Bối cảnh xã hội
Đi ra nước ngoài đối với người Việt Nam ở đầu thế kỷ XX là chuyện không dễ dàng, khó khăn lớn nhất là do chính sách cai trị khắc nghiệt của thực dân Pháp. “Đi ra nước ngoài bởi có nhiều nhẽ, có người ra ngoài để kiếm công việc làm, có người ra ngoài để tìm đường buôn bán, có người ra ngoài để biết đây biết đó, có người ra ngoài để học khôn khéo. Xem như các nhẽ đi ra ngoài là không có nhẽ nào là nhẽ làm nên tội cả, thế mà Pháp nhất định cấm chỉ người mình không cho đi ra ngoài. Pháp cướp nước mình cốt là rút của dân mình, nó coi dân mình như là người ta nuôi gà nuôi lợn vậy, người ta nuôi gà nuôi lợn là cốt để lấy trứng và thịt, nếu để cho gà cùng lợn chạy đi mất con nào thì lỗ vốn con ấy nên phải nhốt cho kỹ không cho nó chạy ra ngoài”(Báo Thanh niên số ra ngày 3/10/1926). “Albert Sarraut, nguyên toàn quyền Đông Dương, nay Bộ trưởng thuộc địa đã nói rõ chính sách bao vây tinh thần ấy bằng lời lẽ sau đây: “Để cho lớp thượng lưu trí thức được đào tạo ở nước ngoài thoát khỏi vòng kiềm tỏa của chúng ta, chịu ảnh hưởng văn hóa và chính trị nước khác, thì thật là một điều nguy hiểm vô cùng. Những người trí thức đó trở về nước đã đưa hết tài năng của họ để tuyên truyền vận động chống lại chúng ta là những người bảo hộ đã ngăn cấm không cho họ học tập” (Nguyễn Ái Quốc – Đây “công lý” của thực dân Pháp ở Đông Dương). Nhưng khi ra được nước ngoài, có người chỉ nhằm đạt mục đích du hí nhưng cũng có người đi để học.
Năm 1907, tại Nam kỳ, một người đi xa về có kể lại trong quyển Minh Tân tiểu thuyết:
Nhơn khi rảnh việc nhà, ngu đệ sang Trung Quốc cho biết tình hình cuộc duy tân… Tôi đi khắp nẻo đường Hương Cảng, Dương Thành, Hồ Bắc, Phật Sơn, Tam Thủy, đều thấy thiên hạ đua bơi đau đáu lo đường sanh phương thương nghệ.
Người thì ngồi trong phố rộng dệt bố tơ, làm pha ly, làm lược, làm cà rá, hoa tai, kẻ lo đóng giày, làm hia, làm mũ, làm kiếng, làm đèn, làm rương, làm thùng, làm đủ các thứ vật dụng gửi qua Việt Nam mà bán cho người mình mua.
Có kẻ lại lo việc tân dân lập nhựt báo, khai sở nhà in bản đá, vẽ đủ các hình cho thiên hạ dễ hiểu. Có người văn chương lo dịch sách ngoại quốc ra chữ Nho, đặng cho người Thanh tường lãm.
…Nẻo đường nào cũng có trường học, đề hai chữ: Thơ viện. Kẻ vô phương lãnh lấy các nhựt trình, các sách vở đi rải ở các bến tàu, xe lửa, khách sạn mà bán cho khách bộ hành.
Những người lão khảo lại lãnh các thứ thuốc hoàn, thuốc tán, thuốc nước, thuốc dầu, đứng tại các ngã tư đường lộ mà rao bán, chuốt ngót bãi buôi.
Còn các nhà đại thương thì lại rao truyền trong nhựt báo, in biểu thị, cáo thị mà rải khắp, cùng dán tứ phương: xưa vách tường đóng rong, nay tường thành ngũ sắc.
Ngu đệ vào mỗi một nhà nghề mà xem cho rõ cơ mưu. Người Quảng Đông đều hỏi chớ bên Nam Việt không có như thế sao? Tôi hổ thẹn bèn rơi nước mắt.
Giọt nước mắt tủi hổ ấy sẽ là động lực để con người này về sau làm nên cuộc Minh tân (tức “minh đức tân dân” – một tên khác của phong trào Duy tân ở Nam kỳ) đầu thế kỷ XX.
