Tên di sản: Lễ hội Đền Chín Gian
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Chín Gian, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An
Thời gian tổ chức: Trung tuần tháng Hai âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng, tưởng niệm: Tạo Ló – người có công sáng lập bản mường; các vị thần và tổ tiên gắn với cộng đồng chín mường
Cộng đồng thực hành: Đồng bào Thái ở Quế Phong và vùng miền Tây Nghệ An, đặc biệt là cộng đồng cư dân của chín mường xưa
Lễ hội Đền Chín Gian là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quan trọng của đồng bào Thái vùng miền Tây Nghệ An, được tổ chức hằng năm vào dịp đầu xuân để tưởng nhớ Tạo Ló – người có công sáng lập bản mường. Đối với cộng đồng người Thái ở vùng Mường Tôn, Quế Phong và một phần vùng Quỳ Châu, đền Chín Gian từ lâu đã trở thành một không gian linh thiêng gắn chặt với lịch sử hình thành bản mường. Lễ hội quy tụ nhiều nghi thức truyền thống như khai quang, yết cáo, tắm trâu, rước, chém trâu, đại tế và lễ tạ, đồng thời có hệ thống trò chơi, ẩm thực, diễn xướng và thể thao dân tộc phong phú. Đây cũng là dịp để cộng đồng các mường gặp gỡ, giao lưu và cùng gìn giữ bản sắc văn hóa Thái.
Đền Chín Gian trong đời sống người Thái
Đền Chín Gian gắn với vùng Mường Tôn, một không gian văn hóa lâu đời của người Thái ở miền Tây Nghệ An. Trong đời sống tinh thần của cộng đồng, ngôi đền không chỉ là nơi thờ phụng mà còn gắn với lịch sử hình thành các bản mường và ký ức về những người có công khai lập vùng đất. Vì vậy, đền và lễ hội trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Thái tại Quế Phong.
Trải qua những biến động lịch sử, trong một thời gian dài đền Chín Gian bị xuống cấp, trở thành phế tích và lễ hội truyền thống cũng bị gián đoạn. Năm 2004, huyện Quế Phong tiến hành phục dựng đền với mong muốn bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái. Đến năm 2006, Lễ hội Đền Chín Gian được tổ chức trở lại với quy mô lớn. Từ đó, lễ hội tiếp tục được duy trì vào trung tuần tháng Hai âm lịch hằng năm.
Tưởng nhớ Tạo Ló – người sáng lập bản mường
Một trong những nội dung quan trọng của Lễ hội Đền Chín Gian là tri ân Tạo Ló, người được cộng đồng ghi nhớ với công lao sáng lập bản mường. Việc tưởng niệm Tạo Ló phản ánh truyền thống uống nước nhớ nguồn và lòng biết ơn đối với những người có công tạo dựng không gian cư trú, tổ chức đời sống cộng đồng. Qua lễ hội, câu chuyện về nguồn gốc bản mường tiếp tục được nhắc lại và trao truyền cho các thế hệ sau.
Không chỉ hướng tới một nhân vật có công với bản mường, lễ hội còn là dịp để người dân chín mường xưa cùng trở về không gian linh thiêng chung. Những cộng đồng vốn có mối liên hệ về lịch sử và văn hóa cùng hội tụ tại đền, thực hiện nghi lễ và tham gia các hoạt động chung. Vì thế, lễ hội vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng vừa là dịp củng cố mối quan hệ giữa các bản, các mường.
Chín mường cùng về dự hội
Một nét nổi bật của Lễ hội Đền Chín Gian là sự tham gia của cộng đồng cư dân thuộc chín mường xưa. Vào những ngày hội, người dân từ nhiều địa phương cùng hành hương về đền, gặp gỡ, giao lưu và tham gia các hoạt động văn hóa. Đây là dịp để các mường giới thiệu những phong tục, sản vật và nét đẹp đặc trưng của mình. Không gian lễ hội vì vậy mang tính liên kết cộng đồng rất rõ nét.
