Tên di sản: Lễ hội Ná Nhèm
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
Thời gian tổ chức: Ngày 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thành Hoàng làng, gắn với sự tích đánh giặc giữ làng
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Tày xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Ná Nhèm là lễ hội truyền thống của người Tày ở xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, gắn với nghi thức thờ cúng Thành Hoàng và sự tích đánh giặc giữ làng. Lễ hội không chỉ có các nghi lễ tín ngưỡng mà còn bao gồm nhiều trò chơi, trò diễn dân gian phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng. Một nét đặc biệt của lễ hội là những người tham gia phải bôi nhọ mặt để tái hiện hình dạng của giặc “Sấc Tài Ngàn” khi còn sống. Tập tục này đồng thời phản ánh quan niệm của người Tày về linh hồn, ma quỷ và thế giới tâm linh.
Tục bôi nhọ mặt và quan niệm tâm linh
Trong lễ hội Ná Nhèm, những người trực tiếp tham gia một số nghi thức và trò diễn đều bôi nhọ lên mặt để thể hiện khuôn mặt của giặc “Sấc Tài Ngàn”. Người dân quan niệm rằng việc hóa trang như vậy sẽ làm cho những linh hồn ma giặc không nhận ra người đã diễn lại hình dạng và sự thất bại của chúng trước dân làng. Nhờ đó, các linh hồn ấy sẽ không thể tìm đến bắt người tham gia lễ hội hoặc gây tai họa, dịch bệnh cho họ và người thân trong gia đình. Tục bôi mặt vì vậy vừa phục vụ cho diễn xướng, vừa mang ý nghĩa phòng tránh những điều xấu theo quan niệm tín ngưỡng truyền thống.
Thời gian và công việc chuẩn bị lễ hội
Lễ hội chính diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, nhưng công việc chuẩn bị được tiến hành từ khoảng hai tuần trước đó. Ngay từ mùng 1 Tết, tại đình làng đã diễn ra lễ cúng Thành Hoàng, đồng thời các cụ cao tuổi tổ chức họp để bàn giao khóa lềnh, khóa mo và khóa hội giữa năm cũ với năm mới. Sau đó, cộng đồng tiến hành thống nhất các công việc liên quan đến lễ hội như thành lập Ban tổ chức, chuẩn bị kinh phí, huy động nhân lực, phân công người đảm nhận các vai diễn và tổ chức luyện tập. Các phần việc về trang phục, đạo cụ, lễ vật và những điều kiện cần thiết khác đều phải hoàn tất trước ngày rằm tháng Giêng.
Việc chuẩn bị lễ hội được phân công tương đối chặt chẽ giữa các nhóm tham gia. Mỗi nhóm có số lượng người và nhiệm vụ khác nhau, tùy theo nội dung nghi lễ hoặc trò diễn mà họ đảm nhận. Những người được lựa chọn phải luyện tập trước để khi vào hội có thể thực hiện đúng vai trò của mình. Cách tổ chức này cho thấy lễ hội không phải hoạt động tự phát mà là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng có sự chuẩn bị và phối hợp của nhiều thành viên.
Nghi lễ thờ Thành Hoàng
Phần lễ của Ná Nhèm gắn trực tiếp với tục thờ Thành Hoàng làng và ký ức về việc chống giặc, giữ gìn bản làng. Các nghi thức được thực hiện trong không gian đình, nơi cộng đồng tiến hành lễ cúng và chuẩn bị cho ngày hội chính. Thông qua lễ cúng Thành Hoàng, người dân tưởng nhớ những lực lượng được tin là đã bảo vệ dân làng, đồng thời cầu mong cuộc sống bình an. Đây là nền tảng tín ngưỡng chi phối toàn bộ diễn trình của lễ hội.
Trò đánh trận tập và tiến cống lễ vật
Một trong những trò diễn đặc sắc của Ná Nhèm là đánh trận tập và tiến cống lễ vật. Hoạt động này gắn với sự tích đánh giặc giữ làng và tái hiện bằng hình thức diễn xướng tập thể. Những người tham gia vừa hóa trang, vừa thực hiện các động tác theo vai đã được phân công từ trước. Trò diễn không chỉ tạo không khí sôi động mà còn góp phần làm sống lại ký ức lịch sử được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Trò Sỹ – Nông – Công – Thương và Ngư – Tiều – Canh – Mục
Sau trò đánh trận tập và tiến cống, lễ hội còn tổ chức các trò Sỹ – Nông – Công – Thương và Ngư – Tiều – Canh – Mục, trong đó có các nội dung như kén dâu, kén rể. Những trò diễn này tái hiện nhiều mặt của đời sống xã hội và lao động truyền thống thông qua hình thức vui hội. Các vai diễn được cộng đồng chuẩn bị, phân công và luyện tập trước khi bước vào ngày hội. Qua đó, lễ hội tạo nên một không gian vừa mang tính tín ngưỡng, vừa phản ánh sinh hoạt thường ngày của người dân.
