Tên di sản: Lễ hội Lồng tồng Ba Bể
Tên gọi khác: Lễ hội xuống đồng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Chủ yếu là cộng đồng người Tày cùng các dân tộc sinh sống quanh vùng hồ Ba Bể
Không gian thực hành: Khu vực Ba Bể, hiện thuộc tỉnh Thái Nguyên
Thời gian tổ chức: Đầu xuân hằng năm
Không gian chính: Các khu vực rộng gần ruộng đồng và vùng hồ Ba Bể
Mục đích: Cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa, âm dương cân bằng, người và vật sinh sôi, bản làng bình an, cuộc sống no đủ
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, năm 2014
Giới thiệu di sản
Lễ hội Lồng tồng Ba Bể là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cộng đồng cư dân vùng hồ Ba Bể, mang đậm dấu ấn của nền văn hóa nông nghiệp. “Lồng tồng” có nghĩa là xuống đồng, thể hiện thời điểm cộng đồng bước vào một chu kỳ sản xuất mới sau những ngày nghỉ Tết. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu xuân với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, người dân khỏe mạnh, vật nuôi sinh sôi và bản làng bình yên. Đây đồng thời là dịp các cộng đồng dân tộc trong vùng gặp gỡ, giao lưu và duy trì những sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Lễ hội Lồng tồng hình thành từ đời sống sản xuất nông nghiệp lâu đời của cư dân vùng Ba Bể. Những nghi thức cầu mùa, dâng sản vật và xuống đồng phản ánh sự phụ thuộc mật thiết của con người vào đất đai, nguồn nước và thời tiết. Trong quan niệm truyền thống, việc tổ chức lễ hội đầu năm nhằm cầu cho âm dương hòa hợp, trời đất thuận hòa và vạn vật sinh sôi. Đây cũng là dịp cộng đồng dâng những sản phẩm do chính mình làm ra để bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh và cầu một năm mới đủ đầy.
Lễ rước và dâng mâm lễ cầu mùa
Một trong những nghi thức nổi bật của Lễ hội Lồng tồng Ba Bể là rước và dâng mâm lễ cầu mùa. Các thôn chuẩn bị mâm lễ rồi tổ chức đoàn rước về khu vực hành lễ. Mâm cỗ không quá cầu kỳ nhưng được sắp đặt trang trọng, thể hiện sự khéo léo và lòng thành của cộng đồng. Lễ vật thường gồm xôi ngũ sắc, gà luộc, rượu nếp, bánh trái và những sản vật nông nghiệp địa phương. Các lễ vật tượng trưng cho thành quả lao động, sự sinh sôi của cây cỏ và mong ước về một mùa vụ thuận lợi. Sau khi các mâm lễ được tập trung, cộng đồng tiến hành nghi thức cầu mùa, cầu cho quê hương bình an, thời tiết thuận lợi và cây trồng phát triển.
Nghi lễ cầu mùa
Nghi lễ cầu mùa là phần trung tâm của lễ hội, thể hiện rõ nhất tính chất của một lễ hội nông nghiệp. Thông qua việc dâng lễ và khấn cầu, cộng đồng gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc phát triển, con người khỏe mạnh và đời sống no đủ. Nghi lễ đồng thời nhắc lại mối quan hệ giữa con người với đất đai, nguồn nước và môi trường tự nhiên – những yếu tố quyết định trực tiếp đến hoạt động sản xuất của cư dân miền núi.
Ném còn
Ném còn là trò chơi dân gian phổ biến trong không gian Lồng tồng. Quả còn được khâu từ vải, bên trong nhồi các loại hạt. Người chơi ném quả còn về phía vòng tròn treo trên cây cao giữa bãi hội. Trò chơi mang ý nghĩa cầu may, cầu mùa và biểu tượng cho sự hòa hợp âm dương. Việc quả còn xuyên qua vòng được xem là dấu hiệu tốt lành, biểu thị mong ước về sự sinh sôi và một năm làm ăn thuận lợi. Trong lễ hội còn có thi khâu còn, qua đó gìn giữ cả kỹ năng làm quả còn truyền thống bên cạnh hoạt động vui chơi.
Các sinh hoạt văn hóa dân gian
Phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Các hình thức tiêu biểu gồm hát dân ca, trình diễn dân vũ, làm bánh dày, kéo co, đẩy gậy và các hoạt động thể thao truyền thống. Không gian hội còn là dịp để các cộng đồng Tày, Nùng, Mông, Dao trong vùng giới thiệu trang phục, nghệ thuật trình diễn và những nét văn hóa đặc trưng của mình. Một số hoạt động gắn với điều kiện tự nhiên của Ba Bể như đua thuyền góp phần tạo nên sắc thái riêng của lễ hội vùng hồ.
Ẩm thực và sản vật trong lễ hội
Ẩm thực giữ một vị trí đáng kể trong không gian Lồng tồng Ba Bể. Các món như xôi ngũ sắc, bánh dày, rượu nếp, thịt gà và nhiều sản vật địa phương vừa là lễ vật dâng cúng vừa được cộng đồng cùng thưởng thức trong ngày hội. Qua các mâm lễ và hoạt động chế biến món ăn, lễ hội bảo lưu nhiều tri thức liên quan đến nông sản, ẩm thực và đời sống thường ngày của cư dân miền núi.
Lễ hội Lồng tồng Ba Bể nổi bật ở sự kết hợp giữa nghi lễ cầu mùa với không gian văn hóa đa dân tộc của vùng hồ Ba Bể. Các nghi thức dâng cỗ, cầu mùa cùng trò ném còn, làm bánh dày, dân ca, dân vũ và hoạt động thể thao đều hướng đến khát vọng chung về một năm mới thuận lợi, con người khỏe mạnh và cộng đồng bình an. Lễ hội cũng tạo ra không gian gặp gỡ giữa các thôn bản và các dân tộc trong vùng, góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng và duy trì những thực hành văn hóa truyền thống.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện niềm tin vào sự hòa hợp giữa con người, thần linh và thiên nhiên, cùng ước vọng cầu mưa, cầu mùa và cuộc sống bình an.
Giá trị nông nghiệp: Các nghi thức và lễ vật đều gắn trực tiếp với sản xuất nông nghiệp, phản ánh đời sống của cộng đồng cư dân vùng Ba Bể.
Giá trị cộng đồng: Việc các thôn cùng rước lễ, dâng cỗ và tham gia các hoạt động hội góp phần tăng cường mối liên kết giữa các cộng đồng cư dân.
Giá trị nghệ thuật: Dân ca, dân vũ, ném còn, khâu còn và các trò chơi dân gian tạo nên một không gian trình diễn phong phú.
Giá trị giao lưu văn hóa: Sự tham gia của các cộng đồng Tày, Nùng, Mông, Dao làm cho lễ hội trở thành nơi gặp gỡ và trao truyền nhiều sắc thái văn hóa khác nhau của vùng núi phía Bắc.
Lễ hội Lồng tồng Ba Bể là một thực hành văn hóa nông nghiệp tiêu biểu của cư dân vùng hồ Ba Bể. Nghi thức cầu mùa, những mâm lễ từ sản vật địa phương cùng ném còn, dân ca, dân vũ và các trò chơi truyền thống thể hiện rõ khát vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cộng đồng no ấm, bình yên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
