Ký hiệu: Mộ H-Q2-PBTĐ-MHC3
Niên đại: Năm Tự Đức thứ 4 (1851)
Chất liệu: Hợp chất, đá Non Nước
Kích thước: Quy mô lăng mộ: 850 cm x 550 cm; Cổng chính: rộng 140 cm; Hai trụ búp sen: 50 cm x 50 cm, cao 165 cm; Bình phong tiền: 250 cm x 180 cm x 53 cm; Bình phong hậu: 265 cm x 170 cm, bệ chân quỳ cao 40 cm; Nấm mộ giật cấp: cấp dưới 270 cm x 145 cm; Bia đá: 91,5 cm x 64 cm x 15 cm (băng vành viền rộng 7 cm)
Loại hình: Mộ cổ hợp chất (lăng mộ quan lại phong kiến)
Nơi phát hiện: Gò cát trung tâm (cách bên phải mộ MHC5 khoảng 4,5 m), Phường Bình Trưng Đông, Quận 2 (nay thuộc Thành phố Thủ Đức), Thành phố Hồ Chí Minh (cũ)
Giới thiệu mộ hợp chất
Mộ H-Q2-PBTĐ-MHC3 tọa lạc trên gò cát tự nhiên, nằm cách bên phải mộ H-Q2-PBTĐ-MHC5 khoảng 4,5 m và có cùng hướng về phía Bắc lệch Đông 40°. Lăng mộ được xây dựng theo bình đồ chữ nhật khép kín với quy mô tổng thể 850 cm x 550 cm.
Mặt bằng kiến trúc lăng mộ gồm các thành tố hoàn chỉnh và quy chuẩn. Phía trước có bình phong tiền kích thước 250 cm x 180 cm x 53 cm, mặt trang trí đồ án Kỳ lân (Long Mã) cõng cuốn thư che chắn luồng khí vào mộ. Cổng chính dẫn vào khu vực nấm mộ rộng 140 cm, án ngữ hai bên là đôi trụ biểu đắp búp sen uy nghi (kích thước mỗi trụ 50 cm x 50 cm, cao 165 cm). Phía sau nấm mộ là bình phong hậu (hậu chẩm) dạng cuốn thư kích thước 265 cm x 170 cm, đường viền chạm hoa cúc dây tinh xảo, toàn bộ đặt trên bệ chân quỳ cao 40 cm. Nấm mộ có cấu trúc hình hộp chữ nhật giật cấp kiên cố, trong đó cấp đáy có kích thước 270 cm x 145 cm (hiện trạng mặt trên của nấm mộ xuất hiện dấu vết nứt gãy).
Bia đá nguyên bản của ngôi mộ hiện đã được đưa về lưu giữ và bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Bia được chế tác từ khối đá Non Nước nguyên khối (kích thước 91,5 cm x 64 cm x 15 cm). Xung quanh diềm bia chạm nổi một băng vành rộng 7 cm: chính giữa băng trên là đồ án vòng tròn lưỡng nghi (thái cực) tỏa mây cụm, mây dải sang hai bên; hai dải băng dọc viền cạnh chạm đồ án dây lá hóa rồng, mỗi bên gồm hai rồng nối đuôi nhau uốn lượn từ trên xuống dưới dạng hình sin, ở giữa xen kẽ một bông hoa bách hợp tỏa ra hai bên. Mặt phẳng bia thụt sâu 3 gờ chỉ.
Lòng bia khắc 24 chữ Hán chân phương, rõ nét: “Đại Nam. Hiển khảo nguyên thụ Trung Phụng đại phu Binh bộ Tả Tham tri Bắc Ninh Tuần Phủ Hộ lý Ninh Thái Tổng Đốc Quan Phòng Phạm Khắc Đông thụy Trang Khải phủ quân chi mộ. Tuế thứ Tân Hợi mạnh hạ nguyệt cát nhật. Tự tử Quang Đoàn lập bi” (Dịch nghĩa: Mộ cha họ Phạm tên tự Khắc Đông, thụy Trang Khải, nguyên giữ chức Tuần phủ Bắc Ninh, Hộ lý ấn quan phòng Tổng đốc Ninh Thái, Tả Tham tri Bộ Binh, hàm Trung Phụng Đại Phu. Con thừa tự là Quang Đoàn lập bia vào ngày tốt tháng đầu mùa hạ [tháng tư] năm Tân Hợi – 1851).
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ngôi mộ là nơi an nghỉ của một danh thần – võ tướng triều Nguyễn: Tả Tham tri Bộ Binh, Tuần phủ Bắc Ninh kiêm Hộ lý Tổng đốc Ninh Thái Phạm Khắc Đông. Văn bia là tư liệu hiện vật gốc quý giá xác thực chức vụ, hàm tước, dòng họ cùng các dấu mốc hành trạng quan trọng trong quan lộ của ông dưới triều vua Tự Đức, đồng thời làm sáng tỏ mối quan hệ gia tộc họ Phạm tại vùng đất Gia Định xưa.
Giá trị kiến trúc – Nghệ thuật: Công trình phản ánh đỉnh cao của nghệ thuật lăng mộ quan lại thời Nguyễn giữa thế kỷ XIX với hệ thống kiến trúc đăng đối (bình phong Long Mã phụ thư, trụ búp sen đăng đối, nấm mộ giật cấp, hậu chẩm bệ chân quỳ). Kỹ thuật chạm khắc đá Non Nước tinh xảo với các mô-típ đồ án biểu tượng cung đình (vòng tròn lưỡng nghi mây dải, dây lá hóa rồng hình sin, hoa bách hợp) thể hiện tay nghề điêu luyện của các nghệ nhân điêu khắc đá đương thời.
Giá trị kỹ thuật: Minh chứng cho kỹ thuật tôi luyện và đúc hợp chất vôi, mật, cát, ô dước truyền thống của cư dân Nam Bộ thế kỷ XIX, tạo nên sự bền vững cho toàn thể công trình trước tác động khắc nghiệt của thời gian và điều kiện tự nhiên trên gò cát.
Giá trị văn hóa: Di tích thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và đạo hiếu sâu sắc thông qua việc người con thừa tự lập bia phụng thờ cha, đồng thời phản ánh điển chế phong kiến triều Tự Đức trong việc ghi nhận công đức của bậc quan lại cấp cao đối với triều đình Đại Nam.
