Tên di sản: Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy
Tên gọi khác: Lễ Kỳ Yên đình Bình Thủy
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Bình Thủy, thành phố Cần Thơ và không gian cộng đồng cư dân quanh đình
Thời gian tổ chức: Từ ngày 12 đến ngày 15 tháng Tư âm lịch hằng năm; các nghi thức chuẩn bị bắt đầu từ ngày 11
Đối tượng thờ phụng: Thành Hoàng Bổn Cảnh; đồng thời tưởng niệm Thần Nông, Tiền hiền, Hậu hiền, các anh hùng liệt sĩ và thực hành tế Sơn Quân
Cộng đồng thực hành: Ban Trị sự đình, Ban Chủ lễ, các chức việc, học trò lễ, nghệ nhân hát bội và cộng đồng cư dân Bình Thủy
Nghi thức đặc trưng: Mở cửa tam quan, tế đất, cúng tiên thường, trình sanh, thỉnh sắc thần du ngoạn, tế Thần Nông, thay khăn sắc Thần, Xây chầu – Đại bội, tế bàn soạn, Túc yết, Chánh tế, Tôn vương và tế Sơn Quân
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL ngày 30/01/2018 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ Kỳ Yên và đời sống cộng đồng Bình Thủy
Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy là lễ hội lớn nhất trong năm tại đình, phản ánh đời sống tín ngưỡng và quá trình định cư, lập làng của cộng đồng người Việt trên vùng đất Cần Thơ.
Trong quan niệm truyền thống, Kỳ Yên mang ý nghĩa cầu mong sự bình yên cho cộng đồng. Thông qua các nghi lễ thờ Thành Hoàng, Thần Nông, Tiền hiền, Hậu hiền và các vị thần được phụng thờ, người dân gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, làng xóm hưng thịnh và mùa màng thuận lợi.
Lễ hội đồng thời là dịp tưởng nhớ những người có công khai phá đất đai, lập ấp, dựng làng và mang lại cuộc sống no ấm cho cộng đồng.
Các nghi lễ mở đầu
Ngày 11 tháng Tư âm lịch, những người có trách nhiệm trong cộng đồng bắt đầu chuỗi nghi thức chuẩn bị cho lễ hội.
Trước hết là lễ mở cửa tam quan. Ông Từ mở các cửa theo đúng giờ và trình tự quy định, từ cửa tam quan đến cửa phụ, cửa bên hông, cửa nhà bổn thôn và lục ấp, với mong muốn các vị thần phù hộ để lễ hội diễn ra thuận lợi. Sau đó, những người có bổn phận tiến hành lau chùi đồ thờ và vệ sinh trong ngoài đình.
Tiếp đến là lễ tế đất tại nhà bổn thôn nhằm thông báo với vị thần cai quản đất đai về việc đình sắp tổ chức lễ hội, cầu mong được chứng giám và phù hộ.
Cúng tiên thường là nghi thức người dân dâng lễ để báo cáo với những người đã khuất về việc tổ chức lễ hội.
Một nghi thức quan trọng khác là lễ trình sanh, được thực hiện tại miếu Thần Nông. Lễ vật truyền thống là bộ tam sanh gồm heo lông trắng, dê lông đen và ngỗng lông trắng; sau ba năm thì dùng bò lông vàng thay heo. Nghi lễ cầu ba điều lợi: lợi quốc gia, lợi thôn xã và lợi nhân dân.
Thỉnh sắc thần du ngoạn
Từ 2 giờ sáng ngày 12, lễ thỉnh sắc thần du ngoạn bằng long xa phụng tán được cử hành.
Đoàn xe đưa sắc thần từ đình Bình Thủy qua chợ Bình Thủy, phường Long Hòa, phường Long Tuyền đến khu vực ngã ba đường Nguyễn Văn Trường rồi trở về đình làm lễ an vị.
Khi sắc thần đi qua, các gia đình hai bên đường bày mâm lễ nghinh đón, cầu mong sức khỏe, bình an và làm ăn thuận lợi. Nghi thức đưa sắc thần ra khỏi đình và đi qua địa bàn cư trú tạo nên sự kết nối giữa ngôi đình, vị thần được thờ và cộng đồng dân cư.
