Tên di sản: Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Hoàng Châu, xã Hoàng Châu, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 9 đến ngày 12 tháng Sáu âm lịch; chính hội ngày mùng 10
Đối tượng thờ phụng: Đức vua Bà Nam Hải, Đức vua Đông Hải, Đô nguyên soái, Phó nguyên soái và Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Nghi thức đặc trưng: Rước nước, mộc dục, gia quan, Xa Mã, rước kiệu bay, tế yên vị
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017
Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu là lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân vùng biển Cát Hải, gắn với di tích lịch sử quốc gia đình Hoàng Châu. Lễ hội được tổ chức từ ngày mùng 9 đến 12 tháng Sáu âm lịch để tưởng nhớ các vị thần đã phù trợ dân làng dựng đình, tri ân hai vị Thành hoàng có công tiễu trừ hải tặc, dạy dân nghề đánh bắt cá, đồng thời cầu cho biển yên sóng lặng, những chuyến ra khơi được an toàn và bội thu. Nổi bật nhất trong lễ hội là trò diễn Xa Mã và tục rước kiệu bay, tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng Hoàng Châu.
Nguồn gốc và ý nghĩa của lễ hội
Theo truyền thống địa phương, lễ hội gắn với sự tích dựng đình Hoàng Châu. Đức vua Bà Nam Hải và Đức vua Đông Hải được tin là đã hiển linh giúp dân đưa bè gỗ từ vùng biển Quảng Ninh về dựng đình. Hai vị Thành hoàng Đô nguyên soái và Phó nguyên soái được thờ phụng vì có công tiễu trừ hải tặc và truyền dạy nghề đánh bắt thủy sản cho cư dân.
Thời điểm tháng Sáu âm lịch cũng là lúc ngư dân có thời gian nghỉ giữa các vụ đánh bắt. Vì vậy, lễ hội vừa mang ý nghĩa tưởng niệm, vừa thể hiện mong muốn được các thần linh biển cả và thủy thần che chở, giúp những chuyến ra khơi thuận lợi, cá tôm đầy khoang và đời sống dân làng no đủ.
Làng Hoàng Châu có 12 dòng họ, chia thành hai giáp Đông và Tây. Hai giáp này giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức nghi lễ, đặc biệt là cuộc thi Xa Mã vào ngày chính hội.
Chuẩn bị lễ hội
Từ ngày 15 tháng Năm âm lịch, cộng đồng tổ chức họp bàn, rút kinh nghiệm từ mùa hội trước, thành lập Ban Tổ chức và phân công nhiệm vụ cho từng nhóm, từng dòng họ. Trước ngày khai hội khoảng nửa tháng, công việc chuẩn bị được triển khai cụ thể.
Dân làng cùng vệ sinh đình, bao sái đồ thờ, chỉnh trang khu vực tổ chức lễ hội. Đội tế gồm những người cao tuổi có uy tín, gia đình hòa thuận, con cháu ngoan hiền. Đội nam quan, nữ quan tham gia phù giá được tuyển từ những nam thanh, nữ tú khỏe mạnh, có lối sống tốt; trước hội từ 5 đến 7 ngày phải giữ chay và gia đình không có tang.
Trước đây, ngày mùng 5 tháng Sáu còn có lễ Hội diện, khi người dân trong độ tuổi quy định phải tập trung tại đình. Viên Thủ khoán kiểm duyệt nhân đinh và đọc lại hương ước để cộng đồng ghi nhớ các quy định của làng.
Ngày mùng 9 – rước nước, mộc dục và Cáo yết
Sáng sớm ngày mùng 9, ông Chào vua, Chủ tế cùng những người được cộng đồng tín nhiệm đi thuyền ra vùng biển có nước trong để thực hiện lễ rước nước. Nước được lấy vào chóe rồi rước về đình.
Nước rước về được dùng trong lễ mộc dục, tắm tượng Thánh Mẫu, bao sái kiệu và ngai thờ. Sau đó là lễ Gia quan, mặc áo cho tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Khi các nghi thức hoàn tất, Chủ tế và Cai đám mang lễ ra hai miếu của giáp Đông và giáp Tây, nơi thờ Đô nguyên soái và Phó nguyên soái, để thỉnh hai vị về ngự tại đình làng.
Đến khoảng 14 giờ, lễ Cáo yết được tiến hành, chính thức mời các vị Thánh thần về dự hội. Sau lễ, sân đình trở thành không gian vui hội với chọi gà, cờ tướng, các hoạt động thể thao; buổi tối có hát Quan họ, hát Chèo và những chương trình văn nghệ dân gian.
Ngày mùng 10 – chính hội và Đại nghinh thần
Mùng 10 tháng Sáu là ngày chính hội. Từ sáng sớm, Chủ tế và Cai đám vào đình dâng hương, xin phép các vị Thánh thần cho dân làng tiến hành hội.