Thân thế
Người đó là Trần Chánh Chiếu. Ông sinh ngày 2 tháng 6 năm Đinh Mão (1867) tại quận Vân Tập, chợ Rạch Giá (nay thuộc phường Vĩnh Thanh Vân, thị xã Rạch Giá – Kiên Giang), con trai của cụ Trần Thọ Cửu – một hương chức trong làng. Nhờ cha mẹ giàu có nên sau khi học xong ở quê nhà, ông được lên Sài Gòn theo học trường Collège d’Adran (trường này hoạt động từ năm 1864 và đóng cửa vào năm 1882 vì hội đồng quản hạt Nam kỳ đề nghị ngưng cấp học bổng). Học xong, ông được bổ làm thông ngôn cho quan tham biện ở Rạch Giá. “Dân đời trước đi hầu quan Tây, bên Toà án thì chưa có trạng sư, bên Tòa bố thì ít có tham biện sành sỏi tiếng Việt và mỗi mỗi đều trông cậy nơi thầy thông ngôn, cho nên dân sợ “thầy” hơn sợ “ông râu ria”. Thông ngôn tiếng mất tiếng còn, lợi hại vô cùng. Có lễ vật thì việc vạy hóa ngay, không lễ không tiền thì dân thấy thua kiện trước mắt”. Với cương vị ấy, Trần Chánh Chiếu có điều kiện để thu vén cho riêng mình, nhưng ông không làm như thế. Một thời gian sau, được bổ làm xã trưởng làng Vĩnh Thanh Vân, ông đã làm được một vài việc ích nước lợi dân mà nhà nho Nguyễn Liên Phong trong Nam Kỳ phong tục có cho biết:
Vĩnh Thanh Vân cảnh đẹp xinh
Bởi Trần Chánh Chiếu công trình sửa sang
Bốn năm làm xã gian nan
Gốc nguyên chức tước đứng bàn thông ngôn
Tính người lanh lợi khéo khôn
Xuất thân trợ sự nội thôn châu thành
Mở mang sắp đặt cải canh
Phố phường chợ búa phân minh tư bề
Đâu đâu thẩy cũng luật lề
Dân du, lính tập chẳng hề dám ngang
Sổ thâu, sổ xuất kỹ càng
Nhà dân, số hiệu rõ ràng không sai
Không dừng lại ở đó, Trần Chánh Chiếu còn mộ dân khẩn hoang ở huyện Giồng Riềng, trở nên một đại điền chủ và do nhập quốc tịch Pháp nên còn có tên Gilbert Trần Chánh Chiếu.
Sự nghiệp
Bấy giờ, phong trào Duy Tân đã phát triển sâu rộng vào đến Nam kỳ. Trước đó, năm 1903, lấy cớ đi học trường Quốc tử giám, Phan Bội Châu vào Huế. Nhưng chỉ ở kinh đô một tuần, cụ cùng với Nguyễn Quýnh vào Quảng Nam tìm gặp cụ Nguyễn Hàm. Đôi bạn cố tri hàn huyên suốt đêm, Nguyễn Hàm bảo: “Với dân trí và tập quán của nhân dân, chúng ta chưa thể làm theo châu Âu được. Chúng ta muốn kêu gọi nhân dân, nếu không mượn tiếng vua chúa thì các nhà giàu có không chịu theo đâu”. Điều này, cụ Phan đồng ý, vì lâu nay cụ vẫn có ý định đi tìm một người hoàng thân làm minh chủ. Rồi Nguyễn Hàm lại nói: “Mưu toan việc lớn tất phải tốn nhiều tiền, xứ Nam kỳ là kho tiền vựa thóc, lại là nơi sáng nghiệp của Nguyễn triều, khi Gia Long phục quốc, tài lực đều lấy ở xứ này, bây giờ nếu lập được người dòng dõi Gia Long thì việc hiệu triệu dân Nam kỳ rất dễ”. Trở về Huế, cụ Phan tìm hiểu các hoàng thân thì được biết, hoàng tử Cảnh có người cháu đích tôn là Kỳ ngoại hầu Cường Để. Cụ Phan đến gặp và đôi bên tâm đầu ý hợp lắm. Thượng tuần tháng 4.1904, một cuộc họp quan trọng được tổ chức tại nhà Nguyễn Hàm, có những nhân vật lừng lẫy như Phan Bội Châu, Đặng Tử Kính, Lê Võ, Đặng Thái Thân, Nguyễn Hàm, Cường Để… cùng bàn việc thành lập hội Duy Tân với mục đích “Cốt sao khôi phục được Việt Nam, lập ra một chính phủ độc lập”. Sau đó, cụ Phan cùng Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ xuất dương sang Trung Quốc và Nhật Bản. Đáng chú ý là trong thời gian này, cụ Phan có viết Ai cáo Nam kỳ phụ lão để làm tài liệu vận động dân Nam kỳ tham gia vào phong trào Duy tân:
Than ôi! Lục tỉnh Nam kỳ
Nghìn năm cơ nghiệp còn gì hay không?
