Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp cổ Mường Bám tọa lạc tại xã Mường Bám, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La (này là xã Thuận Châu, tỉnh Nghệ An), bên dòng suối Nậm Húa – một trong những nguồn nước quan trọng hợp lưu tạo nên dòng sông Mã. Từ lâu, dòng Nậm Húa không chỉ bồi đắp nên cảnh quan thiên nhiên mà còn gắn bó mật thiết với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Mường Bám.
Mường Bám là một vùng lòng chảo thượng lưu được bao bọc bởi núi đồi, nơi cộng đồng các dân tộc đã sinh sống, tạo dựng bản làng và hình thành những giá trị văn hóa đặc sắc. Trong không gian ấy, Tháp cổ Mường Bám trở thành một công trình kiến trúc tiêu biểu, lưu giữ dấu ấn lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa của cư dân địa phương qua nhiều thế kỷ.
Ngày nay, Tháp cổ Mường Bám được xem là một di sản văn hóa có giá trị của huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La và khu vực Tây Bắc, góp phần phản ánh sự giao thoa văn hóa và truyền thống lâu đời của vùng đất nơi đầu nguồn sông Mã.
Lịch sử và nhân vật
Theo các nhà sử học, Tháp cổ Mường Bám được xây dựng vào khoảng năm 1569 – 1594, do cộng đồng người Lào di cư sang vùng Mường Bám sau cuộc xâm lược của quân Miến Điện dựng nên. Đây là một công trình tôn giáo – tín ngưỡng tiêu biểu, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa lâu đời giữa cộng đồng người Lào và cư dân bản địa ở vùng Tây Bắc.
Tương truyền, khi đặt chân đến Mường Bám, những cư dân đầu tiên đã lựa chọn một quả đồi có địa thế đặc biệt để xây dựng tháp. Ngọn đồi nằm giữa vùng núi trùng điệp, có dáng như một vị tu sĩ đang ngồi thiền, theo quan niệm phong thủy với thế “hua táng Keo, eo táng Lào” (đầu hướng về đất Việt, lưng tựa về phía Lào). Hai bên là các dãy núi đá tạo thành thế “tay ngai”, phía trước nhìn xuống nơi hợp lưu của hai nhánh suối Nậm Húa – một vị trí được xem là linh thiêng và hội tụ sinh khí.
Để xây dựng công trình, người xưa đã sử dụng loại gạch vồ màu đỏ kích thước lớn (dài khoảng 35 cm, rộng 15 cm, dày 7 cm), liên kết bằng hỗn hợp vôi, cát và mật, đồng thời tạo các họa tiết trang trí bằng vữa và đất nung. Với kỹ thuật xây dựng công phu cùng nghệ thuật trang trí tinh xảo, Tháp cổ Mường Bám trở thành một trong những công trình kiến trúc tôn giáo tiêu biểu của vùng Tây Bắc.
Theo lời kể của các bậc cao niên địa phương, vào đầu thế kỷ XX, trong khuôn viên tháp còn tồn tại một ngôi chùa và nơi ở của các nhà sư làm nhiệm vụ trông nom, hương khói cho công trình. Trải qua thời gian và biến động lịch sử, ngôi chùa không còn, chỉ còn lại dấu tích nền móng bị cây cỏ che phủ.
Sau hơn năm thế kỷ tồn tại, Tháp cổ Mường Bám đã chịu nhiều tác động của thời gian và thiên nhiên. Công trình từng xuất hiện nhiều vết nứt, bong tróc và xuống cấp nghiêm trọng trước khi được các cơ quan chức năng tiến hành bảo tồn, trùng tu nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc của di tích.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp cổ Mường Bám được xây dựng trên một quả đồi tự nhiên rộng khoảng 1 ha, cách bờ suối Nậm Húa (thượng nguồn sông Mã) khoảng 300 m. Theo quan niệm phong thủy của cộng đồng người Lào xưa, đây là vị trí hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi về địa thế và linh khí để dựng công trình tín ngưỡng.
Quần thể di tích gồm 5 ngọn tháp, trong đó một tháp chính nằm ở trung tâm và bốn tháp nhỏ bố trí xung quanh theo bốn hướng Đông, Tây, Nam và Bắc. Tháp chính quay mặt về hướng Đông, nhìn ra nơi hợp lưu của các nhánh suối Nậm Húa. Phía trước có núi làm bình phong, hai bên Bắc – Nam là các dãy núi tạo thế “tay ngai”, phía sau là dãy núi có hình dáng như người ngồi thiền. Trước mặt là dòng suối uốn lượn tạo thành thế “chi huyền thủy”, góp phần tạo nên không gian thanh tĩnh, uy nghiêm và hài hòa với cảnh quan thiên nhiên.
Toàn bộ các tháp đều được xây dựng bằng gạch vồ màu đỏ có kích thước lớn (dài khoảng 35 cm, rộng 15 cm, dày 7 cm), liên kết bằng hỗn hợp vôi, cát và mật. Các chi tiết trang trí được tạo bằng vữa đắp nổi, kết hợp với những hình đất nung gắn trên bề mặt tháp, tạo nên hệ thống hoa văn mang giá trị thẩm mỹ và phản ánh nghệ thuật kiến trúc truyền thống của cộng đồng người Lào vùng Tây Bắc.
Trải qua nhiều thế kỷ cùng sự tác động của thời gian và thiên nhiên, quần thể tháp hiện không còn giữ được nguyên vẹn quy mô ban đầu. Tuy vậy, những giá trị về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí vẫn góp phần khẳng định Tháp cổ Mường Bám là một trong những công trình kiến trúc tín ngưỡng đặc sắc của Sơn La và khu vực Tây Bắc.
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, Tháp cổ Mường Bám (huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 4064/QĐ-BVHTTDL ngày 24/10/2012.
