Tên di sản: Lễ hội Mừng năm mới của người Giáy
Tên gọi khác: Lễ hội múa trống
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Người Giáy ở Tát Ngà, Mèo Vạc, Hà Giang
Thời gian tổ chức: Từ sáng mùng 1 Tết Nguyên đán đến hết tháng Giêng âm lịch
Không gian chính: Miếu Bà, miếu Ông và các gia đình trong cộng đồng người Giáy
Đối tượng thờ phụng: Ông, Bà – những vị tổ tiên được cộng đồng người Giáy tôn kính và tin là che chở cho con cháu
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Giới thiệu di sản
Lễ hội Mừng năm mới của người Giáy là sinh hoạt văn hóa truyền thống được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán, bắt đầu từ sáng mùng 1 và kéo dài đến hết tháng Giêng. Điểm nổi bật của lễ hội là nghi thức rước và múa quanh trống thần, vì vậy lễ hội còn được gọi là Lễ hội múa trống. Lễ hội là dịp người Giáy tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc khỏe mạnh, con người bình an và cuộc sống no đủ. Đồng thời, đây cũng là khoảng thời gian cộng đồng nghỉ ngơi, gặp gỡ và vui chơi sau một năm lao động.
Trong quan niệm của cộng đồng, Ông và Bà là những vị tổ tiên có vai trò bảo vệ, che chở cho con cháu. Ông được thờ tại miếu Ông, Bà được thờ tại miếu Bà. Người Giáy tin rằng sau khi qua đời, tổ tiên trở về với thế giới thần linh nhưng vẫn dõi theo cuộc sống của con cháu, giúp đỡ khi gặp khó khăn và khuyến khích mọi người làm những điều tốt đẹp. Vì vậy, bước sang năm mới, cộng đồng thực hiện nghi lễ mời tổ tiên trở về cùng vui hội và chứng giám những ước nguyện của dân làng.
Từ những ngày cuối năm, trưởng thôn cùng người dân và thầy cúng bàn bạc việc tổ chức lễ hội. Lễ vật chủ yếu là những sản phẩm do các gia đình tự chuẩn bị như gà, bánh chưng, thịt treo, rượu và hương. Thầy cúng chuẩn bị thêm những câu đối chúc Tết để treo tại miếu Bà. Mỗi gia đình cũng có một mâm lễ riêng để dâng tổ tiên trong ngày hội.
Lễ tại miếu Bà và hạ trống thần
Sáng sớm mùng 1 Tết, thầy cúng mặc trang phục chỉnh tề, cùng một số thanh niên khỏe mạnh, chưa lập gia đình mang lễ vật đến miếu Bà. Sau khi quét dọn miếu, thầy cúng dán câu đối, bày lễ, thắp hương mời Bà về dự hội và xin phép được đưa trống thần ra khỏi miếu. Trống thần chỉ được hạ xuống một lần trong năm vào dịp lễ hội. Trống được làm từ thân cây gỗ nghiến lớn, dài khoảng 1,5 m, thân có chu vi khoảng hai vòng tay người lớn, hai mặt bưng bằng da bò. Người Giáy quan niệm trống thần là phương tiện chuyển lời cầu nguyện của con người tới tổ tiên và thần linh. Vì vậy, sau mỗi bài khấn, thầy cúng đều đánh trống để chuyển những mong ước của cộng đồng.
Rước trống đi chúc Tết
Sau lễ tại miếu Bà, thầy cúng gõ ba tiếng trống rồi dẫn đoàn rước đi qua từng gia đình trong thôn. Thầy cúng cầm hương đi phía trước, phía sau là những người khiêng lễ vật và trống thần. Đến mỗi nhà, tiếng trống lại vang lên và thầy cúng đọc lời chúc, cầu mong gia đình gặp nhiều may mắn, sức khỏe và thuận lợi trong năm mới. Các gia đình sau khi đón đoàn sẽ mang mâm lễ của mình nhập vào đoàn rước. Vì vậy, càng đi qua nhiều nhà, đoàn rước trống càng đông và không khí ngày hội càng sôi động. Sau khi đi hết các gia đình, đoàn rước trở về miếu Ông để tiến hành nghi lễ chính.
Lễ cúng tổ tiên tại miếu Ông
Tại miếu Ông, các mâm lễ được bày trang trọng, trống thần đặt phía trước và dân làng quây quần xung quanh. Thầy cúng mời tổ tiên và các vị thần linh về dự lễ, báo cáo những công việc của cộng đồng trong năm vừa qua và cảm tạ sự che chở của tổ tiên. Sau đó, thầy dùng dùi trống thực hiện động tác tượng trưng như “viết” những lời chúc lên mặt trống, cầu cho trai gái hòa thuận, người già sống lâu, con cháu khỏe mạnh, rồi đánh một hồi trống mời thần linh chứng giám.