Mịt mù một giải non sông
Hỏi ai ai có đau lòng chăng ai…
Tác phẩm này gửi về nước đã gây được tiếng vang rất lớn. Đáng chú ý là cụ Phan có quen với một em học sinh người Nam kỳ đang theo học tại trường Saint Joseph, chuyên dạy tiếng Anh của giáo hội Thiên chúa ở Hương Cảng. Đó là Trần Chánh Tiết – con trai của Trần Chánh Chiếu. Cụ nhờ Tiết gửi một số tài liệu tuyên truyền vềcho cha cậu và mời ông sang Hương Cảng để bàn chuyện lớn. Sở dĩ Gilbert Chiếu lọt vào “mắt xanh” của cụ Phan vì từ năm 1901, ông đã xông ra giữa trường văn trận bút: làm chủ bút tờ Nông cổ mín đàm. Với công cụ báo chí trong tay, ông đã viết nhiều bài báo kêu gọi người dân tự lực tự cường bằng cách liên kết với nhau, hùn hạp vốn liếng thành lập công ty, cơ sở thương mại, tài chính tín dụng để phát triển công nghệ v.v… nhằm cạnh tranh với tư bản Pháp và Hoa kiều đang giữ vai trò thống lĩnh nền kinh tế Nam kỳ.
Được lời nhắn của Phan Bội Châu, nhờ có quốc tịch Pháp nên Gilbert Chiếu đã công khai đến Hương Cảng, rồi lén qua Nhật Bản diện kiến Cường Để. Sau chuyến đi này, ông đã viết những tác phẩm ghi chép lại những điều mắt thấy tai nghe như Hương Cảng nhơn vật, Quảng Đông tỉnh thành phong cảnh, Minh Tân tiểu thuyết… nhằm gióng lên tiếng chuông trong quần chúng phải mau mau thức tỉnh học tập theo người, đuổi kịp theo người. Ông đã có công rất lớn trong việc cổ súy công khai cuộc Minh tân và trở thành ngọn cờ tiên phong của phong trào tại Nam kỳ. Từ đây, Gilbert Chiếu công khai đứng ra tổ chức lực lượng thực hiện ba nhiệm vụ: – mở mang trường dạy học; phát triển công nghệ trong nước; mở trường quân sự dạy thủy quân lục quân.
Để có tiền gây quỹ cho phong trào thì thực hiện theo ba phương pháp: – kêu gọi đóng góp cá nhân, tùy lòng hảo tâm; phong chức tước cho những phú hào đã hỗ trợ phong trào; tổ chức cho điền chủ có tinh thần yêu nước du lịch qua Hồng Kông, Nhật Bản, để họ thấy được việc làm ở hải ngoại mà giúp tiền ủng hộ cho phong trào.
Không chỉ trở thành đầu mối phân phát tân tài liệu kích động lòng yêu nước từ hải ngoại gửi về trong nước, cùng lúc, Gilbert Chiếu còn đứng ra làm giám đốc tờ Lục tỉnh tân văn. Có một điều lạ mà nay không mấy người biết, từ thuở bình minh của báo chí Việt Nam, có lẽ Lục tỉnh tân văn là tờ báo đầu tiên bán cho độc giả theo cách… trả góp! Nghe ra có vẻ hài hước, nhưng kiểm chứng lại trong tập Vade Mecum Annanite 1926 – Thời sự cẩm nang do Imprimerie de l’union Nguyễn Văn Của xuất bản, chúng tôi thấy có đoạn cho biết: “Lục tỉnh tân văn bán trọn một năm 12 đồng, 6 tháng 6 đồng rưỡi, 3 tháng 3 đồng rưỡi. Lại còn muốn cho ai nấy đều đặng xem nhựt báo nên có bán trả góp nữa. Cứ mỗi tháng hai đồng, 6 tháng thì mua đặng trọn năm”. Lục tỉnh tân văn số đầu tiên ra ngày 15/11/1907 – nhằm tuyên truyền cho công cuộc Minh tân theo chủ trương của các bậc ái quốc Phan Bội Châu, Mai Lão Bạng… đang khuấy động sôi nổi từ Nam chí Bắc.
