giáp với tầng bốn.
Tầng 4
Tầng bốn tiếp tục thu nhỏ, cao khoảng 2 m. Đặc điểm nổi bật là tại bốn góc phần đế được trang trí các vòi voi cong ngược, nhìn từ xa giống như bốn chiếc khuyên tai treo trên thân tháp. Đây là chi tiết tạo nên nét độc đáo cho kiến trúc công trình.
Tầng 5
Tầng trên cùng cao khoảng 1,6 m, có hình dáng như một búp sen, không trang trí nhiều hoa văn, tạo điểm kết thúc thanh thoát cho toàn bộ công trình.
Trong quá trình tồn tại, Tháp Mường Và từng chịu nhiều tác động của thiên nhiên và chiến tranh. Năm 1965, bom đạn đã làm gãy khoảng 0,6 m phần đỉnh tháp. Trận động đất năm 1983 tiếp tục khiến thân tháp xuất hiện các vết nứt dọc, lớp vữa bong tróc, nhiều hoa văn và chi tiết kiến trúc bị hư hại, đặc biệt ở phần chân tháp.
Để bảo tồn giá trị của di tích, công trình đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng UBND tỉnh Sơn La tổ chức trùng tu lần thứ nhất vào năm 2000, lần thứ hai vào năm 2012; đến năm 2013 xây dựng thêm nhà quản lý phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Nhờ các đợt trùng tu này, Tháp Mường Và vẫn giữ được hình dáng kiến trúc cơ bản và tiếp tục là một trong những công trình cổ tiêu biểu mang đậm dấu ấn văn hóa Lào trên đất Sơn La.
Lễ hội
Tháp Mường Và không chỉ là một công trình kiến trúc – nghệ thuật có giá trị lịch sử mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Lào ở xã Mường Và, huyện Sốp Cộp. Hằng năm, khu vực tháp là nơi diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống của đồng bào, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Lễ hội tiêu biểu gắn với Tháp Mường Và là Tết Khẩu Hó (hay còn gọi là lễ mừng cơm mới của người Lào), thường được tổ chức vào Rằm tháng Tám âm lịch. Đây là lễ hội mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp, thể hiện lòng biết ơn của người dân đối với tổ tiên, thần linh và trời đất đã ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Phần lễ
Nghi lễ chính được tổ chức tại khu vực Tháp Mường Và với sự tham gia của các già làng, trưởng bản, thầy cúng và đông đảo nhân dân trong vùng. Người dân chuẩn bị các lễ vật truyền thống, trong đó có Khẩu Hó (cơm gói) cùng nhiều sản vật địa phương để dâng cúng.
Thầy cúng chủ trì các nghi thức cầu khấn, bày tỏ lòng tri ân đối với tổ tiên, thần linh và cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cây cối sinh sôi, đời sống nhân dân no đủ, bình an. Sau nghi lễ cúng tế, người dân cùng thực hiện nghi thức buộc chỉ cổ tay, gửi gắm những lời chúc về sức khỏe, hạnh phúc, may mắn và thành công đến người thân, bạn bè và khách tham dự.
Phần hội
Sau phần nghi lễ là các hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian truyền thống của đồng bào người Lào. Những điệu múa xòe được tổ chức quanh khu vực tháp, thu hút đông đảo người dân và du khách cùng tham gia trong không khí vui tươi, đoàn kết.
Bên cạnh đó còn có các chương trình giao lưu văn nghệ, trình diễn trang phục truyền thống và nhiều trò chơi dân gian đặc sắc, tạo nên không gian lễ hội đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Đây cũng là dịp để cộng đồng người Lào gặp gỡ, thắt chặt tình đoàn kết, đồng thời quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống đến với du khách trong và ngoài địa phương.
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, Tháp Mường Và đã được Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1998. Việc được công nhận là di tích cấp quốc gia khẳng định giá trị tiêu biểu của công trình, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của một trong những công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa Lào hiếm hoi còn được lưu giữ trên đất Sơn La.
