Ký hiệu: Mộ H-Q1-PBT-96DTN-MHC1
Niên đại: Thế kỷ XVIII (khoảng trước năm 1790)
Chất liệu: Hợp chất (cát mịn, sỏi nhỏ, than mịn)
Kích thước: Quách hợp chất (220 x 100 x 20 cm, cao 150 cm); Đáy quách (175 x 40 cm, cao 28 cm); Áo quan (188 x 50 cm, cao 52 cm)
Loại hình: Mộ cổ hợp chất (trong quan ngoài quách)
Nơi phát hiện: Khuôn viên Dinh Thống Nhất, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh
Thời gian khai quật: Tháng 9/1996
Người khai quật: Đặng Văn Thắng, Nguyễn Thị Hậu, Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Thị Hoa Xinh
Giới thiệu mộ hợp chất
Mộ H-Q1-PBT-96DTN-MHC1 là một ngôi mộ cổ được khai quật giải tỏa vào tháng 9/1996 trong khuôn viên Dinh Thống Nhất. Mộ được cấu tạo theo phương thức táng “trong quan ngoài quách”, đào sâu trong lớp đất sét xám và có cửa hướng về phía Đông Nam.
Cấu trúc quách gồm một hộp kín đúc bằng hợp chất cát mịn và sỏi nhỏ màu vàng ngà (kích thước 220 x 100 x 20 cm, cao 150 cm), đúc từng lớp dày 30 cm. Phía ngoài quách phủ lớp than mịn dày 20 – 30 cm để chống ẩm; khoảng không gian bên trong giữa quách và quan tài chèn cát mịn màu trắng ngà. Đáy quách (175 x 40 cm, cao 28 cm, nằm ở độ sâu cách mặt đất 2 m) có bệ xây chia thành 3 hình chữ nhật (khoang giữa dài 95 cm, 2 khoang giáp đầu dài 28 – 29 cm) cùng 2 rãnh lòng máng (sâu 9 cm, rộng mặt 11,5 cm, rộng đáy 8 cm) dùng để luồn dây khi hạ quan tài.
Quan tài làm bằng gỗ trai màu vàng sẫm có tỏa mùi dầu thơm nhẹ (188 x 50 cm, cao 52 cm, ván dày 3 – 4 cm) đặt trên bệ xây đáy quách. Ván thiên gỗ trai uốn cong hình mui thuyền cao 20 cm, mặt trong khoét lõm sâu 6 cm (chừa 2 cạnh bên 3 cm, đoạn đầu 10 cm, đoạn chân 15 cm) và có 2 chốt sắt gá ván thiên vào thành phía chân áo quan. Bên trong quan tài lưu giữ di cốt phụ nữ khoảng 50 – 60 tuổi, cao 1,55 m, nằm ngửa, 2 tay buông xuôi, sọ hướng Tây Bắc, còn 16 răng trắng cùng hệ thống xương sườn, đốt sống và xương chi bảo tồn tốt.
Di vật đi kèm gồm: 1 móc sắt gãy đôi có 2 đầu chĩa dạng mỏ neo (dài 22,5 cm, chĩa dài 5,5 cm, rộng giữa mỏ neo 9 cm); 1 chuỗi xương hình trụ vàng nhạt (dài 1,1 cm, đường kính 0,8 cm); 2 tiền đồng dính chặt (đường kính 2,5 cm, lỗ vuông 0,4 cm); và 3 hạt cầu bằng đồng (đường kính 0,6 cm) nằm trong miệng thi hài. Chi tiết 3 hạt cầu đồng dạng nút áo này phản ánh tục bỏ nút áo vào miệng người chết (nam 7, nữ 9) của cộng đồng người Hoa Quảng Đông ở Sài Gòn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Vị trí mộ nằm trong phạm vi Dinh Thống Nhất (xây năm 1868 thuộc Vườn Ông Thượng) – nơi vốn là khu vực giữa cửa Tốn Thuận và Đoài Duyệt của Thành Quy (Nguyễn Ánh xây năm 1790) với các trục đường Thiên lý sầm uất, không thể là nghĩa trang sau năm 1790. Căn cứ bối cảnh này, mộ được xác định có niên đại muộn nhất vào giữa thế kỷ XVIII, cung cấp tư liệu lịch sử – địa lý trực tiếp về không gian đô thị Sài Gòn thời kỳ tiền Nguyễn.
Giá trị kỹ thuật: Thể hiện trình độ táng thức cao qua kỹ thuật đúc quách hợp chất kiên cố, lớp phủ than mịn chống ẩm, thiết kế bệ đáy có rãnh lòng máng luồn dây hạ quan thông minh và kỹ thuật đóng quan tài gỗ trai hình mui thuyền gá chốt sắt gia cường.
Giá trị văn hóa – Dân tộc học: 3 hạt cầu đồng trong miệng thi hài là chứng cứ khảo cổ học trực tiếp minh chứng cho phong tục táng thức (phạn hàm) của cư dân người Hoa gốc Quảng Đông tại Gia Định – Sài Gòn thế kỷ XVIII.
Giá trị độc đáo: Sự nguyên vẹn của di cốt, kết cấu hợp chất cùng tập hợp di vật đi kèm tạo nên một hồ sơ táng thức hoàn chỉnh, có giá trị cao đối với nghiên cứu nhân học và khảo cổ học lịch sử.