Các mường còn tổ chức những gian trưng bày sản phẩm thủ công, hàng mỹ nghệ và đặc biệt là các sản phẩm thổ cẩm truyền thống. Những sản phẩm này thể hiện kỹ năng lao động và thẩm mỹ của đồng bào Thái. Việc giới thiệu sản phẩm tại lễ hội vừa góp phần bảo tồn nghề truyền thống vừa tạo cơ hội giao lưu, trao đổi và quảng bá sản vật địa phương.
Lễ khai quang
Phần lễ của Lễ hội Đền Chín Gian bắt đầu với lễ khai quang. Đây là nghi thức mở đầu cho chuỗi hoạt động tín ngưỡng diễn ra trong những ngày hội. Sau một thời gian chuẩn bị, không gian đền được chỉnh trang, lễ vật được sắp đặt và các nghi thức được tiến hành theo trình tự truyền thống. Lễ khai quang đánh dấu thời điểm không gian thờ tự bước vào kỳ lễ chính.
Sau lễ khai quang, cộng đồng tiếp tục thực hiện các nghi thức khác nhằm trình báo việc mở hội và mời các đấng linh thiêng về chứng lễ. Các hoạt động đều diễn ra trong không khí trang nghiêm. Đây là phần chuẩn bị quan trọng trước khi tiến hành những nghi lễ đặc sắc liên quan đến trâu tế và đại tế.
Lễ Yết cáo – Khẩy quan
Lễ Yết cáo, còn gọi là Khẩy quan, là một trong những nghi thức quan trọng của phần lễ. Nghi thức được tiến hành để trình báo với các vị được thờ phụng về việc cộng đồng tổ chức lễ hội. Qua đó, người dân bày tỏ lòng thành kính và xin phép bắt đầu kỳ lễ.
Lễ Yết cáo cũng đánh dấu sự chuyển tiếp từ khâu chuẩn bị sang các nghi thức chính thức. Sau khi hoàn thành lễ Khẩy quan, các nghi thức liên quan đến vật tế, đoàn rước và đại tế lần lượt được tiến hành. Trình tự này góp phần tạo nên cấu trúc nghi lễ chặt chẽ của Lễ hội Đền Chín Gian.
Lễ tắm trâu – Ạp Quái
Một nghi thức đặc sắc của lễ hội là lễ tắm trâu, trong tiếng Thái được gọi là ạp Quái. Con trâu được lựa chọn làm vật tế trong lễ hội và được thực hiện nghi thức tắm trước khi bước vào những phần lễ tiếp theo. Đây là một nghi thức quan trọng trong chuỗi lễ truyền thống của Đền Chín Gian.
Lễ tắm trâu được thực hiện trang trọng, gắn với quan niệm và nghi thức hiến tế của cộng đồng. Việc chuẩn bị trâu tế không diễn ra riêng lẻ mà nằm trong toàn bộ trình tự từ khai quang, yết cáo, rước đến chém trâu và đại tế. Qua đó, nghi thức này trở thành một đặc điểm nổi bật giúp nhận diện Lễ hội Đền Chín Gian.
Lễ rước – Ton Đăm, Ton Thẻn
Sau nghi thức tắm trâu là lễ rước, được gọi là ton Đăm – ton Thẻn. Đây là phần nghi lễ có tính cộng đồng cao, thu hút đông đảo người dân tham gia. Đoàn rước được chuẩn bị chu đáo nhằm thể hiện sự trang trọng đối với các vị thần linh và tổ tiên được cộng đồng tôn kính.
Lễ rước đồng thời tạo nên sự kết nối giữa không gian thờ tự và cộng đồng người dự hội. Người dân tập trung đông đảo, cùng chứng kiến và tham gia vào nghi thức. Qua đoàn rước, không khí linh thiêng của ngôi đền được mở rộng ra toàn bộ không gian lễ hội.
Lễ chém trâu – Phắn Quái
Một trong những nghi thức từng giữ vị trí nổi bật trong lễ hội là lễ chém trâu, gọi là phắn Quái. Nghi thức này tiếp nối lễ tắm trâu và lễ rước, nằm trong chuỗi nghi lễ hiến tế truyền thống. Trâu được sử dụng làm lễ vật để thực hiện các nghi thức dâng cúng theo phong tục của cộng đồng.
