Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Hang, tiếng Khmer gọi là Wat Kompong Ch’rây là một ngôi chùa thuộc hệ phái Phật giáo Nam tông Khmer. Kompông Chrây, có nghĩa là “bến cây đa” (1), còn được gọi là Kompongnikroth. Tên chính của chùa là Kompông Chrây vì trước đây, trước cổng chùa có một bến đò dưới gốc cây đa (2). Sau này, do cổng phụ của chùa được thiết kế giống như một cái hang, người dân đã gọi chùa với tên thân thuộc là “Chùa Hang.”
Chùa Kompông Chrây tọa lạc ở khóm 4, thị trấn Châu Thành, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh. chùa tọa lạc trong khuôn viên có diện tích hơn 6 ha, trong đó khoảng một nửa diện tích là vườn cây cổ thụ (đa phần là sao, dầu).
Lịch sử và nhân vật
Chùa được thành lập vào năm 1637 và đã trải qua 22 đời sư trụ trì.
Trong sự kiện Tết Mậu Thân năm 1968, chùa bị bom đạn tàn phá nặng nề. Đến năm 1977, sư Thạch Suông, người hiện là sư trụ trì đời thứ 23, đã trở về và vận động phục dựng lại chùa. Nhờ nỗ lực của ông, ngôi chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu và dần trở nên khang trang, bề thế. Sư cả Thạch Suông, ngoài vai trò trụ trì, còn là một nghệ nhân tài hoa, đã tạo ra nhiều tác phẩm nghệ thuật độc đáo từ các gốc cây.
Từ năm 2002, các nhà sư của chùa Kompông Chrây, ngoài việc thực hiện Phật sự và hành đạo, còn bắt đầu học và thực hành nghề điêu khắc nghệ thuật trên rễ cây cổ thụ, góp phần phát triển thêm giá trị văn hóa đặc sắc cho chùa.
Kiến trúc cảnh quan
Theo lời kể của những bậc cao niên trong vùng, sân chùa Hang trước kia có đàn dơi đông vô kể. Tết Mậu Thân (1968), bom đạn đã làm chùa hư hại nặng, đàn dơi khiếp đảm bay mất. Ngày nay, sân chùa lại là nơi trú ẩn của đàn cò với hàng ngàn con, mỗi chiều đậu trắng cây. Cảnh này khiến người ta dễ liên tưởng đến câu nói quen thuộc của người Việt: “Đất lành chim đậu”. Chùa tọa lạc trong khuôn viên có diện tích hơn 10 ha, trong đó một nửa diện tích là rừng tự nhiên với nhiều cây cao rậm rạp. Cổng chính hướng ra phía bờ sông, đề tên chính thức của chùa là Kamponynixrdle. Hai bên cổng chính có hai tượng Yak to bằng người thật. Yak là chằn tinh, mắt lồi, nanh dài, mặc áo giáp, cầm gậy, rất hung ác nhưng được Phật cải hóa, cho làm bảo vệ. Cổng phụ nằm ven tỉnh lộ 36, xây dựng vòm cuốn, tường rất dày, có hình dạng giống như cái hang, nên người ta quen gọi là chùa Hang.
Chánh điện chùa tọa lạc trên nền cao 3m, có nhiều bậc cấp dẫn lên, được trang trí lộng lẫy với nhiều hoa văn, họa tiết. Bên trong chánh điện là hai hàng cột cao lớn uy nghi. Mái chánh điện được lợp thành nhiều lớp chồng lên nhau làm nên khoảng không gian cao vút, đỉnh nhọn như một chóp tháp. Giữa chánh điện là bàn thờ với tượng Phật tổ rất lớn đặt trên cao, phía dưới là những tượng Phật nhỏ hơn trong nhiều tư thế khác nhau. Cả ngôi chính điện được trang trí theo mô típ kiến trúc cổ ảnh hưởng nền văn hóa Ấn Độ, lộng lẫy và nổi bật giữa rừng cây cổ thụ với không gian thoáng mát.
Cột cờ trước chánh điện chùa có cấu trúc tượng hình rắn thần Naga 7 đầu tượng trưng cho 7 ngày 7 đêm chuyên tâm bảo vệ Phật tổ ngồi tịnh tâm, thuyết pháp đến thành chánh quả. Đầu rắn quay nhiều hướng nhưng đuôi rắn hòa quyện vào nhau thể hiện sự sinh tồn.
Chùa Hang không chỉ là nơi thờ tự mà còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Khmer. Nhà chùa đảm nhận việc giáo dục đạo đức, bảo tồn các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống. Thanh niên Khmer phải trải qua vài năm tu tại chùa để trở thành người trưởng thành, điều này cũng giúp họ dễ dàng hơn trong việc lập gia đình. Trong khuôn viên chùa còn có một ngôi trường lớn dành cho trẻ em và khoảng hai chục nhà sàn nhỏ, mỗi căn chỉ đủ chỗ cho một người. Đôi khi, đàn ông Khmer đến chùa, mỗi người vào một căn nhà sàn để ở lại cầu nguyện và tịnh tâm trong suốt cả tháng.
