Tên di sản: Lễ hội Cộ Bà Chợ Được
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Lăng Bà Chợ Được, thôn Phước Ấm, xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Thời gian tổ chức: Ngày mùng 10 và 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Bà Chợ Được – vị nữ thần được cộng đồng tôn kính vì có công tạo lập, che chở và giúp vùng Chợ Được phát triển
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân xã Bình Triều và các vùng phụ cận
Không gian chính: Lăng Bà Chợ Được, khu vực Chợ Được, các tuyến đường trong xã và sông Trường Giang
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Giới thiệu di sản
Lễ hội Cộ Bà Chợ Được là lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân vùng Bình Triều, Thăng Bình, Quảng Nam, được tổ chức vào hai ngày mùng 10 và 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Bà Chợ Được, vị nữ thần được dân gian tin là có công tạo lập chợ, phù trợ cho cư dân làm ăn thuận lợi, cuộc sống ngày càng thịnh vượng. Lễ hội gồm các nghi thức cầu an, tưởng niệm công đức Bà, rước Cộ cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian như hô hát Bài Chòi, đua thuyền, trò chơi dân gian và chợ quê.
Theo truyền thuyết địa phương, vào năm 1852, niên hiệu Tự Đức thứ 5, Bà đi qua vùng Phước Toản, nay là Phước Ấm, nhận thấy nơi đây tuy còn thưa vắng nhưng có cảnh quan thuận lợi nên đã giúp quy tụ dân cư, hình thành nơi buôn bán. Về sau, khu chợ được gọi là Chợ Được, chữ “Được” mang nghĩa “đắc thị”, chỉ nơi buôn bán thuận lợi. Nhân dân cho rằng nhờ sự phù trợ của Bà mà vùng đất ngày càng đông đúc, việc làm ăn phát triển nên lập lăng thờ để tưởng nhớ. Đến năm Thành Thái thứ 6, Bà được triều đình sắc phong “Trai thục dực bảo trung hưng trung đẳng thần”. Từ việc thờ phụng và sắc phong, lễ rước Cộ dần trở thành nghi thức quan trọng của cộng đồng.
Lễ hội diễn ra trong hai ngày mùng 10 và 11 tháng Giêng âm lịch. Không gian lễ hội lấy Lăng Bà Chợ Được làm trung tâm, sau đó mở rộng ra khu vực Chợ Được, các tuyến đường chính của xã Bình Triều và sông Trường Giang. Trong thời gian diễn ra lễ hội, nhiều gia đình trên tuyến đoàn rước đi qua lập bàn hương án trước nhà để dâng hương, cầu mong Bà phù hộ cho gia đình bình an và làm ăn phát đạt.
Lễ cúng Bà và cầu an
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm tại Lăng Bà Chợ Được. Các vị cao niên và Ban Trị sự thực hiện nghi thức dâng hương, tế lễ và tưởng niệm công đức của Bà. Nội dung chính là cầu cho dân làng bình an, làm ăn thuận lợi, cuộc sống ấm no và quê hương ngày càng thịnh vượng. Lễ cúng cũng là dịp cộng đồng nhắc lại sự tích Bà Chợ Được và giáo dục các thế hệ sau về truyền thống biết ơn người có công với quê hương.
Lễ rước Cộ Bà
Rước Cộ Bà là hoạt động nổi bật và tạo nên nét riêng của lễ hội. Các bàn Cộ được cộng đồng chuẩn bị công phu từ trước ngày hội. Mỗi Cộ được trang trí theo một chủ đề riêng, tái hiện những nhân vật, sự tích và hình ảnh quen thuộc trong lịch sử, văn hóa dân gian. Nội dung trên các bàn Cộ thường hướng đến các anh hùng dân tộc, sự tích lịch sử, truyện cổ và những biểu tượng văn hóa truyền thống. Qua đó, đoàn rước vừa mang tính chất phụng tự, vừa giống một cuộc trình diễn dân gian quy mô lớn. Hội Cộ thường diễn ra vào ban đêm. Sau khi phần tế lễ hoàn tất, các bàn Cộ được đẩy đi quanh khu vực Chợ Được và trên những tuyến đường chính của làng. Cờ, đèn, âm thanh và những bàn Cộ rực rỡ tạo thành không gian lễ hội đặc biệt.