Lễ phắn Quái phản ánh một lớp tín ngưỡng cổ trong đời sống người Thái vùng miền Tây Nghệ An. Đây cũng là một trong những nghi thức tạo nên nét riêng của lễ hội Đền Chín Gian. Việc thực hành nghi lễ gắn chặt với quan niệm tín ngưỡng của cộng đồng và với toàn bộ cấu trúc của phần lễ.
Lễ đại tế – Xớ Thẻ, Xớ Đăm
Sau các nghi thức liên quan đến vật tế là lễ đại tế, được gọi là xớ Thẻ, xớ Đăm. Đây là nghi thức trung tâm, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với các đấng linh thiêng và tổ tiên. Lễ được tiến hành trang trọng với các lễ vật đã chuẩn bị theo phong tục truyền thống.
Thông qua đại tế, người dân tưởng nhớ những người có công với bản mường và cầu mong sự che chở cho cộng đồng. Đây cũng là dịp mọi người cùng hướng về nguồn cội, củng cố niềm tin và mối liên hệ giữa các thế hệ. Lễ đại tế vì vậy giữ vị trí đặc biệt trong toàn bộ hệ thống nghi thức của Đền Chín Gian.
Lễ tạ – Chả ơn, Thào quan
Khép lại chuỗi nghi thức là lễ tạ, còn gọi là chả ơn – Thào quan. Nghi thức được tiến hành sau khi các phần lễ chính đã hoàn tất. Qua lễ tạ, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn và kính cáo việc hoàn thành kỳ hội.
Lễ tạ đánh dấu sự kết thúc của phần nghi lễ trang trọng. Sau đó, không khí lễ hội chuyển mạnh sang các hoạt động vui chơi, giao lưu văn hóa và thể thao. Việc duy trì đầy đủ từ nghi thức mở đầu đến lễ tạ giúp lễ hội giữ được một trình tự tương đối hoàn chỉnh.
Hội trại nhà sàn Thái
Phần hội nổi bật với hội trại mang bản sắc nhà sàn Thái cổ. Các đơn vị tham gia dựng trại và trang trí theo những đặc trưng văn hóa của cộng đồng mình. Không gian nhà sàn trở thành nơi giao lưu, đón khách và giới thiệu đời sống truyền thống của người Thái.
Hội trại cũng là dịp để các xã, bản thể hiện bản sắc riêng thông qua trang phục, đồ dùng, sản vật và cách bài trí. Người tham dự có thể tìm hiểu trực tiếp những nét văn hóa gắn với đời sống thường ngày của cư dân vùng cao. Đây là hoạt động giúp không gian lễ hội trở nên gần gũi và sinh động.
Ẩm thực truyền thống
Lễ hội có nhiều cuộc thi gắn với ẩm thực như gói bánh chưng, thổi cơm lam và thi mâm ẩm thực của các xã, thị trấn. Các món ăn được chuẩn bị từ những nguyên liệu quen thuộc trong đời sống miền núi, qua đó giới thiệu kỹ năng chế biến và tập quán ẩm thực của cộng đồng. Hoạt động thu hút đông đảo người dân cùng tham gia và cổ vũ.
Bên cạnh các cuộc thi, du khách còn có dịp biết đến nhiều sản vật đặc trưng của Quế Phong như cá mát, cá lăng, cá chình, vịt bầu Cắm Muộn, gà đen Tri Lễ, lợn nít, cơm lam và rượu cần làm từ nếp cẩm. Sự phong phú của ẩm thực góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho lễ hội. Qua những món ăn, nhiều tri thức và kinh nghiệm sinh hoạt của đồng bào được giới thiệu tới khách thập phương.
Trống, cồng, chiêng và khắc luống
Các hoạt động văn nghệ trong lễ hội đặc biệt chú trọng đến những nhạc cụ gắn với đời sống văn hóa Thái. Các cuộc thi đánh trống, cồng, chiêng và khắc luống tạo nên âm thanh rộn ràng khắp không gian hội. Đây vừa là hoạt động trình diễn vừa là dịp các đội thể hiện khả năng phối hợp và kỹ năng truyền thống.