Trong chủ trương phát triển công kỹ nghệ đất nước, Trần Chánh Chiếu đã có ý thức lập một tập đoàn kinh tế mà Nam kỳ Minh tân Công nghệ có thể xem là táo bạo nhất. Có thể hình dung đây là một tập đoàn kinh tế theo hình thức góp vốn cổ phần, có lĩnh vực hoạt động kinh doanh rộng lớn từ sản xuất, đào tạo dạy nghề đến thương mại, xuất nhập khẩu. Trong điều lệ “rao theo luật buộc” (Lục tỉnh tân văn số 32) cho biết rõ mục đích của việc thành lập: “Khoản thứ nhất – Những người có mặt tại đây và chư vị hùn, cùng nhau lập một công ty đặng mà:
- Lập lò nghệ tại Nam kỳ, lò chỉ (tức máy kéo sợi bông vải), lò dệt, lò savon, thuộc da và pha ly…
- Dạy cho con nít làm các nghề ấy. M. Gilbert Chiếu làm Tổng lý công ty và trụ sở chính của công ty đặt tại Mỹ Tho. Những ai muốn hùn vốn thì đóng tiền tại Minh Tân khách sạn ở Mỹ Tho hoặc Nam Trung khách sạn ở Sài Gòn. Công ty này bắt đầu rao trên báo cho biết: “Ai có hùn thì có quyền gởi con đến học nghề, thời hạn học là 7 năm. Công ty nuôi cơm nước, còn quần áo mùng mền thì cha mẹ phải chịu. Công ty lo nhà ngủ, nhà học cho học trò, đứa nào học giỏi sẽ được hưởng lương tháng, sau đó, khi biết nghề rồi phải giúp việc cho công ty 7 năm”. Những em học trò này ngoài việc học nghề thì công ty còn dạy cho học chữ Quốc ngữ, tiếng Pháp, rèn luyện thể dục thể thao… và “Ngày lễ theo đạo Thiên Chúa hoặc theo đạo Thích Ca, học trò được đi làm việc bổn phận”. Công ty này chính thức được thành lập vào ngày 31/5/1908. Theo nhà văn Sơn Nam cho biết:
“Tháng 7 năm 1908, mua đất xong và công ty cho người ra Bắc kỳ học cách thức làm hộp quẹt (diêm quẹt) và mướn thợ thầy; bạc thâu vô gần 9.000 đồng. Tháng 9 năm 1908, xà bông của công ty Minh Tân lại tung ra thị trường, cạnh tranh rất có hiệu quả với xà bông trên thị trường đồng thời có thêm người đóng tiền mua cổ phần của công ty”.
Trong thời điểm này, ngày 5/9/1908 công ty mời các cổ đông đến xem việc làm nền và dọn cây cất lò, trước đó công ty đã mua đất của ông M. de Balmann gần sát cầu Mỹ Tho, ngang rạp hát Tư Lài. Trước khi các cổ đông ra về ông Tổng lý Gilbert Chiếu tặng mỗi vị nghị sự 4 cục savon (xà phòng). Bấy giờ, người tiêu dùng cho biết là savon Con vịt tốt hơn của Hoa kiều mà giá lại rẻ hơn, do đó, đối thủ của công ty Minh Tân phải hạ giá để cạnh tranh.
Ngoài việc lập Nam kỳ Minh tân Công nghệ, Gilbert Chiếu còn kêu gọi mọi người hùn vốn để mở nhà in “để mà in nhựt trình, cùng là sách vở và in công việc cho quan làng và người mua bán, sách nói đủ việc cơ xảo, bán giá rẻ cho người lớn, nhỏ, già, trẻ, nghèo, giàu đều đọc được”; lập Mỹ Tho Minh tân Túc mễ Tổng cuộc nhằm mục đích xuất khẩu lúa gạo vì theo ông “Trong xứ Nam kỳ ta, tôi tưởng chắc việc lúa gạo là phần lớn thứ nhứt, vì đã nhiều mà các tàu các nước tới lui ăn hoài, không khi nào ngớt bến. Còn người Thanh thương thì lập tiệm này hãng kia trong xứ ta có trên hai trăm cái mà mua lúa và trữ lúa”- chỉ tính đến ngày 12/3/1908 đã có 25 người góp vốn với số tiền là 16.980 đồng, riêng Gilbert Chiếu góp 1.000 đồng; ngoài ra, công ty Minh Tân còn đứng ra kêu gọi góp phần hùn mua lại chiếc tàu chở hành khách trên tuyến đường Sài Gòn – Đại Ngãi, Bạc Liêu, Cà Mau; lập cơ sở bào chế thuốc Đông Nam vì “các món thuốc hay của người ngoại quốc thì cũng ít hạp cùng chứng bệnh nước ta đặng, là vì phong thổ bên phương Tây lạnh thiệt lạnh, mà nóng thiệt nóng, còn bên ta thì không nóng không lạnh, nên khác xa lắm. Kìa cũng có một ít người Lang Sa cũng hay dùng thuốc An Nam cho hợp phong thổ hơn, vậy thì tôi chắc người An Nam mình dùng thuốc mình thì hay lắm… Tiệm chánh tại Sài Gòn sẽ chọn một thầy danh tiếng để bắt mạch, trong mỗi tuần lễ có một buổi coi mạch thí (tức không lấy tiền) và cho thuốc thí. Ai tiếp xúc để làm việc này, cứ đến nhà hàng của ông Gilbert Chiếu mà thượng nghị”.
