Tên di sản: Lễ hội Đền Cờn
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Cờn, phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An
Thời gian tổ chức: Từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Tứ vị Thánh Nương
Cộng đồng thực hành: Cư dân vùng ven biển Quỳnh Phương và cộng đồng nhân dân trong vùng
Lễ hội Đền Cờn là một lễ hội truyền thống lâu đời của cư dân ven biển Nghệ An, gắn với tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương. Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào những ngày đầu xuân, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái và tham gia các hoạt động văn hóa dân gian. Với các nghi lễ như yết cáo, khai hội, đại tế, cầu ngư cùng các hoạt động đua thuyền, hát tuồng, chầu văn và trò chơi truyền thống, lễ hội phản ánh rõ đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân ven biển. Đây cũng là dịp người dân cầu mong biển yên sóng lặng, đánh bắt thuận lợi, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an.
Tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương
Nguồn gốc lễ hội Đền Cờn gắn với truyền thuyết về Tứ vị Thánh Nương, những vị nữ thần được cư dân vùng biển tôn kính và tin là có khả năng che chở cho những chuyến ra khơi. Theo thần phả và truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, câu chuyện bắt đầu vào cuối thời Nam Tống ở Trung Quốc. Năm 1279, khi nhà Nam Tống thất bại trước quân Nguyên – Mông, vua Tống Đế Bính cùng nhiều quan quân gieo mình xuống biển. Thái hậu Dương Nguyệt Quả, hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương và bà nhũ mẫu cũng được kể là đã tuẫn tiết theo triều đình.
Theo truyền thuyết, sau đó thi thể các vị trôi dạt đến vùng cửa Cờn ở Nghệ An. Người dân địa phương vớt lên, mai táng và lập miếu thờ. Qua thời gian, nhiều câu chuyện về sự linh ứng, đặc biệt là việc phù hộ cho ngư dân đi biển bình an, được truyền lại trong cộng đồng. Từ đó, việc thờ Tứ vị Thánh Nương ngày càng phát triển và trở thành một tín ngưỡng quan trọng của cư dân vùng ven biển.
Đền Cờn và sự hình thành lễ hội
Theo nguồn tư liệu lưu truyền, đến thời Trần, đền Cờn được xây dựng để thờ Tứ vị Thánh Nương. Từ một nơi thờ tự của cư dân địa phương, đền dần trở thành trung tâm tín ngưỡng lớn của cộng đồng ven biển Bắc Trung Bộ. Cùng với quá trình phát triển của ngôi đền, lễ hội Đền Cờn được hình thành và duy trì nhằm tưởng nhớ, tôn vinh các vị thần được nhân dân phụng thờ. Qua nhiều thế kỷ, lễ hội trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng của vùng Quỳnh Phương.
Tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương không chỉ tồn tại tại Nghệ An mà theo thời gian còn lan truyền tới nhiều vùng ven biển và ven sông ở Bắc Trung Bộ và đồng bằng Bắc Bộ. Điều này cho thấy sức sống lâu dài của hình thức tín ngưỡng gắn với môi trường sông nước và đời sống của cư dân đi biển. Tại Đền Cờn, việc phụng thờ các vị Thánh Nương tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong đời sống tâm linh của cộng đồng. Lễ hội hằng năm chính là dịp thể hiện rõ nhất sự gắn bó đó.
Thời gian và không gian lễ hội
Lễ hội Đền Cờn thường diễn ra từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch. Đây là thời điểm đầu năm, khi người dân địa phương tập trung về đền để dâng hương và cầu mong một năm thuận lợi. Trong những ngày hội, không gian đền và khu vực xung quanh trở nên đông vui với các nghi thức tế lễ, hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian. Nhiều du khách từ các địa phương khác cũng tìm đến tham dự.
Không gian lễ hội vừa gắn với khu vực thờ tự vừa mở rộng ra các địa điểm tổ chức phần hội và hoạt động sông nước. Chính đặc điểm này làm nổi bật dấu ấn văn hóa biển của lễ hội. Từ nghi thức cầu ngư cho đến đua thuyền, nhiều hoạt động đều gắn trực tiếp với đời sống của cư dân ven biển. Qua đó, môi trường tự nhiên và tín ngưỡng cộng đồng hòa quyện trong một chỉnh thể văn hóa thống nhất.
Lễ khai quang, yết cáo và khai hội
Trong những ngày diễn ra lễ hội, cộng đồng thực hiện nhiều nghi thức tâm linh theo trình tự truyền thống. Các nghi lễ gồm lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ khai hội, lễ đại tế và lễ tạ. Đây là những nghi thức quan trọng, được tổ chức trong không khí trang nghiêm tại khu vực đền. Tiếng trống, tiếng chiêng cùng các đội tế tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa trang trọng.