Tế Thần Nông và thay khăn sắc Thần
Khoảng 5 giờ sáng ngày 12, lễ tế Thần Nông được tiến hành tại miếu nhằm tưởng nhớ vị thần gắn với việc dạy dân cày cấy, đem lại cuộc sống ấm no. Lễ vật gồm bộ tam sanh đã được chuẩn bị từ lễ trình sanh cùng heo quay, rượu, bánh, hoa quả, nhang đèn và các phẩm vật khác.
Đến 12 giờ trưa là nghi thức thay khăn sắc Thần. Chủ lễ xin phép thay khăn mới cho sắc phong, đưa sắc ra đọc trước khi thay bằng khăn đỏ mới, đặt trở lại hộp và an vị trên ngai.
Nghi thức này vừa có ý nghĩa kiểm tra tình trạng bảo quản sắc phong, vừa tạo dịp để cộng đồng được chứng kiến sắc Thần do vua Tự Đức ban phong cho đình, qua đó nhắc lại lịch sử của ngôi đình và cộng đồng làng xã.
Lễ Xây chầu – Đại bội
Một trong những thành tố đặc sắc của Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy là Xây chầu – Đại bội, gắn chặt với nghệ thuật hát bội.
Trước khi Xây chầu, Chủ tế khấn mời Thành Hoàng về dự và nghe hát. Sau đó, trống chầu nổi lên với 360 dùi trống, mở đầu nghi lễ.
Tại đình Bình Thủy, Xây chầu được thực hành theo lối bán văn bán võ, kết hợp xây chầu văn và xây chầu võ. Nghi lễ mang ý nghĩa khai thông thái cực, hòa hợp lưỡng nghi và cầu an.
Tiếp đó, Trưởng ban Trị sự cùng ông bầu gánh hát mang trầu rượu xuống nhà võ ca để thỉnh Tổ hát bội ra sân khấu.
Lễ Đại bội do các đào, kép của gánh hát thực hiện, cụ thể hóa quan niệm của lễ Xây chầu bằng nhân vật, phục trang, lời hát và động tác múa. Các nghi tiết lần lượt gồm nhứt thái (nhứt trụ), lưỡng nghi, tam tài, tứ tượng và ngũ hành, tương ứng với số lượng người trình diễn từ một đến năm.
Túc yết và Chánh tế
Sáng ngày 13 diễn ra lễ tế bàn soạn tại gian chánh điện. Các thành viên chủ trì tập trung bàn bạc về lễ vật dâng cúng và phân công nhiệm vụ cho những nghi lễ tiếp theo.
Đến 2 giờ sáng ngày 14, lễ Túc yết được tiến hành để nghinh thần, do Ban Chủ lễ cùng 14 học trò lễ thực hiện. Trong lễ vật có một con heo đã cạo lông, một chén huyết và một chén lông. Sau khi đọc xong, văn tế được đem hóa.
2 giờ sáng ngày 15 là lễ Chánh tế, nghi thức quan trọng nhất của lễ cúng đình. Đây là lễ cúng Thần trong kỳ lễ Thượng điền để tạ Thần, đồng thời tưởng nhớ Tiền hiền, Hậu hiền – những người có công lập ấp, dựng làng, khai phá đất đai và mang lại cuộc sống bình yên, no ấm cho dân làng. Nghi lễ cũng mang ý nghĩa cầu siêu cho các anh hùng liệt sĩ.
Lễ vật chính dâng Thần gồm một con heo trắng, một chén huyết cùng các lễ vật khác.
Tôn vương và tế Sơn Quân
Sau Chánh tế là lễ Tôn vương, do các diễn viên hát bội của Ban Tế tự đình thực hiện.
Trong khi vở tuồng ngoài sân vẫn tiếp tục, Ban Trị sự mang lễ vật xuống rạp hát bội, làm lễ thỉnh Tổ hát bội lên đình rồi tiến hành lễ Tôn vương trước chính điện. Điều này cho thấy hát bội trong lễ hội không đơn thuần là hoạt động biểu diễn phục vụ người xem mà còn tham gia trực tiếp vào không gian nghi lễ của đình.