Các bàn Cộ
Bàn Cộ là yếu tố trung tâm của phần hội. Mỗi đội tham gia tự thiết kế, dựng hình và trang trí bàn Cộ. Hình tượng trên Cộ được bố trí thành những hoạt cảnh, thể hiện nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc hoặc các câu chuyện dân gian. Việc làm Cộ đòi hỏi nhiều người cùng tham gia, từ tạo khung, trang trí, lựa chọn nhân vật đến chuẩn bị trang phục và các chi tiết tạo hình. Vì vậy, bàn Cộ vừa là sản phẩm nghệ thuật dân gian vừa thể hiện sự phối hợp của cả cộng đồng.
Đua thuyền trên sông Trường Giang
Đua thuyền truyền thống trên sông Trường Giang là một hoạt động được đông đảo người dân và du khách chờ đợi. Sau các nghi thức tại Lăng Bà, người dân tập trung hai bên bờ sông để theo dõi những đội thuyền tranh tài. Hoạt động vừa thể hiện sức khỏe, tinh thần đoàn kết của cư dân vùng sông nước, vừa tạo nên không khí sôi động cho ngày hội đầu xuân.
Hô hát Bài Chòi và các hoạt động dân gian
Trong những ngày hội còn diễn ra hô hát Bài Chòi, một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc trưng của miền Trung. Ngoài ra còn có các hoạt động như lô tô, bóng chuyền, đập nồi đất, bịt mắt bắt dê và nhiều trò chơi dân gian khác. Các hoạt động này mở rộng không gian lễ hội, tạo điều kiện để người dân vừa tham gia tín ngưỡng vừa vui chơi, giao lưu trong những ngày đầu năm.
Lễ hội Cộ Bà Chợ Được mang đặc trưng nổi bật ở sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ nữ thần với nghệ thuật tạo Cộ và trình diễn dân gian. Khác với nhiều lễ hội chỉ tập trung vào rước kiệu hoặc tế lễ, tại Chợ Được, các bàn Cộ trở thành phương tiện kể chuyện bằng hình ảnh, tái hiện lịch sử và văn hóa ngay trong không gian cộng đồng. Lễ hội đồng thời gắn chặt với đời sống thương mại, sông nước và sinh hoạt làng quê của cư dân địa phương thông qua Chợ Được, đua thuyền, ẩm thực và các trò hội truyền thống.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện lòng tôn kính đối với Bà Chợ Được và niềm tin vào sự che chở, ban phúc cho cộng đồng.
Giá trị lịch sử: Sự tích Bà và quá trình hình thành Chợ Được lưu giữ ký ức về lịch sử phát triển của cộng đồng cư dân Phước Ấm – Bình Triều.
Giá trị nghệ thuật: Những bàn Cộ được tạo dựng công phu là hình thức nghệ thuật dân gian đặc sắc, kết hợp tạo hình, trang trí, hóa trang và trình diễn.
Giá trị cộng đồng: Quá trình làm Cộ, tổ chức rước, đua thuyền và các hoạt động hội huy động sự tham gia của đông đảo cư dân, tạo nên sự gắn kết làng xã.
Giá trị văn hóa dân gian: Bài Chòi, trò chơi dân gian, chợ quê, ẩm thực và đua thuyền giúp bảo lưu nhiều sinh hoạt truyền thống của cư dân xứ Quảng.
Lễ hội Cộ Bà Chợ Được là một thực hành văn hóa đặc sắc của cư dân Quảng Nam, nơi tín ngưỡng thờ Bà hòa quyện với nghệ thuật rước Cộ, đua thuyền, Bài Chòi và sinh hoạt chợ quê. Những bàn Cộ rực rỡ đi qua làng mỗi dịp đầu xuân không chỉ tưởng nhớ công đức Bà mà còn tái hiện lịch sử, truyền thuyết và ký ức văn hóa của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