Lễ yết cáo có ý nghĩa trình báo việc mở hội, trong khi lễ khai hội đánh dấu thời điểm chính thức bắt đầu các hoạt động của kỳ lễ. Sau đó là những nghi thức tế lễ nhằm tưởng nhớ và tôn vinh Tứ vị Thánh Nương. Đông đảo người dân và du khách cũng đến dâng hương, gửi gắm những lời cầu nguyện đầu năm. Các nghi thức này tạo nên phần cốt lõi của lễ hội Đền Cờn.
Lễ đại tế và lễ tạ
Lễ đại tế được tổ chức với quy mô trang trọng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với các vị thần được phụng thờ. Đại diện dân làng thực hiện các nghi thức dâng hương, dâng lễ và tế cáo theo lệ truyền thống. Nội dung cầu nguyện tập trung vào mong ước bình an, cuộc sống thuận lợi và sự che chở của thần linh. Đây là một trong những nghi thức quan trọng nhất của phần lễ.
Sau khi các nghi thức chính hoàn tất, cộng đồng tiến hành lễ tạ. Đây là nghi thức kết thúc chuỗi hoạt động tế lễ, bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị Thánh Nương. Lễ tạ cũng đánh dấu việc khép lại phần nghi lễ trang nghiêm của kỳ hội. Qua toàn bộ chuỗi nghi thức, mối quan hệ giữa cộng đồng với thần linh được thể hiện rõ nét.
Lễ cầu ngư
Một trong những nghi thức mang đậm bản sắc cư dân ven biển của lễ hội Đền Cờn là lễ cầu ngư. Nghi lễ được thực hiện với mong muốn cầu cho biển yên sóng lặng, ngư dân ra khơi thuận lợi và đánh bắt được nhiều tôm cá. Đây là nguyện vọng thiết thực của những cộng đồng mà đời sống gắn bó trực tiếp với biển. Vì thế, cầu ngư giữ vị trí đặc biệt trong toàn bộ hệ thống nghi lễ của lễ hội.
Lễ cầu ngư đồng thời thể hiện niềm tin của người dân vào sự che chở của Tứ vị Thánh Nương. Trong tâm thức cộng đồng, các vị thần có thể giúp người đi biển vượt qua giông bão và những hiểm nguy ngoài khơi. Nghi thức vì vậy vừa mang yếu tố tín ngưỡng vừa phản ánh trực tiếp đời sống nghề nghiệp. Qua đó, lễ hội trở thành nơi lưu giữ nhiều lớp văn hóa biển đặc sắc.
Dâng hương và cầu bình an
Trong những ngày hội, đông đảo người dân và du khách đến Đền Cờn dâng hương, bày tỏ lòng thành kính với Tứ vị Thánh Nương. Mỗi người gửi gắm những mong ước khác nhau, nhưng phổ biến nhất vẫn là cầu sức khỏe, bình an, may mắn và công việc thuận lợi. Với ngư dân, những lời cầu thường gắn với biển yên, gió thuận và mùa đánh bắt bội thu. Hoạt động dâng hương vì vậy vừa mang tính cá nhân vừa phản ánh những nguyện vọng chung của cả cộng đồng.
Không khí dâng hương trong ngày hội được bao phủ bởi tiếng trống, chiêng và các nghi thức tế lễ truyền thống. Người tham dự cùng hướng về điện thờ với sự tôn kính. Đây là khoảnh khắc làm nổi bật yếu tố tâm linh của lễ hội. Qua nhiều thế hệ, tục dâng hương đầu xuân tại Đền Cờn vẫn được duy trì như một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng địa phương.
Đua thuyền truyền thống
Đua thuyền là một trong những hoạt động sôi nổi nhất của phần hội. Các đội thuyền đến từ những làng ven biển cùng tham gia thi đấu, tạo nên không khí náo nhiệt trên mặt nước. Tiếng trống thúc, tiếng hò reo cổ vũ và hình ảnh những con thuyền lao nhanh tạo nên một cảnh tượng đặc trưng của ngày hội. Hoạt động thu hút đông đảo người dân và du khách theo dõi.
Đua thuyền không chỉ là một cuộc thi thể thao mà còn phản ánh đời sống gắn bó với sông nước của cư dân địa phương. Các thành viên trên thuyền phải phối hợp nhịp nhàng, đồng sức để đạt được tốc độ và giữ hướng đi. Vì vậy, cuộc thi thể hiện rõ tinh thần đoàn kết và sức mạnh tập thể. Đây cũng là một trong những hoạt động giúp phần hội mang đậm dấu ấn văn hóa biển.
Hát tuồng, chèo và chầu văn
Lễ hội Đền Cờn còn là không gian trình diễn nhiều loại hình nghệ thuật dân gian. Người tham dự có thể thưởng thức hát tuồng, hát chèo, chầu văn cùng các chương trình văn nghệ truyền thống khác. Những tiết mục này góp phần tạo nên không khí rộn ràng trong những ngày hội. Đồng thời, chúng giúp giới thiệu các hình thức nghệ thuật truyền thống đến đông đảo công chúng.