Người Khmer ở Trà Vinh sống đơn giản, ít tham vọng, nhà ở rất đơn sơ nhưng chùa phải kiên cố, to đẹp; có vẻ như hệ tư tưởng Phật giáo đã nhập tâm sâu đậm, sự giải thoát quan trọng hơn kiếp người.
Xưởng điêu khắc gỗ trong Chùa Kompông Chrây
Theo lời sư cả Thạch Suông, trong chiến tranh nhiều cây cổ thụ trong vườn chùa đã bị tàn phá, và hiện còn để lại trong lòng đất nhiều bộ gốc rễ nguyên vẹn với nhiều hình thù kỳ thú. Sư cả nghĩ rằng nếu được các bàn tay tài hoa của các nghệ nhân khắc gỗ điểm xuyết, chắc chắn nó sẽ trở thành những tác phẩm nghệ thuật quý giá. Từ ý nghĩ đó, sư cả đã tìm cách mời anh Thạch Buôn (một nghệ nhân điêu khắc gỗ nổi tiếng, quê ở Vĩnh Long) về chùa mở lớp dạy nghề cho các sư sãi và các thanh niên có năng khiếu. Từ đó cho đến nay, chùa đã đào tạo trên 20 học viên lành nghề. Những tác phẩm điêu khắc ở chùa rất đa dạng và phong phú như tượng Phật, tượng cầm thú, v.v… rất được du khách trong và ngoài nước tán thưởng
Hiện vật
Trong chánh điện của chùa, hiện có nhiều tượng Phật được chế tác tinh xảo, từ tượng Phật Thích Ca Mâu Ni đến các vị Bồ Tát. Những tượng này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, giúp người dân thể hiện lòng tôn kính và tri ân đối với Phật giáo. Các tượng Phật thường được làm bằng chất liệu gỗ, đá hoặc thạch cao, được trang trí bằng những hoa văn và màu sắc rực rỡ, thể hiện sự tinh xảo của nghệ thuật điêu khắc Khmer.
Tại cổng chính của chùa, có hai tượng Yak (3) (chằn tinh) được chạm khắc bằng kích thước thật, mang ý nghĩa bảo vệ chùa khỏi những điều xấu xa. Yak là biểu tượng của sức mạnh và sự bảo vệ, thường được mô tả với đôi mắt lồi, nanh dài và áo giáp. Những tượng Yak này không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo mà còn là biểu tượng văn hóa của người Khmer, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo.
Cột cờ trước chánh điện được điêu khắc thành hình rắn thần Naga 7 đầu (4), tượng trưng cho sự bảo vệ và tinh thần kiên cường. Naga là một biểu tượng quan trọng trong văn hóa Khmer, thể hiện sức mạnh và sự bảo vệ cho Phật pháp. Cột cờ này không chỉ có ý nghĩa tôn giáo mà còn là một tác phẩm nghệ thuật mang tính biểu trưng cao, thu hút sự chú ý của du khách.
Chùa Kompông Chrây còn lưu giữ nhiều hiện vật văn hóa khác, bao gồm các đồ dùng thờ cúng, kinh sách, và các tác phẩm điêu khắc gỗ. Trong đó, nhiều hiện vật có nguồn gốc từ các truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian, giúp người dân khắc ghi và truyền bá những giá trị văn hóa của cộng đồng Khmer.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Kompông Chrây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa sôi động, nơi diễn ra nhiều sự kiện và lễ hội phong phú. Các hoạt động này không chỉ giúp gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng người Khmer mà còn tạo nên sự kết nối giữa các thế hệ, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân nơi đây.
Lễ hội Chol Chnam Thmay (5), hay còn gọi là Tết Chôl Chnăm Thmây, là lễ hội lớn nhất trong năm của người Khmer, thường diễn ra vào tháng 4 dương lịch. Lễ hội này không chỉ là dịp để người dân sum họp, tưởng nhớ tổ tiên mà còn là cơ hội để họ thể hiện lòng tôn kính đối với các vị thần và Phật. Tại Chùa Kompông Chrây, lễ hội thường được tổ chức trang trọng với các nghi lễ cúng tế, thuyết pháp và các hoạt động văn hóa như múa lân, hát dân ca Khmer, cùng các trò chơi dân gian.
Lễ hội Vu Lan cũng là một trong những sự kiện quan trọng tại chùa, diễn ra vào tháng 7 âm lịch. Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với cha mẹ và tổ tiên. Tại Chùa Kompông Chrây, lễ hội được tổ chức với các nghi lễ dâng hoa, đốt nến, cầu siêu cho những linh hồn đã khuất. Người dân cũng tổ chức các hoạt động văn hóa như hát xướng, múa và tổ chức tiệc tùng để thể hiện sự tri ân của mình.