Nhìn qua những hoạt động sôi nổi này, ta cũng thấy được vai trò tiên phong của Gilbert Chiếu và các cổ đông của ông lớn mạnh biết chừng nào. Phải có một tiềm lực kinh tế và đầu óc kinh doanh sắc bén như thế nào, công ty Minh Tân mới khuếch trương mạnh mẽ được như thế. Nhưng điều còn đáng để chúng ta khâm phục hơn nữa ở Gilbert Chiếu, là ông đã biết dùng công cụ báo chí để tạo trong quảng đại quần chúng ý thức mới trong kinh doanh thương nghiệp. Đặng qua đó cạnh tranh với các thế lực tư bản ngoại quốc đang thống lĩnh trong lĩnh vực kinh tế của nước nhà.
Điều này, nay ta thấy bình thường nhưng diễn ra ở đầu thế kỷ XX là một cuộc cách mạng ghê gớm. Vì trước hết, doanh nhân phải tự vượt qua dư luận xã hội nước ta thời bấy giờ vốn không coi trọng nghề buôn, xem nó chỉ là bậc thứ ba trong lập thân! Quan niệm này đã có từ xưa, chẳng hạn ở thế kỷ XVIII, Hoàng giáp Trần Danh Án (1754-1794) trong thư gửi cho con đã răn: “Người ta nuôi được thân thể, nuôi được vợ con không đến nỗi đói rét là phải có phương pháp: đọc sách, thi đậu, yên hưởng lộc trời là bậc nhất. Cày cấy mà ăn, cần kiệm để lập cơ nghiệp là bậc thứ hai. Còn làm thầy thuốc, thầy cúng, thợ nghề, nghề buôn, được người ta nuôi mình là bậc thứ ba”. Mãi đến đầu thế kỷ XX, quan niệm trên vẫn chưa thay đổi tận gốc rễ. Chẳng hạn, nhà nho Đỗ Chân Thiết và Phương Sơn dù đã tiếp cận với tân thư, với luồng gió mới của phong trào Duy Tân nhưng khi rủ nhau đi buôn theo chủ trương của trường Đông Kinh Nghĩa Thục, thì vẫn không thể vượt qua được cốt cách của đạo Nho. Hai thầy mướn thuyền về Hải Dương, Thái Bình mua gạo chở lên Hà Nội bán. Dù đi buôn nhưng các thầy vẫn giữ vẻ quan cách đĩnh đạc, vẫn áo xuyến, khăn lượt chỉnh tề! Lúc ấy, thuyền buôn đậu ở bến cột Đồng hồ Hà Nội, có mấy o xinh đẹp xuống hỏi mua. Nhưng khi nhìn thấy trong khoang thuyền nào là tráp khảm, sách vở mấy pho, treo vài câu đối đỏ thì lại có cảm giác ngờ ngợ là các nhà nho… đùa. Họ tưởng nhầm là phải, thay vì phải nhanh nhậy “tiếp thị”, quảng cáo sản phẩm thì các nhà nho đáng kính của chúng ta lại thong dong ngồi rung đùi ngâm vịnh, thả hồn… theo những câu thơ bay bổng! Thế là mấy o liền ù té chạy. Các thầy gọi hết hơi nhưng cũng chẳng ai tin! Còn trong khi đó, Hoa kiều đã làm ăn như thế nào? Nhà nho Nguyễn Liên Phong nhận xét tại Chợ Lớn (Nam kỳ):
Người Thanh ở đó dư muôn
Làm ăn nghề nghiệp như nguồn nước sung
Kẻ nghèo lắm việc làm công
Người giàu giúp sức không lòng ghét nghi
Trước sau tin cậy phải nghì
Chẳng hề tham lạm, chẳng khi ngụy tình
Hùn nhau thương mãi kinh dinh
Thường niên tính sổ phân minh vốn lời
Trên các tờ báo do mình chủ trương – ta thấy Gilbert Chiếu đã cho in rất nhiều bài cổ vũ tinh thần tự lực tự cường của các doanh nhân trong nước; bên cạnh đó, ông còn chủ trương làm một điều rất mới mẻ mà nay ta gọi là “kinh tế dịch vụ”. Thông qua dịch vụ này, không đơn thuần là nơi kinh doanh cho một cá nhân nào, mà đó là cơ quan kinh tài cho phong trào Minh Tân; đồng thời còn là nơi che mắt thực dân nhằm tập hợp những người yêu nước trước lúc xuất dương. Đó là những khách sạn do