Tên di sản: Lễ hội Roóng Poọc
Tên gọi khác: Lễ hội Xuống đồng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Người Giáy ở Tả Van
Không gian thực hành: Tả Van, Sa Pa, Lào Cai
Thời gian tổ chức: Ngày Thìn tháng Giêng âm lịch hằng năm
Mục đích: Tạ ơn thần linh, cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa, gia súc phát triển, xóm làng bình yên, mọi người khỏe mạnh
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, năm 2013
Giới thiệu di sản
Lễ hội Roóng Poọc là lễ hội nông nghiệp truyền thống của người Giáy ở Tả Van, được tổ chức vào đầu năm mới, sau thời gian vui Tết và trước khi cộng đồng bước vào một chu kỳ sản xuất mới. Lễ hội gắn với việc thờ Thổ địa và các vị thần cai quản đất đai, trời đất, mùa màng. Người Giáy tổ chức lễ hội với mong muốn cầu cho lúa ngô tốt tươi, chăn nuôi phát triển, dân bản bình an, con người khỏe mạnh và cuộc sống no đủ. Qua nhiều thế hệ, Roóng Poọc trở thành một sinh hoạt văn hóa cộng đồng quan trọng, gắn chặt với đời sống sản xuất và tín ngưỡng của người Giáy Tả Van.
Theo ký ức của những người cao tuổi trong cộng đồng, từ khi người Giáy đến cư trú tại Tả Van, lễ hội Roóng Poọc đã được các thế hệ tổ chức vào ngày Thìn tháng Giêng hằng năm. Lễ hội đánh dấu thời điểm kết thúc những ngày vui xuân và mở đầu cho mùa sản xuất mới. Vì vậy, toàn bộ diễn trình từ dựng cây nêu, ném còn, kéo co đến cày khai hội đều mang ý nghĩa cầu mùa và sinh sôi.
Trước ngày hội, cộng đồng chuẩn bị quả còn và cây nêu theo những quy định truyền thống. Quả còn được làm bởi năm cô gái chưa lập gia đình được tuyển chọn trong bản. Cây nêu do các nam thanh niên lựa chọn và chặt mang về khu vực hành lễ. Trong quá trình chặt và vận chuyển, thân cây không được để chạm đất nhằm giữ tính thiêng. Cây nêu, còn gọi là “tòng cón”, thường được làm từ cây mai, dài khoảng 10–20 sải tay và để nguyên phần ngọn. Chủ làng chuẩn bị hai vòng tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng, trong đó màu đỏ tượng trưng cho mặt trời, màu xanh tượng trưng cho mặt trăng, biểu thị sự hòa hợp âm dương. Ngọn cây được uốn cong để treo hai vòng nhật – nguyệt trước khi dựng.
Lễ dựng cây nêu
Đến giờ Thìn, đội kèn Pí lè thực hiện phần đón rước chủ lễ, chủ làng và các mâm lễ đến khu vực dựng nêu. Chủ lễ quay mặt về hướng Đông, nơi mặt trời mọc, thực hiện nghi thức xin phép các vị thần trời, thần đất cho dựng cây nêu. Một cặp quẻ âm dương bằng gỗ đào được sử dụng để xin ý thần linh. Khi một mảnh sấp, một mảnh ngửa, nghi lễ được xem là đã được chấp thuận. Sau đó, thanh niên trong bản dựng cây nêu và chôn gốc thật chắc. Khi dựng, vòng mặt trời phải quay về phía Đông, vòng mặt trăng quay về phía Tây. Cây nêu được xem là biểu tượng của cây lúa thiêng và cũng là hình ảnh kết nối trời – đất, âm – dương, gửi gắm khát vọng về sự giao hòa và sinh sôi của vạn vật.