Cồng, chiêng, trống và khắc luống thường xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng của người Thái. Việc đưa các loại hình này vào lễ hội giúp duy trì môi trường thực hành cho nghệ nhân và thế hệ trẻ. Âm thanh của các nhạc cụ cũng góp phần tạo nên sắc thái riêng của Lễ hội Đền Chín Gian.
Hát xuối, nhuôn đối đáp
Bên cạnh âm nhạc, lễ hội còn tổ chức hát xuối, nhuôn đối đáp và các chương trình văn nghệ. Đây là những hình thức sinh hoạt bằng lời ca phản ánh khả năng ứng tác, giao duyên và giao lưu trong cộng đồng. Người tham gia vừa thể hiện giọng hát vừa đối đáp với nhau theo lối truyền thống.
Các cuộc hát tạo nên không khí gần gũi, vui tươi trong ngày hội. Qua lời ca, tiếng hát, tình cảm giữa các bản, các mường và giữa những người tham dự được tăng cường. Những hình thức diễn xướng này cũng góp phần bảo lưu ngôn ngữ, lối diễn đạt và kho tàng văn nghệ dân gian của người Thái.
Nhảy sạp và ném còn
Nhảy sạp là một trong những hoạt động quen thuộc trong phần hội. Những thanh tre được gõ theo nhịp để người tham gia bước, nhảy và phối hợp với nhau. Hoạt động vừa đòi hỏi sự khéo léo vừa tạo nên không khí vui nhộn, thu hút đông đảo người xem.
Ném còn cũng là trò chơi nổi bật của lễ hội. Người tham gia thi tài ném quả còn vào mục tiêu được dựng ở khoảng cách nhất định. Đây là trò chơi phổ biến trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng Thái và thường xuất hiện vào những dịp hội xuân. Trong Lễ hội Đền Chín Gian, ném còn vừa là trò vui vừa là một hoạt động giao lưu giữa người dân các bản mường.
Các môn thể thao dân tộc
Lễ hội tổ chức nhiều môn thể thao và trò chơi truyền thống như kéo co, bắn nỏ, đẩy gậy, cờ thẻ, đi cà kheo, chọi gà và ném còn. Các cuộc thi thu hút những người có sức khỏe, kỹ năng và kinh nghiệm tham gia. Không khí thi đấu sôi nổi góp phần làm cho phần hội thêm hấp dẫn.
Bắn nỏ thể hiện kỹ năng sử dụng một công cụ gắn với đời sống miền núi, trong khi đẩy gậy và kéo co đề cao sức mạnh, sự bền bỉ. Đi cà kheo lại đòi hỏi khả năng giữ thăng bằng và khéo léo. Việc duy trì các môn thi này giúp nhiều hình thức vui chơi truyền thống tiếp tục có không gian thực hành trong đời sống cộng đồng.
Thi người đẹp
Trong khuôn khổ lễ hội còn có thi người đẹp, tạo thêm một hoạt động giao lưu văn hóa cho thanh niên các địa phương. Người tham gia không chỉ thể hiện vẻ đẹp ngoại hình mà còn góp phần giới thiệu trang phục và nét đẹp văn hóa của cộng đồng mình. Hoạt động thu hút sự quan tâm của đông đảo người dự hội.
Thông qua các phần trình diễn, trang phục truyền thống của người Thái được giới thiệu rõ nét hơn. Đây cũng là dịp để tôn vinh vẻ đẹp con người miền Tây Nghệ An trong không gian lễ hội. Cùng với văn nghệ, ẩm thực và trò chơi dân gian, hoạt động này làm cho phần hội trở nên đa dạng.
Trưng bày thổ cẩm và sản phẩm thủ công
Lễ hội còn là dịp để các địa phương mang đến những sản phẩm thủ công và thổ cẩm truyền thống. Các gian hàng giới thiệu nhiều mặt hàng do người dân trực tiếp làm ra, thể hiện kỹ thuật dệt, tạo hoa văn và khả năng sáng tạo của đồng bào. Du khách có thể tham quan, tìm hiểu và lựa chọn sản phẩm ngay trong không gian hội.