Múa trống mừng năm mới
Sau phần cúng, thầy cúng lựa chọn một đôi nam nữ lên nhận dùi và bắt đầu đánh trống. Nam nữ trong bản mặc trang phục truyền thống, nối nhau thành vòng tròn và múa quanh trống thần. Các động tác tương đối đơn giản, khỏe khoắn và vui tươi, thể hiện niềm vui bước sang năm mới. Trong khi cộng đồng múa trống, thầy cúng tiếp tục cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, trâu bò không dịch bệnh, con người khỏe mạnh, nhà nhà có đủ thóc, ngô và lương thực. Kết thúc phần múa nghi lễ, thầy cúng làm lễ tạ, tiễn thần linh rồi tuyên bố bắt đầu phần vui hội.
Phần hội
Sau nghi lễ, mọi người cùng múa trống, uống rượu, hát đối và giao duyên. Các mâm lễ của từng gia đình được mang ra để cộng đồng cùng chia sẻ. Đến chiều, những thanh niên được giao giữ trống tiếp tục khiêng trống đến từng nhà. Trước cửa mỗi gia đình, họ đánh trống và gửi lời chúc năm mới. Gia chủ mời đoàn vào nhà uống rượu và thường tặng một ít lễ vật như bánh, rượu hoặc tiền với ý nghĩa lấy may. Hoạt động rước trống chúc Tết có thể kéo dài suốt đêm. Ngày mùng 2 và những ngày tiếp theo, dân làng lại tập trung tại miếu Ông để múa hát và tham gia các trò chơi dân gian như đánh yến, tung còn. Hội xuân tiếp tục trong suốt tháng Giêng và mọi người thay nhau đánh trống. Người Giáy quan niệm được trực tiếp đánh trống là được nhận thêm may mắn cho bản thân và gia đình.
Lễ đưa trống về miếu Bà
Khi hết tháng Giêng, mùa hội kết thúc. Thầy cúng cùng các thanh niên trong thôn làm lễ rồi khiêng trống thần từ miếu Ông trở lại miếu Bà để bảo quản. Trống được cất tại đây và chỉ được đưa ra khi bước vào lễ hội năm sau. Nghi thức đưa trống trở về miếu đánh dấu sự kết thúc một chu kỳ lễ hội và khép lại những ngày vui xuân của cộng đồng.
Đặc trưng nổi bật nhất của lễ hội là vai trò của trống thần. Trống không chỉ là nhạc cụ tạo nhịp cho điệu múa mà còn được xem như phương tiện kết nối con người với tổ tiên và thần linh. Diễn trình rước trống qua từng gia đình làm cho lễ hội không bó hẹp trong một địa điểm thờ tự mà lan tỏa khắp cộng đồng. Mỗi gia đình vừa là người đón lễ hội, vừa trở thành một thành viên trực tiếp tham gia vào lễ hội. Lễ hội đồng thời phản ánh sâu sắc tín ngưỡng thờ tổ tiên và khát vọng về sức khỏe, sinh sôi, mùa màng và cuộc sống no đủ của người Giáy.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện truyền thống thờ cúng tổ tiên và niềm tin vào sự bảo trợ của Ông, Bà đối với đời sống cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Nghi thức rước trống qua từng gia đình tạo nên sự tham gia rộng rãi, góp phần gắn kết các thành viên trong thôn bản.
Giá trị nghệ thuật: Múa trống, hát đối, hát giao duyên cùng các trò chơi dân gian tạo nên một không gian diễn xướng phong phú trong dịp đầu năm.
Giá trị nông nghiệp: Những lời cầu về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc khỏe mạnh phản ánh đời sống sản xuất và mong ước của cộng đồng nông nghiệp.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội duy trì các nghi thức cúng tổ tiên, rước trống, múa trống, tung còn, đánh yến và nhiều tập tục Tết truyền thống của người Giáy.
Lễ hội Mừng năm mới của người Giáy là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc, trong đó tín ngưỡng thờ tổ tiên hòa quyện với tiếng trống, điệu múa và không khí vui xuân của cộng đồng. Việc rước trống qua từng gia đình, cùng nhau cầu phúc và vui hội thể hiện rõ tinh thần đoàn kết và khát vọng về một năm mới bình an, no đủ của người Giáy.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
