Tên di sản: Lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Người Mông tại Lào Cai
Không gian thực hành: Các cộng đồng người Mông ở Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai và khu vực Phong Hải
Thời gian tổ chức: Mùa xuân, thường vào tháng Giêng; ngày chính hội thường trong khoảng mùng 2 đến mùng 4 Tết
Không gian chính: Đồi Gầu Tào, còn gọi là Hấu Tào – Đồi Hội
Mục đích: Tạ ơn thần linh sau khi lời cầu về con cái, sức khỏe hoặc làm ăn thuận lợi đã trở thành hiện thực
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, đợt 1 năm 2012
Lễ hội Gầu Tào là một lễ hội truyền thống quan trọng của người Mông ở Lào Cai. Theo tiếng Mông, “Gầu Tào” có nghĩa là “địa điểm chơi”. Lễ hội bắt nguồn từ tục cầu phúc của các gia đình gặp khó khăn về con cái, sức khỏe hoặc làm ăn. Khi lời cầu xin được linh ứng, gia đình tổ chức Gầu Tào để tạ ơn thần linh và chia sẻ phúc lộc với cộng đồng.
Theo tập quán, lễ hội thường do ba gia đình có quan hệ huyết thống hoặc thông gia cùng tổ chức. Gầu Tào có thể được tiến hành liên tục trong ba năm, mỗi năm dựng một cây nêu; sau lễ hội, gia chủ lần lượt nhận cây nêu và những vật treo trên cây về nhà với ý nghĩa đón phúc, đón lộc.
Không gian lễ hội
Địa điểm tổ chức được gọi là Hấu Tào, thường là một quả đồi thấp, đỉnh tương đối bằng phẳng, đủ rộng để cộng đồng tụ hội. Phía sau đồi thường có những ngọn đồi cao hơn, phía trước là khoảng đất trũng.
Đồi Gầu Tào phải quay về hướng Đông để cây nêu đón ánh mặt trời mọc. Trong quan niệm của người Mông, quả đồi tượng trưng cho phúc mệnh của gia chủ; khu đất trũng phía trước biểu thị những điều chưa thuận lợi, còn các ngọn đồi cao phía sau tượng trưng cho sự phát triển của con cháu và tài lộc.
Gia chủ mời một Trứ Tào làm chủ lễ và một phụ nữ gọi là Nẹ Tào giúp việc. Hai người này phải có gia đình yên ấm, sức khỏe tốt và kinh tế ổn định. Ngoài ra còn có hai thanh niên nam, nữ là Tú Tào và Sảy Tào hỗ trợ trong quá trình hành lễ.
Chủ lễ giữ vai trò quan trọng trong toàn bộ lễ hội, từ việc chọn và chặt cây nêu, dựng nêu, cúng bên cây nêu đến lễ hạ nêu và đưa cây nêu về nhà gia chủ.
Nghi lễ chặt cây nêu
Việc chuẩn bị lễ hội bắt đầu từ cuối tháng Chạp. Cây nêu phải là cây tre thẳng, đều dóng, cao khoảng 9–12 m, không sâu bệnh, không cụt ngọn, không ra hoa và ngọn hướng về phía mặt trời mọc.
Trước khi chặt tre, gia chủ bày lễ để chủ lễ thực hiện nghi thức cúng. Sau đó, chủ lễ xòe ô, hát bài “Sáy dìn sê” để dẫn đoàn người đi tìm cây nêu.
Tại gốc tre, chủ lễ vừa hát bài “Chía dìn sê” vừa đi quanh cây và chặt từng nhát theo nghi thức. Khi cây đổ, phải cho ngọn ngả về hướng mặt trời mọc, đồng thời có người đỡ để thân tre không chạm đất.
Tre sau đó được tỉa nhẵn thân nhưng giữ nguyên phần cành lá ở ngọn, tượng trưng cho “bờm rồng” và sự linh thiêng. Chủ lễ che ô cho cây, hát bài “Cứ dìn sê”, rồi đoàn người vác cây ra bãi hội, không để chạm đất và không nghỉ giữa đường.
Lễ dựng nêu
Tại bãi hội, người ta đào một hố mới để dựng nêu, không trùng với vị trí các năm trước.
Trên ngọn nêu được buộc nhiều vật mang ý nghĩa biểu tượng: hai dải vải lanh màu đen và đỏ, một bầu rượu, ba bông lúa nếp và một túm cây “sưi” thuộc họ dương xỉ. Vải đen tượng trưng cho sự tập hợp lực lượng, vải đỏ mang ý nghĩa mời tổ tiên về dự hội, lúa nếp tượng trưng cho tài lộc, còn cây sưi biểu thị sự sinh sôi.
Sau khi dựng nêu, chủ lễ đi ngược chiều kim đồng hồ quanh cây, thắp hương, đốt tiền mã và hát bài “Tịnh chay” để báo với thần linh việc gia đình đã thực hiện lời hứa tổ chức lễ tạ ơn.