Ngày lễ Phật Đản là một sự kiện quan trọng trong đạo Phật, được tổ chức vào tháng 4 âm lịch, đánh dấu ngày sinh của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Tại Chùa Kompông Chrây, lễ hội này diễn ra với nhiều nghi thức trang nghiêm như lễ tắm Phật, dâng hoa và cầu nguyện. Người dân đến chùa để thắp nhang, cầu bình an cho gia đình và thể hiện lòng thành kính đối với Đức Phật.
Ngoài các lễ hội tôn giáo, Chùa Kompông Chrây còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện văn hóa, thể thao dành cho thanh niên và trẻ em trong cộng đồng. Các hoạt động này không chỉ tạo ra sân chơi bổ ích mà còn giúp gắn kết các thế hệ và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của người Khmer.
Trong khuôn viên chùa thường tổ chức các hội thi như thi múa, hát, điêu khắc, tạo điều kiện cho các tài năng trẻ trong cộng đồng thể hiện năng khiếu của mình. Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi, phấn khởi mà còn là dịp để quảng bá văn hóa Khmer tới bạn bè trong và ngoài nước.
Xếp hạng
Chùa Kompông Chrây, hay còn gọi là Chùa Hang, không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp kiến trúc và giá trị văn hóa, mà còn được công nhận là di tích lịch sử văn hóa quan trọng của tỉnh Trà Vinh. Sự xếp hạng của chùa thể hiện ý nghĩa và vai trò của nó trong đời sống tâm linh và văn hóa của cộng đồng người Khmer.
Chùa Kompông Chrây đã được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Quyết định xếp hạng này được đưa ra nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của chùa, đồng thời tạo điều kiện để người dân và du khách có thể tiếp cận và tìm hiểu về các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của nơi đây. Việc được công nhận này giúp nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc bảo vệ và gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc.
Chùa Kompông Chrây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng người Khmer. Sự xếp hạng này phản ánh vai trò quan trọng của chùa trong việc duy trì các truyền thống văn hóa và tôn giáo của dân tộc. Chùa là nơi tổ chức các lễ hội, sự kiện văn hóa, góp phần tạo ra không khí đoàn kết, gắn bó giữa các thế hệ trong cộng đồng.
Sự công nhận và xếp hạng của Chùa Kompông Chrây cũng đã thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước. Nơi đây trở thành một trong những điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn tại Trà Vinh, nơi du khách có thể khám phá những giá trị văn hóa đặc sắc và tìm hiểu về đời sống tâm linh của người Khmer. Việc phát triển du lịch tại chùa không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân địa phương mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Nhà nước và các cơ quan chức năng cũng đã có nhiều chính sách và chương trình hỗ trợ việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của Chùa Kompông Chrây. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục và tổ chức sự kiện văn hóa tại chùa đã được thực hiện nhằm nâng cao ý thức của cộng đồng về giá trị di sản văn hóa.
Chú thích
(1) Theo lời kể, thì “nơi chùa Kompông Chrây tọa lạc ngày xưa là một bến sông, và nơi ấy có một cây đa cổ thụ rất to. Thấy vị trí tốt, các vị sư tiền bối đã đến dựng chùa, và đặt tên cho chùa là Kompông Crây có nghĩa là bến cây đa”.
(2) “Kompong nghĩa là bến hay cảng dùng trong giao dịch hoặc vận chuyển đường thủy. Nikroth nghĩa là cây đa.”; nếu dịch cho đúng ra tiếng Việt là chùa “Bến Cây Đa”.
(3) Yak là chằn tinh, mắt lồi, nanh dài, mặt áo giáp, cầm gậy, rất hung ác nhưng được Phật cải hóa, cho làm bảo vệ.
(4) Naga (rắn thần) được mô tả trong văn hóa Phật giáo như một sinh vật bảo vệ Đức Phật trong suốt 7 ngày 7 đêm khi Ngài ngồi thiền dưới cội bồ đề, thể hiện sự che chở và bảo vệ cho những người tu hành.
(5) Lễ hội lớn nhất trong năm của người Khmer, diễn ra vào tháng 4 dương lịch, nhằm tưởng nhớ tổ tiên và tôn kính các vị thần, bao gồm các nghi lễ cúng tế, thuyết pháp, múa lân và các trò chơi dân gian.
Tham khảo
- Chùa Hang (Trà Vinh), Wikipedia.
- Chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính của chùa Hang ở Trà Vinh, Trang thông tin điện tử huyện Châu Thành.
- “Danh thắng chùa Hang và nghệ thuật khắc gỗ ở Trà Vinh”, báo Hậu Giang.