Tiếp đó là lễ tế Sơn Quân tại miếu Sơn Quân, còn gọi là miếu ông Hổ. Người dân cầu mong thần chứng giám lòng thành, phù hộ cho cuộc sống bình yên, tránh thiên tai, địch họa và thú dữ quấy nhiễu.
Phần hội và sinh hoạt văn hóa dân gian
Bên cạnh hệ thống nghi lễ, Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy còn có nhiều hoạt động cộng đồng.
Hát bội giữ vị trí nổi bật, vừa hiện diện trong nghi lễ Xây chầu – Đại bội, Tôn vương, vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của người dân.
Ngoài ra còn có thi nữ công gia chánh, thổi xôi, trình diễn ẩm thực địa phương cùng các trò chơi dân gian như đua thuyền, kéo co, bịt mắt đập nồi, nhảy bao bố…
Phần hội tạo nên không gian gặp gỡ, vui chơi và giao lưu giữa các thành viên trong cộng đồng, góp phần duy trì những tập quán và hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với ngôi đình.
Giá trị của Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy
Giá trị lịch sử: Lễ hội là minh chứng cho quá trình định cư, khai phá và hình thành làng xã của cộng đồng người Việt tại vùng đất Bình Thủy. Sắc phong vua ban còn phản ánh sự công nhận của nhà nước quân chủ đối với đơn vị làng xã và vị Thành Hoàng được cộng đồng thờ phụng.
Giá trị tín ngưỡng: Hệ thống nghi lễ thờ Thành Hoàng, Thần Nông, Tiền hiền, Hậu hiền và Sơn Quân thể hiện niềm tin của cộng đồng vào sự phù trợ của các vị thần, với ước vọng bình an, hưng thịnh và cuộc sống no đủ.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Lễ trình sanh, tế Thần Nông và Chánh tế trong kỳ Thượng điền phản ánh rõ đặc trưng văn hóa của cộng đồng cư dân có nguồn gốc từ nền nông nghiệp lúa nước, gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa và mùa màng thuận lợi.
Giá trị nghi lễ: Chuỗi nghi thức từ mở cửa tam quan, tế đất, trình sanh, thỉnh sắc, thay khăn sắc, Xây chầu – Đại bội đến Túc yết, Chánh tế, Tôn vương và tế Sơn Quân tạo nên một hệ thống nghi lễ phong phú, có trình tự chặt chẽ.
Giá trị nghệ thuật: Xây chầu – Đại bội và hát bội là những thành tố đặc sắc của lễ hội, kết hợp âm nhạc, múa, diễn xuất, phục trang và những quan niệm truyền thống như thái cực, lưỡng nghi, tam tài, tứ tượng, ngũ hành.
Giá trị cộng đồng: Việc Ban Trị sự, Ban Chủ lễ, học trò lễ, nghệ nhân hát bội và đông đảo người dân cùng đảm nhận các công việc trong lễ hội giúp củng cố quan hệ cộng đồng và duy trì vai trò của đình làng trong đời sống xã hội.
Giá trị giáo dục và trao truyền: Lễ hội nhắc nhớ công lao của Tiền hiền, Hậu hiền và những người có công với cộng đồng, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn; đồng thời tạo môi trường để nghi thức, nghệ thuật hát bội và các tri thức liên quan đến lễ hội được truyền lại cho thế hệ kế tiếp.
Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy là một sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu gắn với lịch sử hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Cần Thơ. Từ cuộc thỉnh sắc thần du ngoạn, tế Thần Nông, thay khăn sắc đến Xây chầu – Đại bội, Túc yết và Chánh tế, mỗi nghi thức đều thể hiện mối liên hệ giữa ngôi đình, Thành Hoàng, các bậc tiền nhân và đời sống của dân làng. Lễ hội vừa gửi gắm ước vọng về bình an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống hưng thịnh, vừa duy trì đạo lý uống nước nhớ nguồn, nghệ thuật hát bội cùng nhiều tập quán truyền thống của cộng đồng. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL ngày 30/01/2018.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
