Tên di sản: Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Hạ, phường Tân Quang; Đền Ỷ La, phường Ỷ La; Đền Thượng, xã Tràng Đà, thành phố Tuyên Quang
Thời gian tổ chức: Từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Hai âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thánh Mẫu Phương Dung và Thánh Mẫu Ngọc Lân cùng các vị thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Nghi thức đặc trưng: Rước Mẫu, hợp tế, rước nước, thả đèn hoa đăng và tục chui qua kiệu Mẫu
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La là một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc của thành phố Tuyên Quang, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, đặc biệt là tín ngưỡng Mẫu Thoải – Mẹ Nước. Lễ hội kết nối ba ngôi đền có quan hệ mật thiết về lịch sử và tín ngưỡng, cùng tôn thờ hai vị công chúa Phương Dung và Ngọc Lân. Điểm nổi bật nhất là cuộc rước Mẫu từ Đền Ỷ La và Đền Thượng về Đền Hạ để hợp tế, sau đó hoàn cung vào ngày cuối hội.
Ba ngôi đền trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu
Đền Hạ nằm tại phường Tân Quang, Đền Thượng thuộc xã Tràng Đà, còn Đền Ỷ La thuộc phường Ỷ La, thành phố Tuyên Quang. Đây đều là những công trình kiến trúc cổ có giá trị về lịch sử, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Đền Hạ và Đền Thượng được dựng từ thời Hậu Lê, còn Đền Ỷ La được xây dựng muộn hơn. Cả ba ngôi đền đều gắn với hệ thống thờ Mẫu của người Việt, trong đó có Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải cùng các vị thần linh liên quan.
Trong đời sống cộng đồng, ba di tích không tồn tại tách biệt mà hợp thành một không gian tín ngưỡng thống nhất, thể hiện rõ nhất qua nghi lễ rước Mẫu và hợp tế hằng năm.
Truyền thuyết Phương Dung và Ngọc Lân công chúa
Theo truyền thuyết dân gian, xưa có hai công chúa con vua Hùng là Phương Dung, còn gọi Quỳnh Hoa công chúa, và Ngọc Lân, còn gọi Mai Hoa công chúa.
Một lần, hai bà theo xa giá đi xem xét các địa phương, dừng thuyền bên bờ sông Lô. Đến đêm, trời nổi mưa gió, hai công chúa bỗng bay lên trời. Người dân cho là sự linh dị nên lập đền thờ.
Phương Dung công chúa được thờ tại khu vực hữu ngạn sông Lô, gắn với Đền Hạ; Ngọc Lân công chúa được thờ ở phía tả ngạn, gắn với Đền Thượng.
Về sau, trong thời kỳ binh đao, Đền Hạ bị phá hủy nghiêm trọng, tượng thần được người dân rước đến làng Ỷ La để lánh nạn. Khi Đền Hạ được dựng lại, người dân Ỷ La đồng thời lập Đền Ỷ La tại nơi từng lưu giữ tượng Mẫu. Vì vậy, Đền Hạ và Đền Ỷ La cùng thờ Phương Dung công chúa, còn Đền Ỷ La được dân gian xem là nơi Mẫu từng “lánh nạn”.
Chính mối quan hệ lịch sử và tín ngưỡng ấy khiến lễ hội của Đền Hạ và Đền Thượng luôn gắn bó chặt chẽ với Đền Ỷ La.
Trình tự lễ hội từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Hai
Lễ hội được khôi phục và duy trì thường niên từ năm 2007, kéo dài từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Hai âm lịch.
Sáng ngày 11 tháng Hai, nhân dân và du khách tập trung tại Đền Ỷ La để làm lễ và rước Phương Dung công chúa, người chị, từ Đền Ỷ La về Đền Hạ. Đoàn rước có sự tham gia của đông đảo các tầng lớp trong cộng đồng, từ người cao tuổi, thanh niên đến phụ nữ, trẻ em và khách thập phương.
Ngày 12 tháng Hai, lễ rước Ngọc Lân công chúa, người em, được tiến hành từ Đền Thượng về Đền Hạ. Hai vị Thánh Mẫu gặp nhau tại Đền Hạ và cùng được phụng thờ trong nghi thức hợp tế.
Trong những ngày tiếp theo, các hoạt động tế lễ, dâng hương và sinh hoạt văn hóa dân gian được tổ chức tại ba đền. Bên cạnh đó còn có rước nước, hát chầu văn và thả đèn hoa đăng trên sông Lô, làm nổi bật yếu tố Mẫu Thoải – Mẹ Nước trong không gian lễ hội.
Đến ngày 16 tháng Hai, lễ hoàn cung được tiến hành. Nhân dân rước hai vị Thánh Mẫu trở về nơi thờ phụng riêng, khép lại kỳ hội với mong ước các Mẫu tiếp tục phù trợ cho cộng đồng được bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống no đủ.
Tục chui qua kiệu Mẫu
Một phong tục đặc sắc của lễ hội là chui qua kiệu Mẫu. Sau khi kiệu Mẫu được rước qua, người dân lần lượt cúi mình chui dưới kiệu với niềm tin sẽ nhận được sự che chở và ban phúc của Thánh Mẫu.
