Ký hiệu: Mộ H-Q1-PBT-MHC1a-b
Niên đại: Cuối thế kỷ XVIII (khoảng sau năm 1795)
Chất liệu: Hợp chất, đá xanh, ngói ống
Kích thước: Toàn bộ khuôn viên: 11,2 m x 7,6 m; tường bao dày 55 cm; Tiền sảnh: 6 m x 1,9 m; Trụ đài sen (60 x 60 cm, cao 165 cm); Trụ chữ Kim (60 x 60 cm, cao 185 cm); Bình phong tiền (160 x 138 x 42 cm); Cổng vào rộng 246 cm; Sân thờ: 7,6 m x 2,2 m; Tường bao tràng kỷ (220 x 60 cm); Cổng vòm (210 x 290 cm); Hậu lăng: Cổng rộng 3 m; Trụ sen (69 x 69 cm, cao 220 cm); Ô cửa giả tròn đường kính 80 cm; Bình phong hậu (260 x 270 cm); Quách hợp chất: 3,3 m x 3,4 m (đúc nguyên khối); Nhà bia: 1,8 m x 3,3 m; Bia đá xanh (45 x 80 cm)
Loại hình: Mộ cổ hợp chất (cấu trúc lăng song táng)
Nơi phát hiện: Phía Tây Bắc Công viên Tao Đàn (cách đường Trương Định khoảng 35 m về phía Tây Bắc), Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh
Giới thiệu mộ hợp chất
Mộ H-Q1-PBT-MHC1a-b là một quần thể kiến trúc lăng mộ song táng bằng hợp chất có quy mô lớn, nằm trong khu vực trước đây vốn thuộc khuôn viên Dinh Toàn quyền Pháp (thường gọi là “Vườn Ông Thượng” hay “Vườn Bờ-Rô”, vốn là tư dinh của phu nhân Tả quân Đỗ Thị Phẫn). Mộ được xây dựng khép kín, trục chính theo hướng Đông lệch Nam 15°.
Toàn bộ lăng mộ được bao bọc bởi các vòng tường dày 55 cm, có bố cục mặt bằng hoàn chỉnh nối tiếp từ ngoài vào trong gồm ba phần chính: Tiền sảnh, Sân thờ và Hậu lăng.
Phần Tiền sảnh có mặt bằng hình chữ nhật, phía trước có cổng vào rộng 246 cm được án ngữ bởi bình phong tiền. Cổng gồm 2 trụ đài sen và 2 trụ chữ Kim chạm khắc công phu. Tiếp theo là Sân thờ hình chữ nhật với hệ thống tường bao kiểu tràng kỷ và cổng vòm lợp 7 ống ngói, trên đỉnh có 2 khối hợp chất đắp giật cấp hình voi phục cách điệu ôm lấy chân trụ cổng.
Khu vực Hậu lăng ngăn cách bởi cổng rộng 3 m có cặp trụ sen cao lớn. Tường bao hai bên mở ô cửa giả hình tròn và đắp nổi hình voi phục hướng đầu về trục chính. Bình phong hậu đặt trên bệ chân quỳ, mái vát lợp 9 ống ngói đắp tượng Xi vĩ. Trung tâm hậu lăng là khối quách đúc bằng hợp chất nguyên vẹn gần như vuông, đúc liền khối giữa nhà bia và nhà mồ. Nhà bia được dựng theo kiểu 1 gian 2 chái, lợp ngói ống, trên đòn nóc trang trí tượng voi phục, vòm cong đầu hồi đắp hình hổ phù và hai vách mở cửa vòm giả. Nhà mồ liên kết với nhà bia qua một rãnh thoát nước, mái lợp 10 ống ngói, các viền đòn nóc và đầu hồi trang trí gờ đầu rồng cùng ngẫu tượng voi phục. Thân nhà mồ phía sau khoét 2 ô cửa sổ đan mắt cáo.
Bên trong nhà bia đặt 2 tấm bia bằng đá xanh khắc chữ Hán theo chiều ngang (“ĐẠI NAM”) và các hàng chữ dọc: Bia tả (bên trái): “Hiển khảo trọng giang Ất Mùi thu quyên chủ húy tự trường Lâm Tam Lang chi mộ” (Dịch nghĩa: Mộ cha là con trai thứ ba họ Lâm). Bia hữu (bên phải): “ĐẠI NAM. Hiển tỷ… chủ lâm nguyên thất… chi mộ” (Dịch nghĩa: Mộ mẹ… Vợ nhà họ Lâm).
Tương truyền đây là nơi an nghỉ của ông Lâm Tam Lang (người gốc Quảng Đông, mất vào mùa thu năm Ất Mão 1795) và vợ là bà Mai Thị Xã. Dòng họ Lâm này có nhiều hậu duệ danh tiếng như cụ Lâm Quang Ky (Phó lãnh binh của Nguyễn Trung Trực, người có công trong trận Nhật Tảo) và nhạc sĩ Lam Phương (Lâm Đình Phùng). Ngoài ra, sát vách tường bao bên phải còn có 1 mộ nhỏ, tương truyền là mộ của thuộc tướng tự sát chết theo chủ nhân.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị kiến trúc – Nghệ thuật: Là một trong những quần thể lăng mộ hợp chất quy mô lớn, còn nguyên vẹn và toàn diện nhất tại Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh. Cấu trúc lăng mộ thể hiện sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật xây dựng dân gian (nhà bia 1 gian 2 chái, mái ngói ống) với nghệ thuật đắp nổi trang trí phong phú (đầu rồng, hổ phù, Xi vĩ, voi phục cách điệu, trụ đài sen).
Giá trị lịch sử – Lịch sử đô thị: Lăng mộ là minh chứng vật thể quan trọng ghi dấu quá trình khai phá, định cư và phát triển của cộng đồng cư dân (đặc biệt là người Hoa gốc Quảng Đông) tại vùng đất Gia Định – Sài Gòn vào cuối thế kỷ XVIII. Vị trí mộ cũng góp phần xác minh lịch sử biến đổi địa lý của khu vực “Vườn Ông Thượng” qua các thời kỳ.
Giá trị văn hóa – Dân tộc học: Cung cấp thông tin giá trị về táng thức song táng của tầng lớp giàu có/quý tộc đương thời, đồng thời thể hiện truyền thống đạo hiếu và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên qua hệ thống văn tự bia đá và nghệ thuật phong thủy trong kiến trúc lăng mộ.
Giá trị nhân văn: Ngôi mộ gắn liền với gia tộc họ Lâm – một dòng họ có nhiều đóng góp quan trọng cho lịch sử đấu tranh chống Pháp (Phó lãnh binh Lâm Quang Ky) và nền âm nhạc Việt Nam hiện đại (nhạc sĩ Lam Phương).
