Tên di sản: Hội Vật Võ Liễu Đôi
Tên gọi khác: Hội Thánh Tiên
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Liễu Đôi, xã Liêm Túc, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam
Thời gian tổ chức: Từ mùng 5 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng tưởng niệm: Thánh Ông và Tiên Bà
Nghi thức đặc trưng: Rước Thánh vào đóng, phát hỏa, trao gươm – thắt khăn đào, múa cờ tụ nghĩa và thi đấu vật võ
Hội Vật Võ Liễu Đôi là lễ hội truyền thống nổi tiếng của làng Liễu Đôi, gắn với tinh thần thượng võ và tục luyện vật đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Lễ hội được tổ chức từ mùng 5 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch để tưởng nhớ Thánh Ông và Tiên Bà, hai nhân vật gắn với truyền thuyết chống giặc của địa phương. Điểm đặc sắc của lễ hội là sự kết hợp giữa các nghi thức tái hiện truyền thuyết thanh gươm thần với những cuộc thi vật mang tính cộng đồng cao.
Truyền thuyết Thánh Ông và Tiên Bà
Theo truyền thuyết làng Liễu Đôi, xưa có một chàng trai họ Đoàn nổi tiếng khỏe mạnh và giỏi võ, một mình có thể địch nổi năm trai tráng trên sới vật. Một hôm, tại cánh đồng Nương Cửi xuất hiện một luồng ánh sáng xanh chói lòa khiến dân làng hoảng sợ. Chỉ có chàng trai họ Đoàn dám tiến lại gần và phát hiện ánh sáng phát ra từ một thanh gươm đặt trên tấm khăn đào.
Chàng bái tạ thần linh, cầm gươm, thắt khăn đào rồi múa gươm cho dân làng xem. Về sau, khi giặc phương Bắc kéo tới, chàng mang thanh gươm ra trận. Trong quân có nữ tướng họ Bùi rất dũng cảm, hai người đem lòng yêu thương và thề ước với nhau.
Không may, chàng trai họ Đoàn tử trận, thi hài được đưa về quê an táng. Sau khi giặc tan, nữ tướng họ Bùi đến viếng mộ, nhưng vì quá đau thương nên qua đời trên lưng ngựa khi chỉ còn cách mộ chàng vài trăm bước.
Dân làng thương tiếc, lập đền Ông thờ chàng trai họ Đoàn, tôn là Thánh Ông, đồng thời lập đền Tiên Bà thờ nữ tướng họ Bùi. Tên gọi Hội Thánh Tiên được ghép từ Thánh Ông và Tiên Bà, về sau trở thành hội vật võ truyền thống của Liễu Đôi.
Trình tự các nghi lễ
Mở đầu lễ hội là lễ rước Thánh vào đóng, tức rước kiệu Thánh Ông từ đền ra khu vực tổ chức vật. Việc đưa Thánh đến sới vật thể hiện mối liên hệ trực tiếp giữa tín ngưỡng thờ Thánh và truyền thống võ vật của làng.
Tiếp đến là lễ phát hỏa. Một ngọn lửa lớn được đốt lên nhằm tưởng nhớ luồng ánh sáng xanh kỳ lạ từng phát ra từ thanh gươm thần ở cánh đồng Nương Cửi theo truyền thuyết.
Sau lễ phát hỏa là lễ trao gươm và thắt khăn đào, tái hiện việc chàng trai họ Đoàn nhận thanh gươm thần cùng tấm khăn đào. Nghi thức gợi nhớ nguồn gốc sức mạnh và hành trình ra trận của Thánh Ông.
Tiếp đó, dân làng thực hiện lễ múa cờ tụ nghĩa, tạo không khí mạnh mẽ trước khi bước sang phần thi đấu vật võ. Chuỗi nghi lễ vừa tưởng niệm nhân vật được thờ phụng, vừa dẫn dắt trực tiếp vào hoạt động trung tâm của lễ hội.
Trai rốt trình làng, lễ Thánh
Mở đầu phần vật là một tục lệ đặc biệt gọi là trai rốt trình làng. Hai “trai rốt”, tức hai bé trai sinh cuối cùng trong làng trong năm vừa qua, được gọi tên để thực hiện năm keo vật trình làng và lễ Thánh.
Do các em còn nhỏ chưa thể trực tiếp thi đấu, người cha phải ra sới vật thay. Nếu người cha đi vắng thì ông của đứa trẻ sẽ thay thế, không được bỏ cuộc. Hai người lớn chỉ thực hiện các động tác vật mang tính biểu diễn, tuyệt đối không được vật ngã đối phương.
Nếu một bên bị ngã, cả hai gia đình đều có thể bị làng phạt vì mục đích của nghi thức không phải thắng thua mà là trình với làng, với Thánh về sự ra đời của những bé trai mới. Qua tục lệ này, cộng đồng gửi gắm mong muốn các thế hệ nam nhi Liễu Đôi tiếp tục kế thừa truyền thống vật võ.
Đô xã làm nền
Sau phần trai rốt là nghi thức đô xã làm nền. Các đô vật Liễu Đôi là những người đầu tiên bước vào sới, giao đấu để tạo không khí và khơi dậy tinh thần thi đấu cho các đô vật từ nơi khác đến.