Nghi thức ném còn
Sau khi dựng nêu, chủ lễ mời những người cao tuổi, có uy tín trong cộng đồng thực hiện phần ném còn mở đầu. Nam và nữ đứng thành hai hàng, cầm những quả còn đã được trình với thần linh và ném tượng trưng qua cây nêu. Sau đó, thanh niên trong bản cùng tham gia, hướng quả còn vào vòng nhật – nguyệt treo trên ngọn nêu. Trong quan niệm của người Giáy, quả còn tượng trưng cho yếu tố nam, còn vòng còn biểu thị yếu tố nữ. Việc ném thủng vòng còn mang ý nghĩa âm dương hòa hợp, cầu cho con người, cây trồng và vật nuôi sinh sôi, phát triển. Khi có người ném thủng vòng, chủ làng lập tức tung hạt giống cho mọi người cùng tranh lấy. Những hạt này được xem là hạt giống thiêng, mang phúc lộc của thần linh và được tin rằng sẽ đem lại một mùa vụ tốt tươi.
Kéo co – kéo mây
Kéo co, còn gọi là kéo mây, là trò chơi không thể thiếu trong lễ hội. Người dân sử dụng một sợi dây mây hoặc dây song dài khoảng 20–30 m. Đầu gốc của dây đặt về phía Đông, đầu ngọn hướng về phía Tây. Trò chơi không chỉ thể hiện sức khỏe và tinh thần đoàn kết mà còn mang ý nghĩa cầu mùa, cầu mưa và cân bằng âm dương. Hai bên cùng kéo tượng trưng cho những lực đối lập nhưng bổ trợ lẫn nhau trong tự nhiên.
Nghi thức cày khai hội
Sau phần kéo co, dân làng đưa hai con trâu to, khỏe xuống thửa ruộng gần cây nêu. Trâu cày từ ba đến năm đường cày tượng trưng, đánh dấu việc chính thức bước vào vụ sản xuất mới. Nghi thức này thể hiện rõ nhất tính chất nông nghiệp của lễ hội, nối trực tiếp phần tín ngưỡng với hoạt động lao động của cộng đồng.
Các hoạt động văn hóa dân gian
Bên cạnh các nghi thức chính, lễ hội còn có nhiều hoạt động vui chơi và trình diễn dân gian như hát dân ca, múa khèn cùng những hình thức giao lưu cộng đồng. Các hoạt động này diễn ra quanh khu vực cây nêu, tạo nên không khí vui tươi sau phần lễ, đồng thời là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu và duy trì những thực hành văn hóa truyền thống.
Lễ hội Roóng Poọc mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng đa thần và tín ngưỡng thờ mặt trời. Cây nêu, vòng nhật – nguyệt, quả còn, hạt giống thiêng, kéo co và cày khai hội đều hướng đến một nội dung chung là cầu cho sự sống sinh sôi, mùa màng phát triển và con người được bình an. Dấu vết của tín ngưỡng cầu mưa cũng thể hiện qua những biểu tượng gắn với mặt trời, mặt trăng và hình rồng được sử dụng trong trang trí lễ hội.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội phản ánh quá trình cư trú và sản xuất nông nghiệp lâu đời của cộng đồng người Giáy tại Tả Van.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức thể hiện rõ quan niệm về thần đất, thần trời, âm dương, phồn thực và sự sinh sôi của vạn vật.
Giá trị nông nghiệp: Toàn bộ lễ hội gắn với chu kỳ sản xuất, từ cầu mùa, cầu mưa đến cày khai hội và ban phát hạt giống thiêng.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp tập hợp cư dân, củng cố sự đoàn kết và duy trì các mối quan hệ trong bản làng.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Tiếng kèn Pí lè, hát dân ca, múa khèn cùng các nghi thức dựng nêu, ném còn và kéo co tạo nên một không gian diễn xướng dân gian phong phú.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội duy trì nhiều tri thức dân gian liên quan đến tín ngưỡng, nghi lễ, cây trồng, biểu tượng âm dương và đời sống sản xuất của người Giáy.
Lễ hội Roóng Poọc của người Giáy ở Tả Van là một thực hành văn hóa nông nghiệp đặc sắc, nơi tín ngưỡng phồn thực, cầu mùa và đời sống cộng đồng hòa quyện trong một hệ thống nghi lễ hoàn chỉnh. Cây nêu, vòng nhật – nguyệt, quả còn, kéo mây và những đường cày khai hội thể hiện rõ khát vọng về một năm mới sinh sôi, no đủ và bình an.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