Gilbert Chiếu trực tiếp lập ra gồm Nam Trung khách sạn khai trương ngày 15/1/1907 tại số 4 đường Amiral Krantz (Sài Gòn) – theo nhà văn Sơn Nam phỏng định thì vị trí này có thể nay là mấy căn phố đầu đường Hàm Nghi, phía chợ Cũ; và Minh Tân khách sạn tại Mỹ Tho. Nhà nghiên cứu Nguyễn Tấn Hài (Báo Thông tin Công thương – từ số ra ngày 4/10 – 22/11/2000) cho biết, dù lập khách sạn với mục đích chính trị “nhưng không vì thế mà thiếu đi tính chất kinh doanh. Trái lại, công việc kinh doanh được xếp đặt hết sức chu đáo và phong phú. Giá phòng ngủ, giá thức ăn đồ uống được niêm yết công khai, cho thuê phòng cả ngày, dài ngày và cả thuê từng buổi. Trên Lục tỉnh tân văn số 4 (5/12/1907), ông Gilbert Chiếu cho biết: “Đãi khách Tây thì có một vị biết tiếng Tây. Đãi khách bổn địa thì có một vị lão thành văn vật đều đủ, chư vị nào đến Nam Trung thì sẽ vừa ý luôn”. Lục tỉnh tân văn số 27: “Chư vị buôn lúa, bán dừa, bán tiêu, bán bắp ở các tỉnh lên Sài Gòn muốn biết giá cả và muốn có người bán giùm, coi cân giùm cho khỏi chỗ người gian lận thì đến Nam Trung mà thương nghị với tôi. Gilbert Chiếu”. Lục tỉnh tân văn số 12: “Trong mỗi phòng có nệm, mền, vải lót giường, mùng chiếu, đồ rửa mặt, thau, bình, ly, chén khăn sạch sẽ luôn, vô phòng ra phòng có chìa khóa riêng nhau phân biệt, cứ số phòng trả tiền, dầu 5 hay 3 người cũng vậy. Còn đằng Chệc có 0,30 đồng một người mà nó đếm đầu ăn tiền, lại mền chiếu đồ dùng hết chi nổi, dơ dáy khốn nạn vô hồi”. Lục tỉnh tân văn số 43: “Tại Nam Trung mỗi bữa chiều 5 giờ đến 11 giờ đều có nhạc tài tử ca xang. Trong đám nhạc ấy có nhiều cô đờn ca hay lắm. Chư vị quan tử nên đến đó mà xem cho tiêu khiển”. Do tổ chức chu đáo như thế nên đương thời có ông Lê Thới Khương – Tổng thành Tuy Hạ, làng Mỹ Khoan có làm thơ khen (in trên Lục tỉnh tân văn số 35 ra ngày 16/7/1908):
Lai vãng từ đây có chỗ nương,
Nam Trung tiếp khách rất khiêm nhường.
Trong tiệm lao xao người sáu tỉnh,
Ngoài hiên chộn rộn khách đôi phương.
Ăn uống dọn bày theo Nam Việt,
Ghế bàn sắp đặt cách Tây Dương.
Như vậy mới phải nhà khách sạn,
Kính tặng Gilbert thọ cửu trường.
Điều thú vị là tại khách sạn của mình, Gilbert Chiếu không chỉ nhiều lần tổ chức đưa người xuất dương theo chủ trương của cụ Phan Bội Châu mà còn là nơi để ông mở tiệc chiêu đãi các học sinh trước khi du học. Những lần như thế bao giờ ông cũng tin cậy về một thế hệ trẻ sẽ nối tiếp công việc của mình, chẳng hạn ngày 20/6/1908, ông dặn dò tha thiết: “Mai đây hừng đông các trò từ giã Nam Việt, xa cha mẹ thân bằng, cùng ba triệu đồng bào mà ra đi, trong ba triệu đồng bào ấy có nhiều người dốt nát và quê mùa lắm, vì không có thể đi học như các trò, các trò hãy hằng ngày nhớ đến sự ấy luôn… Ý của cha mẹ cho các trò đi học làm các nghề gì thì tôi không rõ, song tôi có một điều khuyên các trò là đừng đi học rồi về mà làm việc hiếp đáp dân An Nam. Phải ráng nên người xứng đáng với thế gian là học làm quan bác vật, học cơ xảo, học đại thương… Tôi uống ly rượu này mà chúc cho các trò đi thuận buồm xuôi gió, học hành cho mau thông thái, đặng về giúp quê hương”.