Người dân tin rằng nghi thức này mang lại sức khỏe, may mắn, gia đình ấm no và hạnh phúc. Trai gái cũng gửi gắm mong ước về nhân duyên tốt đẹp. Vì vậy, tục chui qua kiệu không chỉ thu hút trẻ nhỏ và thanh niên mà cả những người cao tuổi cũng kiên nhẫn chờ đến lượt tham gia.
Đây là một trong những thực hành tạo nên bản sắc riêng của lễ hội rước Mẫu ở Tuyên Quang.
Phần hội
Cùng với các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian như đánh tổ tôm, tam cúc, cờ tướng, ô ăn quan, chọi gà, kéo co.
Hát chầu văn là một hoạt động nổi bật, gắn trực tiếp với không gian tín ngưỡng thờ Mẫu. Ngoài ra, rước nước và thả đèn hoa đăng trên sông Lô góp phần tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa giàu tính cộng đồng trong những ngày hội.
Các hoạt động này tạo cơ hội cho nhân dân địa phương và khách thập phương cùng gặp gỡ, giao lưu, đồng thời góp phần duy trì những hình thức văn hóa dân gian truyền thống.
Dấu ấn tín ngưỡng Mẫu Thoải – Mẹ Nước
Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La mang dấu ấn đậm nét của tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc biệt là Mẫu Thoải – Mẹ Nước.
Không gian của ba ngôi đền gắn với sông Lô, trong khi các nghi lễ rước nước, thả đèn hoa đăng và truyền thuyết về hai vị công chúa đều cho thấy vai trò nổi bật của yếu tố nước trong đời sống tín ngưỡng.
Đối với cư dân nông nghiệp, nước gắn trực tiếp với mùa màng, sinh kế và cuộc sống. Vì vậy, việc thờ Mẫu Thoải và tổ chức lễ hội cũng phản ánh mong ước về mưa thuận gió hòa, hạn chế thiên tai, sản xuất thuận lợi và cộng đồng bình an.
Đặc điểm và ý nghĩa
Điểm nổi bật của lễ hội là sự liên kết giữa ba ngôi đền trong cùng một chu trình nghi lễ. Đền Ỷ La là nơi khởi kiệu Phương Dung công chúa, Đền Thượng là nơi khởi kiệu Ngọc Lân công chúa, còn Đền Hạ giữ vai trò trung tâm hợp tế.
Qua các cuộc rước đi và hoàn cung, ba ngôi đền được kết nối thành một không gian tín ngưỡng thống nhất. Đây là nét đặc sắc nhất của lễ hội, đồng thời thể hiện sự gắn bó giữa các cộng đồng cư dân trên địa bàn thành phố Tuyên Quang.
Lễ hội còn đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân, là dịp tưởng nhớ công đức Thánh Mẫu, gửi gắm những mong cầu về sức khỏe, bình an, hạnh phúc và cuộc sống thuận lợi.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội là một thực hành tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc biệt nổi bật với sự tôn thờ Mẫu Thoải – Mẹ Nước.
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với lịch sử hình thành và mối quan hệ lâu đời giữa Đền Hạ, Đền Thượng và Đền Ỷ La.
Giá trị văn hóa: Các nghi thức rước Mẫu, hợp tế, hoàn cung, rước nước, thả đèn hoa đăng và tục chui qua kiệu Mẫu tạo nên hệ thống thực hành văn hóa đặc sắc của vùng đất Tuyên Quang.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hát chầu văn, các đoàn rước và nhiều trò chơi dân gian góp phần tạo nên không gian lễ hội phong phú, sinh động.
Giá trị nông nghiệp: Những thực hành liên quan đến Mẫu Thoải và yếu tố nước phản ánh mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội thu hút đông đảo người dân thuộc nhiều lứa tuổi cùng tham gia, đồng thời kết nối các cộng đồng cư dân quanh ba ngôi đền.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc duy trì lễ hội góp phần trao truyền tín ngưỡng, phong tục và ký ức văn hóa của cộng đồng từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giá trị du lịch – văn hóa: Lễ hội cùng hệ thống Đền Hạ, Đền Thượng và Đền Ỷ La tạo nên một không gian văn hóa tâm linh đặc sắc của thành phố Tuyên Quang, thu hút đông đảo du khách mỗi dịp đầu xuân.
Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La là một lễ hội tiêu biểu của vùng đất xứ Tuyên, trong đó tín ngưỡng thờ Mẫu được thể hiện qua một chu trình nghi lễ gắn kết ba ngôi đền. Từ cuộc rước Phương Dung công chúa, Ngọc Lân công chúa về Đền Hạ hợp tế đến lễ hoàn cung, rước nước, thả đèn hoa đăng và tục chui qua kiệu Mẫu, lễ hội phản ánh niềm tôn kính đối với Thánh Mẫu cùng ước vọng về bình an, mùa màng tốt tươi và cuộc sống sung túc. Qua nhiều thế hệ, lễ hội đã trở thành một sinh hoạt văn hóa không thể thiếu trong đời sống cộng đồng các dân tộc ở thành phố Tuyên Quang.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