Việc trưng bày không chỉ nhằm giới thiệu nét đẹp văn hóa mà còn tạo điều kiện tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm địa phương. Qua đánh giá và nhu cầu của khách tham quan, những nghề thủ công truyền thống có thêm cơ hội phát triển. Lễ hội vì vậy còn góp phần kết nối bảo tồn văn hóa với sinh kế của người dân.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Chín Gian có đặc điểm nổi bật là tập trung nhiều thành tố văn hóa của người Thái trong cùng một không gian. Từ hệ thống nghi lễ với các tên gọi bản địa như Khẩy quan, ạp Quái, ton Đăm – ton Thẻn, phắn Quái, xớ Thẻ – xớ Đăm đến các hình thức khắc luống, hát xuối, nhuôn, nhảy sạp và ném còn, lễ hội thể hiện rõ bản sắc cộng đồng. Phần lễ gắn với tín ngưỡng, còn phần hội phản ánh sinh hoạt văn hóa, lao động, ẩm thực và vui chơi truyền thống.
Lễ hội cũng là dịp để cư dân chín mường xưa gặp gỡ, thắt chặt tình đoàn kết và cùng hướng về nguồn cội. Việc các mường cùng trưng bày sản phẩm, dựng trại, biểu diễn và thi đấu tạo nên một không gian giao lưu rộng lớn. Qua đó, mối liên hệ giữa các cộng đồng dân cư được tiếp tục củng cố.
Bên cạnh ý nghĩa tín ngưỡng và văn hóa, lễ hội còn góp phần giới thiệu hình ảnh Quế Phong đến với du khách. Những thắng cảnh tự nhiên, sản vật, nghề thủ công, ẩm thực và đời sống văn hóa của đồng bào được quảng bá thông qua kỳ hội. Đây là cơ sở để gắn việc bảo tồn di sản với phát triển du lịch và kinh tế địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với ký ức về Tạo Ló và quá trình sáng lập, hình thành các bản mường của người Thái vùng Quế Phong.
Giá trị tín ngưỡng: Hệ thống nghi lễ khai quang, Khẩy quan, ạp Quái, ton Đăm – ton Thẻn, phắn Quái, xớ Thẻ – xớ Đăm và lễ tạ phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cộng đồng.
Giá trị văn hóa: Lễ hội tập hợp nhiều thành tố đặc trưng của văn hóa Thái như nhà sàn, trang phục, thổ cẩm, ẩm thực, nhạc cụ, tiếng hát và các hình thức vui chơi truyền thống.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Trống, cồng, chiêng, khắc luống, hát xuối, nhuôn đối đáp và các chương trình văn nghệ tạo nên không gian diễn xướng phong phú.
Giá trị tri thức dân gian: Các hoạt động thổi cơm lam, gói bánh chưng, chế biến mâm ẩm thực, dệt thổ cẩm, bắn nỏ, đi cà kheo và các trò chơi truyền thống lưu giữ nhiều kỹ năng được truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị cộng đồng: Việc cư dân chín mường cùng hành hương, tham gia nghi lễ, hội trại, thi đấu và giao lưu giúp củng cố mối quan hệ giữa các bản, mường và các cộng đồng dân tộc trong vùng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn đối với những người có công lập bản, dựng mường và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.
Giá trị kinh tế – du lịch: Việc giới thiệu thổ cẩm, sản phẩm thủ công, ẩm thực và cảnh quan Quế Phong góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm và phát triển du lịch văn hóa.
Lễ hội Đền Chín Gian là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của đồng bào Thái vùng miền Tây Nghệ An, gắn với việc tưởng nhớ Tạo Ló và lịch sử hình thành các bản mường. Từ những nghi lễ như Khẩy quan, ạp Quái, ton Đăm – ton Thẻn, phắn Quái, xớ Thẻ – xớ Đăm đến nhảy sạp, ném còn, cồng chiêng, khắc luống, hát xuối, nhuôn, ẩm thực và nghề thủ công, lễ hội lưu giữ một hệ thống giá trị văn hóa phong phú của cộng đồng người Thái. Việc phục dựng đền từ năm 2004 và tổ chức trở lại lễ hội từ năm 2006 đã góp phần khôi phục một không gian văn hóa quan trọng, đồng thời tăng cường sự đoàn kết giữa các bản mường và quảng bá hình ảnh vùng đất Quế Phong.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