Các hoạt động biểu diễn được tổ chức đan xen với phần lễ và các trò chơi dân gian. Nhờ đó, lễ hội vừa duy trì được tính trang nghiêm của không gian tín ngưỡng vừa tạo điều kiện cho cộng đồng giao lưu, giải trí. Việc các loại hình nghệ thuật tiếp tục xuất hiện trong lễ hội cũng góp phần duy trì môi trường thực hành văn hóa dân gian. Đây là một trong những yếu tố làm nên diện mạo phong phú của lễ hội Đền Cờn.
Trò chơi dân gian và hoạt động thể thao
Phần hội có nhiều trò chơi dân gian và hoạt động thể thao như kéo co, đẩy gậy cùng các cuộc thi và hoạt động giao lưu cộng đồng. Những trò chơi này tạo nên không khí vui tươi, thu hút nhiều lứa tuổi cùng tham gia. Bên cạnh yếu tố giải trí, các hoạt động còn đề cao sức khỏe, sự khéo léo và tinh thần đồng đội. Người dân và du khách có cơ hội gặp gỡ, giao lưu trong không gian hội làng.
Các hoạt động vui chơi góp phần làm cho lễ hội trở thành một sinh hoạt văn hóa cộng đồng rộng lớn, không chỉ giới hạn trong khu vực thờ tự. Sau những nghi thức trang nghiêm, phần hội tạo nên sự gần gũi và sôi nổi. Đây cũng là môi trường để những trò chơi dân gian được tiếp tục thực hành. Qua đó, nhiều tập quán sinh hoạt truyền thống được duy trì trong đời sống hiện đại.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Cờn mang đậm bản sắc của cư dân ven biển Nghệ An. Đối tượng thờ phụng là Tứ vị Thánh Nương, trong khi các nghi thức cầu ngư, lời cầu biển yên sóng lặng và hoạt động đua thuyền đều gắn trực tiếp với môi trường biển. Điều này cho thấy tín ngưỡng tại Đền Cờn có mối liên hệ chặt chẽ với đời sống và nghề nghiệp của cư dân địa phương. Lễ hội vì vậy không chỉ là hoạt động thờ cúng mà còn phản ánh toàn diện văn hóa biển của cộng đồng.
Bên cạnh đó, lễ hội còn là nơi tập hợp nhiều yếu tố văn hóa dân gian như tế lễ, âm nhạc, sân khấu, trò chơi và thể thao truyền thống. Những hoạt động này giúp cộng đồng duy trì ký ức, tập quán và niềm tin được trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc đông đảo người dân cùng tham gia cũng tạo nên sức sống bền vững cho lễ hội. Đây là một trong những yếu tố khiến Đền Cờn trở thành điểm đến văn hóa tâm linh nổi bật của vùng xứ Nghệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với Tứ vị Thánh Nương và niềm tin vào sự che chở của các vị thần đối với cư dân ven biển.
Giá trị văn hóa biển: Lễ cầu ngư, đua thuyền và những lời cầu biển yên sóng lặng phản ánh trực tiếp đời sống nghề nghiệp và môi trường sinh tồn của cư dân ven biển.
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với hệ thống truyền thuyết, thần tích về Tứ vị Thánh Nương và quá trình hình thành, phát triển lâu dài của tín ngưỡng tại Đền Cờn.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hát tuồng, chèo, chầu văn cùng các chương trình văn nghệ truyền thống tạo nên không gian nghệ thuật phong phú trong những ngày hội.
Giá trị cộng đồng: Các nghi thức tế lễ, đua thuyền, kéo co, đẩy gậy và hoạt động giao lưu thu hút đông đảo người dân cùng tham gia, qua đó tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc duy trì lễ hội giúp các thế hệ sau tiếp cận những phong tục, tín ngưỡng và hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống của cư dân địa phương.
Giá trị du lịch văn hóa: Lễ hội cùng với không gian Đền Cờn tạo nên một điểm đến tâm linh và văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo nhân dân và du khách vào dịp đầu xuân.
Lễ hội Đền Cờn là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân ven biển Nghệ An, gắn với tục thờ Tứ vị Thánh Nương và những ước vọng về bình an, biển lặng, mùa màng và nghề cá thuận lợi. Qua các nghi thức khai quang, yết cáo, đại tế, cầu ngư, dâng hương cùng các hoạt động đua thuyền, hát tuồng, chầu văn và trò chơi dân gian, lễ hội phản ánh sinh động đời sống tâm linh và văn hóa biển của cộng đồng. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội vẫn được duy trì như một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của vùng Quỳnh Phương và xứ Nghệ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