Không chỉ là người tiên phong trong kinh doanh, Gilbert Chiếu còn là người có nhiều hoạt động sôi nổi trong lĩnh vực văn hóa. Với bút danh Trần Thiên Trung, Trần Nhựt Thăng, Kỳ Lân Các, Quang Huy Mộng Trần, Đông Sơ… ông đã viết các tập Hương Cảng nhơn vật (du ký), Hoàng Tố Anh hàm oan (truyện), Lâm Kim Liên (truyện), Thơ máy bay, Thất kim ngư (truyện), Tiền căn báo hậu (dịch tác phẩm Le comte de Monte-Cristo của A. Dumas), Văn ngôn tập giải (giải thích các danh từ mới trong lĩnh vực sử, địa, khoa học, chính trị, tôn giáo), Gia phổ (hướng dẫn lập gia phả), Minh Tân tiểu thuyết (gồm các bài xã luận đã in trên báo)… Chính trên tờ Nông cổ mín đàm, số 262 (ra ngày 23/10/1906), Gilbert Chiếu là người đã đề xướng ra cuộc thi viết tiểu thuyết đầu tiên trong lịch sử văn học Quốc ngữ nước ta.
Tất nhiên, những việc làm cách mạng của Gilbert Trần Chánh Chiếu không thoát khỏi cái mũi đánh hơi của mật thám Pháp và bọn Việt gian chó săn. Trên báo Lục tỉnh tân văn số 30 (11/6/1908) ta thấy ông có viết bài Trực trần chi từ nhằm tố cáo những kẻ muốn “chụp mũ” các việc làm của ông:
“Bây giờ có người lại bày nói tôi muốn làm loạn. Chuyện gì mà oán thù, muốn việc gông cùm cho tôi vậy kìa? Nhà nước binh rồng tướng cọp, việc trị nước nghiêm trang, đâu đó im lìm lo làm ăn; tôi làm gì mà cả gan như vậy? Chẳng qua là chư vị bàng quan phái muốn phá hư Minh Tân công nghệ mới đồn huyễn vậy cho bõ ghét. Chi vậy? Tội nghiệp! Như tôi có lỗi điều chi thì nói, chẳng nên làm như vậy thì sẽ hoại việc chung… Tôi cúi đầu xin lục châu quân tử thương lấy quê hương mà trợ lực cùng tôi, đừng nghe chi lời huyễn hoặc mà hại chung nhau vô ích”.
Như ta đã biết, sau khi rời bỏ Nông cổ mín đàm, vì không tán đồng quan điểm, lập trường của tờ báo này nữa, Gilbert Chiếu đứng ra chủ trương tờ Lục tỉnh tân văn nên chuyện “tấn công” Gilbert Chiếu đã xảy ra trên mặt báo chí, cụ thể là ngay trên tờ Nông cổ mín đàm mà ông từng làm chủ bút! Trên Lục tỉnh tân văn số 40 (20/8/1908) ông cho đăng Thư tín vãng lai của bạn đọc có đoạn: “Kính thăm ông mạnh giỏi, sau hỏi thăm ít điều. Là tôi thấy nhựt trình Langsa nói xấu cho ông nhiều chuyện mà sao không thấy ông trả lời. Và lại nghe Nông cổ cũng có ý phá cuộc Minh Tân cho tàn, cho hại, nói nhiều điều trái tai, cũng không thấy ông trả lời… Xin ông làm ơn nói cho tôi rõ, kẻo tôi lấy làm lạ lắm!”. Gilbert Chiếu trả lời: “Thầy hỏi tôi sao không trả lời với nhựt trình chủ Langsa nói xấu tôi. Tôi làm sao mà trả lời được, vì có một người hiềm tôi từ thuở nay, núp sau lưng chủ nhựt trình ấy mà cáo gian nhiều việc, lấy việc tư làm việc chung. Tôi không làm chuyện chi quấy tới nhà nước, tôi đâu có giờ rảnh mà lo việc tiểu sự như thế? Ai nói chi mặc ai, miễn mình trong sạch thì thôi. Nếu mà có chửa, một ngày kia phải đẻ; sự ngay thiệt chẳng sớm thì muộn thì cũng ra mối, lựa là cãi lẫy làm chi cho mất công.