Khi các đô vật bốn phương đã hào hứng tham gia, đô vật chủ nhà chủ động rút khỏi sới, nhường chỗ cho khách rồi đứng bên ngoài cổ vũ. Tục lệ này vừa thể hiện tinh thần hiếu khách, vừa cho thấy ý thức coi trọng giao lưu võ thuật của cộng đồng Liễu Đôi.
Luật thi đấu và các giải vật
Khi bước vào thi đấu chính thức, đô vật nào thắng liên tiếp năm keo sẽ được vào vòng giải. Người vượt qua tất cả các đối thủ ở vòng này được nhận giải cọc, giải thưởng đặc biệt và cao nhất của hội vật.
Sau giải cọc là các giải nhất, nhì, ba. Ngoài ra còn có giải cuộc dành cho tất cả những người đã vào sới thi đấu. Như vậy, cả những người không giành chiến thắng cuối cùng vẫn được nhận phần thưởng.
Tiền giải chủ yếu đến từ công đức và lòng hảo tâm của khách thập phương. Sau khi trích phần cần thiết cho đèn nhang, số tiền còn lại được dùng cho các giải vật. Nếu vẫn còn dư, tiền được sử dụng để làm từ thiện, giúp đỡ người nghèo tại địa phương, không dùng vào mục đích khác.
Tinh thần thượng võ của Liễu Đôi
Vật võ trong lễ hội không đơn thuần là một cuộc thi sức mạnh. Từ tục trai rốt, đô xã làm nền đến hệ thống giải thưởng đều cho thấy nghề vật đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của cộng đồng.
Ngay từ khi một bé trai ra đời, làng đã có nghi thức đưa tên tuổi của em vào không gian hội vật thông qua việc người cha hoặc người ông ra sới thay. Điều đó cho thấy tinh thần thượng võ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như một chuẩn mực văn hóa của làng.
Việc đô vật chủ nhà ra sới trước rồi nhường chỗ cho khách cũng phản ánh tinh thần cởi mở, đề cao giao lưu và tôn trọng người tham dự. Sới vật vì vậy vừa là nơi tranh tài vừa là không gian gặp gỡ của các đô vật và cộng đồng.
Đặc điểm và ý nghĩa
Điểm nổi bật của Hội Vật Võ Liễu Đôi là sự gắn kết chặt chẽ giữa truyền thuyết, tín ngưỡng thờ Thánh và truyền thống võ vật. Các nghi lễ phát hỏa, trao gươm, thắt khăn đào và múa cờ tụ nghĩa đều bắt nguồn từ câu chuyện về Thánh Ông, trong khi phần hội tiếp tục tinh thần võ nghệ thông qua các cuộc vật.
Những tục lệ như trai rốt trình làng hay đô xã làm nền tạo nên nét riêng mà không chỉ nằm ở kỹ thuật thi đấu. Qua đó, lễ hội phản ánh quan niệm của cộng đồng về việc rèn luyện sức khỏe, lòng dũng cảm, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm gìn giữ truyền thống.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – truyền thuyết: Lễ hội lưu giữ câu chuyện về chàng trai họ Đoàn và nữ tướng họ Bùi, những nhân vật được dân làng tôn thờ thành Thánh Ông và Tiên Bà.
Giá trị tín ngưỡng: Hệ thống nghi lễ rước Thánh, phát hỏa, trao gươm, thắt khăn đào và múa cờ tụ nghĩa thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với các nhân vật được thờ phụng.
Giá trị võ thuật: Hội vật bảo lưu truyền thống rèn luyện và thi đấu vật võ, thể hiện tinh thần thượng võ lâu đời của người dân Liễu Đôi.
Giá trị văn hóa: Các tục trai rốt trình làng, đô xã làm nền và quy định thi đấu tạo nên những nét riêng trong hệ thống phong tục của lễ hội.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội khuyến khích các thế hệ trẻ rèn luyện sức khỏe, lòng dũng cảm và ý thức kế tục truyền thống của quê hương.
Giá trị cộng đồng: Hội vật thu hút đô vật chủ nhà và khách bốn phương cùng tham gia, tạo nên không gian giao lưu, đoàn kết và gắn bó giữa cộng đồng.
Giá trị nhân văn: Cách sử dụng tiền công đức cho giải vật và dành phần còn lại giúp đỡ người nghèo thể hiện tinh thần tương trợ, sẻ chia trong cộng đồng địa phương.
Hội Vật Võ Liễu Đôi là một lễ hội mang đậm bản sắc thượng võ của vùng đất Hà Nam. Từ truyền thuyết thanh gươm thần, các nghi lễ rước Thánh, phát hỏa, trao gươm đến tục trai rốt và những cuộc tranh tài trên sới vật, lễ hội vừa tưởng nhớ Thánh Ông – Tiên Bà, vừa trao truyền tinh thần võ nghệ, lòng dũng cảm và sự gắn kết cộng đồng. Những tục lệ đặc sắc ấy đã tạo nên sức sống riêng của hội vật Liễu Đôi qua nhiều thế hệ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