Cây nêu dựng giữa đồi cũng là dấu hiệu thông báo với cộng đồng rằng năm ấy có hội Gầu Tào.
Ngày chính hội
Ngày chính hội thường diễn ra từ mùng 2 đến mùng 4 Tết, tùy theo tuổi của gia chủ và ngày được lựa chọn.
Sau nghi thức cúng bên cây nêu, chủ lễ tuyên bố mở hội. Một người giỏi hát, có gia đình khỏe mạnh và kinh tế khá giả sẽ thực hiện phần hát mở màn. Sau đó, cộng đồng cùng tham gia các hoạt động vui chơi, trình diễn và giao lưu.
Không khí hội kéo dài từ ban ngày đến tối, với các cuộc hát đối đáp giữa chủ và khách, giữa nam và nữ. Khách ở xa có thể lưu lại nhà gia chủ để tiếp tục dự hội trong những ngày sau.
Các sinh hoạt văn hóa trong lễ hội
Lễ hội Gầu Tào là không gian tập trung nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa của người Mông.
Múa khèn là một trong những hoạt động nổi bật. Những người giỏi khèn biểu diễn các bài khèn, động tác múa và truyền dạy cho lớp trẻ.
Múa võ và biểu diễn binh khí thể hiện sức khỏe, tài nghệ và tinh thần thượng võ. Một số bài quyền, bài võ truyền thống được các gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Múa gậy sinh tiền tạo không khí vui tươi, sôi động trong ngày hội.
Hát hội Chù Gầu Tào là dịp để nam nữ giao duyên, kết bạn và bày tỏ tình cảm thông qua những câu hát đối đáp. Lễ hội vì vậy cũng là một không gian gặp gỡ quan trọng của thanh niên người Mông.
Lễ hạ cây nêu
Chiều ngày thứ ba, chủ lễ tiến hành nghi thức hạ cây nêu. Chủ lễ cầm ô, dẫn đoàn người đi ngược chiều kim đồng hồ quanh cây và hát bài “Khâu dìn sê”.
Khi hạ nêu, cây phải đổ về hướng mặt trời mọc và không được chạm đất. Sau đó, mọi người vác cây về nhà gia chủ.
Gần đến nhà, một đoạn gốc dài khoảng 1 m được cắt ra. Hạt của ba bông lúa nếp được tẽ bỏ vào mẹt thóc. Gia chủ đóng cửa chờ bên trong, hát đối đáp với chủ lễ rồi mới mở cửa đón cây nêu.
Cây được đưa vào nhà theo hướng gốc vào trước. Chủ lễ trao lại cho gia chủ đoạn gốc và các dải vải lanh. Gốc nêu được dùng để kê hoặc “lát” giường ngủ; vải lanh dùng may quần áo cho đứa trẻ sinh ra sau khi cầu tự hoặc cho người khỏi bệnh sau khi khấn Gầu Tào.
Lễ hội Gầu Tào vừa là nghi lễ tạ ơn thần linh, vừa là ngày hội cộng đồng lớn của người Mông. Cây nêu giữ vị trí trung tâm, kết nối không gian thiêng với các hoạt động vui chơi, giao lưu và trình diễn. Các nghi thức từ chọn tre, chặt tre, dựng nêu đến hạ nêu đều tuân theo những quy định chặt chẽ về hướng mặt trời mọc, cách di chuyển, bài hát và vật phẩm đi kèm. Qua đó, lễ hội phản ánh rõ quan niệm của người Mông về phúc mệnh, sinh sôi, sức khỏe và sự phát triển của gia đình.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh niềm tin của người Mông vào thần linh, tổ tiên và sự phù trợ đối với con cái, sức khỏe, tài lộc và cuộc sống gia đình.
Giá trị cộng đồng: Gầu Tào là dịp tập hợp đông đảo cư dân, tạo không gian gặp gỡ, giao lưu và củng cố quan hệ giữa các gia đình, dòng họ và cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật: Múa khèn, hát đối, múa gậy sinh tiền, biểu diễn võ thuật và các bài hát nghi lễ tạo nên một hệ thống trình diễn dân gian phong phú.
Giá trị tri thức dân gian: Những quy định về chọn đồi, chọn tre, hướng dựng nêu, vật phẩm treo trên cây và các bài hát nghi lễ phản ánh hệ thống tri thức, biểu tượng và quan niệm vũ trụ của người Mông.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội là môi trường duy trì và trao truyền tiếng nói, âm nhạc, múa, võ thuật, trang phục và nghi thức truyền thống qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai là một thực hành văn hóa đặc sắc, kết hợp tín ngưỡng cầu phúc – tạ ơn với sinh hoạt cộng đồng và nghệ thuật dân gian. Cây nêu, những bài hát nghi lễ, tiếng khèn, các điệu múa và hoạt động giao duyên tạo nên một không gian văn hóa mang đậm bản sắc của cộng đồng người Mông vùng cao Lào Cai.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