Các trò chơi trong phần hội
Bên cạnh những trò diễn mang tính nghi lễ và tái hiện, phần hội còn có các hoạt động như đánh đu, đánh cờ và nhiều trò chơi khác. Đây là dịp để người dân cùng vui chơi, gặp gỡ và giao lưu sau các nghi thức trang nghiêm. Những trò chơi góp phần làm cho không khí hội trở nên sôi nổi và thu hút nhiều thành viên trong cộng đồng tham gia. Phần hội vì vậy đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa và tạo sự gắn kết giữa người dân trong vùng.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Ná Nhèm là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng mang đậm dấu ấn của người Tày ở Bắc Sơn. Các nghi lễ thờ Thành Hoàng, tục bôi nhọ mặt và những trò diễn gắn với đánh giặc cho thấy sự kết hợp giữa ký ức lịch sử và quan niệm tâm linh truyền thống. Lễ hội đồng thời phản ánh quá trình giao lưu văn hóa lâu dài giữa người Tày với người Việt và giữa văn hóa Tày với văn hóa Trung Hoa. Qua đó, Ná Nhèm trở thành một không gian bảo lưu nhiều lớp văn hóa khác nhau trong đời sống cộng đồng.
Sau hơn 50 năm bị gián đoạn, lễ hội Ná Nhèm đã được khôi phục và tổ chức trở lại hằng năm. Việc phục dựng giúp cộng đồng tiếp tục thực hành các nghi lễ, trò chơi và trò diễn từng có trong truyền thống. Lễ hội trở thành dịp để các thế hệ cùng gặp gỡ, giao lưu và tiếp nhận những giá trị văn hóa do cha ông truyền lại. Sự khôi phục này cũng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tinh thần và hưởng thụ văn hóa của nhân dân địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với sự tích đánh giặc giữ làng và tục thờ Thành Hoàng, lưu giữ ký ức cộng đồng về quá trình bảo vệ bản làng.
Giá trị tín ngưỡng: Tục bôi nhọ mặt, nghi thức thờ Thành Hoàng và quan niệm về ma giặc phản ánh rõ thế giới tâm linh, quan niệm về linh hồn và cách ứng xử với các lực lượng siêu nhiên của người Tày.
Giá trị văn hóa: Hệ thống nghi lễ, trò đánh trận tập, tiến cống lễ vật, Sỹ – Nông – Công – Thương và Ngư – Tiều – Canh – Mục tạo nên những nét riêng của lễ hội Ná Nhèm.
Giá trị giao lưu văn hóa: Lễ hội phản ánh quá trình giao lưu lâu dài giữa người Tày với người Việt và giữa văn hóa Tày với văn hóa Trung Hoa.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Các trò diễn hóa trang, đánh trận tập, tiến cống, kén dâu, kén rể cùng các trò chơi dân gian tạo nên không gian trình diễn phong phú trong ngày hội.
Giá trị cộng đồng: Việc cùng chuẩn bị, phân công vai diễn, luyện tập và tham gia nghi lễ giúp tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc khôi phục và duy trì lễ hội sau thời gian dài gián đoạn góp phần trao truyền các phong tục, quan niệm tín ngưỡng và ký ức văn hóa cho thế hệ sau.
Lễ hội Ná Nhèm là một sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc của cộng đồng người Tày ở xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn. Qua nghi lễ thờ Thành Hoàng, tục bôi nhọ mặt và hệ thống trò chơi, trò diễn gắn với sự tích đánh giặc giữ làng, lễ hội phản ánh rõ đời sống tín ngưỡng và văn hóa của cư dân địa phương. Việc khôi phục lễ hội sau hơn 50 năm gián đoạn đã giúp những giá trị này tiếp tục được gìn giữ và trao truyền trong cộng đồng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