Còn Nông cổ muốn phá cuộc Minh Tân công nghệ, thì tại người ta, tôi đâu cản được. Tôi cứ làm, ai muốn phá thì phá. Việc ấy để cho lục châu quân tử xét lấy. Tôi không rảnh mà trả lời… Như tôi có quấy, làm sao chạy đâu cho khỏi luật nước? Còn như tôi phải, thì xin lục châu biết đến chỗ phải cho tôi thì đủ, lựa là phải đi ra đường la lớn rằng mình làm phải sao?”. Cách trả lời của Gilbert Chiếu khiến ta thấy ông rất có bản lĩnh và”cứng đầu” lắm, chứ không phải là người tầm thường! Trong bài này ta thấy ông có nhắc đến “có một người hiềm tôi” thì đó là ông ám chỉ tên chó săn Trần Bá Thọ – con trai của đại Việt gian Trần Bá Lộc.
Đánh hơi thấy những việc làm của Gilbert Chiếu chính là kinh tài cho phong trào Duy tân và Đông du nên Việt gian Trần Bá Lộc cấu kết với mật thám Pháp đã bắt ông cùng 91 người khác có góp cổ phần trong Công ty Minh Tân. Nguyên nhân là do năm 1908, số người xuất dương rất đông, một tên mật thám Pháp cáo già đóng vai người yêu nước, có cảm tình với cách mạng bám theo hai thanh niên là Phan Văn Của (Cần Thơ) và Trần Công Huân (Cái Bè) – hắn giả vờ làm quen rồi kết bạn. Cả ba người này cùng xuống tàu Kobé sang Đông Kinh (Tokyo – Nhật Bản). Suốt đoạn đường dài, hai thanh niên này ngây thơ đem gan ruột mà tâm sự với hắn. Sang đến nơi, chỉ có Của và Huân được diện kiến Cường Để và dâng cho ngài một số tiền lớn để ủng hộ phong trào; ngược lại Cường Để cũng trao một số tài liệu mật để chuyển về trong nước. Trên đường về, Của và Huân mất cảnh giác nên trao toàn bộ tài liệu cho tên mật thám, hẹn về nước sẽ đến lấy. Vì có lời hẹn này, ngày 27/8/1908 tại Mỹ Tho, hắn nhắn tin cho cả hai đến nhận lại tài liệu. Lúc đó, Huân bận việc nên nhờ em là Trần Công Trừ và một nhà sư đi thay thì lập tức bị bắt. Chúng tra tấn tàn nhẫn để tìm ra đầu mối phong trào đang hoạt động trong nước.
Cuối đời
Vì thế tháng 10 năm 1908, Gilbert Chiếu bị bắt. Nhưng chúng giam ông không lâu, nhờ ông có quốc tịch Pháp và lại được luật sư Phan Văn Trường vận động nhà cầm quyền tại Pháp. Ngày 21/4/1909, ra khỏi tù, ông trở về quê bán hết ruộng đất để trả nợ cho Công ty Minh Tân. Sau đó, ông ở luôn tại Sài Gòn, mở tiệm bán đèn và dụng cụ văn phòng. Vốn là người có bản lĩnh, cương nghị, quyết đoán và yêu nước nên sau đó ông vẫn tiếp tục hoạt động bí mật trong tổ chức của Phan Bội Châu và Cường Để. Vì thế năm 1917, ông lại bị bắt giam tại Khám lớn Sài Gòn một lần nữa.
Gilbert Chiếu mất năm 1919 tại Sài Gòn và phần mộ ở trong đất Thánh họ đạo Tân Định. Sau này, năm 1950, nhà nho Phương Hữu có làm bài thơ bày tỏ lòng ngưỡng mộ với Gilbert Chiếu – một người tiên phong lập tập đoàn kinh tế đầu tiên ở miền Nam:
Trời đất bẩm sinh vốn khác thường,
Tài trai lại gặp buổi tang thương.
Tân văn kêu gọi hồn non nước,
Minh xã tranh đua chí quật cường.
Quốc tịch mang danh dân Phú-lãng,
Thâm tâm vẫn máu họ Hùng Vương.
Những mong dụng sức xoay trời lại,
Vận động đàn em gấp xuất dương.
Sống cách chúng ta gần một một trăm năm, nhưng tinh thần của Gilbert Chiếu vẫn còn ý nghĩa tích cực đối với thế hệ hôm nay.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 2 – Những người Việt Nam đi tiên phong, Nxb Trẻ.