Đội nam quan thực hiện các nghi thức tế trước long đình. Hai Cai đám của giáp Đông và giáp Tây chuẩn bị hoa quả, lễ vật để Chủ tế và ông Chào vua dâng Thánh. Sau các lễ thức, chiêng trống nổi lên, mở đầu cho Đại nghinh thần và nghi lễ Xa Mã – Rước kiệu.
Trước khi rước, đại diện 12 dòng họ cùng khách thập phương lần lượt dâng hương. Sau đó, các kiệu, long ngai và xa mã được đưa ra trước cửa đình, chuẩn bị bước vào phần nghi lễ đặc sắc nhất của hội.
Đình phe và đội hình rước kiệu
Một thành phần đặc biệt trong lễ hội Hoàng Châu là Đình phe. Sáu Đình phe cùng những người cầm cờ, chiêng làm nhiệm vụ dẫn dắt và hỗ trợ quá trình rước.
Theo quan niệm của các bậc cao niên, Đình phe múa cờ trước kiệu để ngăn các thế lực xấu tranh chỗ ngự của Thánh. Trong quá trình rước, nếu đội phù giá đã mệt mà kiệu vẫn tiếp tục “bay”, Đình phe là người có quyền dừng kiệu, đổi vai hoặc điều chỉnh đoàn rước.
Sự hiện diện và vai trò của Đình phe là một trong những nét riêng nổi bật của Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu.
Sáu cỗ kiệu và tục rước kiệu bay
Đoàn rước có sáu cỗ kiệu. Kiệu long đình do bốn nữ quan khiêng; kiệu bát cống đặt khám và tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh do tám nữ tú khiêng; hai kiệu đặt long ngai và hòm sắc của Đô nguyên soái, Phó nguyên soái do các nam thanh đảm nhiệm; hai kiệu còn lại đặt long ngai Đức vua Bà Nam Hải và Đức vua Đông Hải, do nữ tú rước.
Khác với nhiều đám rước truyền thống khác, đoàn rước Hoàng Châu không tổ chức đầy đủ hệ thống cờ tiết mao, chấp kích, bát bửu hay phường bát âm đi kèm. Điểm gây ấn tượng mạnh nhất là hiện tượng kiệu bay, kiệu quay trên vai những người phù giá.
Theo quan niệm dân gian, khi kiệu lao nhanh hoặc “bay” là lúc Thánh đã ngự. Khi kiệu quay tròn, còn gọi là “cút”, dân làng cho rằng Thánh vẫn chưa thỏa lòng du ngoạn. Bởi vậy, trong những thời điểm cao trào, các kiệu có thể thay đổi hướng đi, không còn tuân theo trật tự ban đầu.
Buổi sáng, lễ rước chủ yếu diễn ra quanh khu vực đình. Đến buổi chiều, đoàn kiệu có thể rước ra ngoài khuôn viên, đi qua nhiều nơi trong làng trước khi trở lại đình để làm lễ yên vị.
Trò diễn Xa Mã
Cùng với rước kiệu bay, Xa Mã là nghi lễ – trò diễn trung tâm của hội. Hai đội đại diện cho giáp Đông và giáp Tây, mỗi giáp có khoảng 15 – 20 người, gồm Đình phe và các trai đinh.
Giáp Đông mặc trang phục đỏ, giáp Tây mặc màu vàng. Xa mã giáp Đông chạm các hình tượng Hổ phù, Long mã, mang ý nghĩa biểu trưng cho mặt trời; xa mã giáp Tây có Hổ phù và mặt nguyệt, biểu trưng cho mặt trăng. Hai xa mã tạo thành một cặp đối ứng, gửi gắm mong ước sinh sôi, phát triển của cộng đồng.
Trên mỗi xa mã có hai Đình phe. Một người đứng phía trước, ôm cổ ngựa, rung lục lặc tạo khí thế, gọi là tiền hoạt; người còn lại ngồi phía sau múa cờ thần, gọi là hậu cờ. Các trai đinh chia đều hai bên dây kéo; người cầm chịch điều khiển nhịp, bên cạnh có người đánh chiêng.
Hai xa mã chạy ngược chiều nhau theo vòng tròn trên sân đình. Giáp Đông di chuyển từ Đông sang Tây, giáp Tây từ Tây sang Đông. Muốn giành phần thắng, đội phải kéo ngựa đủ ba vòng, không chạm vạch và kết thúc ở vòng trong.
Tiếng reo hò, tiếng chiêng và động tác kéo xa mã gợi lại không khí quân reo, ngựa hí, vó ngựa xung trận, qua đó tưởng nhớ hai vị Thành hoàng từng có công chống giặc và bảo vệ dân làng.
Trình tự Xa Mã – Rước kiệu trong ngày chính hội
Theo lệ cũ, trước mỗi lần rước kiệu là một lần Xa Mã. Hiện nay, trình tự có thay đổi: buổi sáng rước kiệu trước rồi Xa Mã; buổi chiều Xa Mã trước rồi mới rước kiệu.
Sau phần rước và Xa Mã buổi sáng, các trò chơi dân gian được tổ chức trong khu vực đình như kéo co, cầu thùm dưới nước, bắt vịt dưới nước và bịt mắt bắt vịt. Tục đu tiên trước đây cũng từng xuất hiện nhưng nay đã mai một.
Buổi trưa, các đội tế làm lễ mời Đức vua Long vương Thủy Tề, Công chúa Thủy Tề Cô Ba Thoải cùng chư vị thủy thần về ngự tại đình.
Buổi chiều tiếp tục Xa Mã và rước kiệu. Các cỗ kiệu có thể được rước ra khỏi khuôn viên đình, đi khắp làng trước khi trở lại. Sau đó, đội tế nữ quan tiến hành lễ yên vị, rước các long ngai, kiệu Thánh và xa mã trở lại cung đình. Việc đội nữ quan đảm nhiệm lễ yên vị cũng là nét đáng chú ý, gắn với việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại di tích.
Buổi tối, lễ Thánh được tiến hành với trà và oản, khép lại ngày chính hội.
Ngày 11 và 12 – tế trực nhật và tống tịch
Ngày 11 tháng Sáu, dân làng thực hiện tế trực nhật trong cung đình.
Đến ngày 12 tháng Sáu, lễ tống tịch, tức lễ tiễn Thánh, được tổ chức trước khi đóng cửa đình, chính thức kết thúc mùa hội.
Trước đây, ngày 14 tháng Sáu còn tổ chức thêm một lần Xa Mã – Rước kiệu trước lễ tống thần. Về sau, thời gian hội được rút ngắn nên nghi lễ Xa Mã – Rước kiệu tập trung chủ yếu vào ngày chính hội mùng 10.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội đình Hoàng Châu mang đậm dấu ấn của cộng đồng cư dân ven biển. Các đối tượng thờ phụng, nghi lễ rước nước, việc mời Thủy Tề và các thủy thần cùng ước vọng cầu biển yên sóng lặng đều gắn trực tiếp với sinh kế đánh bắt thủy sản.
Nét nổi bật nhất của lễ hội là sự kết hợp giữa Xa Mã và rước kiệu bay. Trong đó, Xa Mã gợi lại khí thế luyện quân và xung trận, còn rước kiệu thể hiện niềm tin của cộng đồng vào sự hiện diện và phù trợ của các vị Thánh.
Hai giáp Đông – Tây, hai xa mã cùng hệ thống biểu tượng mặt trời – mặt trăng cũng tạo nên một cấu trúc đối ứng riêng của lễ hội, gửi gắm khát vọng sinh sôi, phát triển và cuộc sống sung túc.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với đình Hoàng Châu, với các vị thần và Thành hoàng được cộng đồng tưởng nhớ vì có công bảo vệ dân cư, tiễu trừ hải tặc và truyền dạy nghề nghiệp.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức rước nước, mộc dục, Cáo yết, Đại nghinh thần, rước kiệu và tế yên vị phản ánh hệ thống tín ngưỡng đa dạng của cư dân vùng biển.
Giá trị văn hóa biển: Lễ hội thể hiện rõ đời sống tinh thần của cộng đồng ngư dân Cát Hải, đặc biệt qua việc cầu cho biển yên sóng lặng, ra khơi an toàn và đánh bắt bội thu.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Xa Mã, rước kiệu bay, múa cờ của Đình phe cùng hệ thống trang phục, động tác và âm thanh tạo nên một không gian trình diễn mạnh mẽ, giàu bản sắc.
Giá trị cộng đồng: Việc 12 dòng họ, hai giáp Đông – Tây, các đội nam quan, nữ quan và người dân cùng tham gia cho thấy khả năng cố kết cộng đồng rất cao của lễ hội.
Giá trị tri thức dân gian: Lễ hội lưu giữ nhiều quy tắc liên quan đến tuyển chọn người phù giá, vai trò của Đình phe, cách tổ chức xa mã, đội hình rước và trình tự tế lễ.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần giáo dục các thế hệ về lòng biết ơn tiền nhân, tinh thần bảo vệ quê hương, yêu lao động và gìn giữ nghề nghiệp truyền thống.
Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cư dân vùng biển Cát Hải. Những nghi thức rước nước, Đại nghinh thần, Xa Mã, rước kiệu bay và tế yên vị vừa tưởng nhớ các vị thần, Thành hoàng có công với dân làng, vừa gửi gắm mong ước về biển yên, cá đầy khoang và cuộc sống no đủ. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
