Tên di sản: Lễ hội làng Triều Khúc
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội (theo địa danh trong hồ sơ di sản).
Thời gian tổ chức: Từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm; cứ ba năm tổ chức hội lớn một lần.
Đối tượng thờ phụng: Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, vị anh hùng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ của nhà Đường vào thế kỷ VIII.
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân làng Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/01/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội làng Triều Khúc là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng đất Thanh Trì, Hà Nội, gắn liền với tín ngưỡng thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và lịch sử đấu tranh chống ách đô hộ phương Bắc của dân tộc. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào dịp đầu xuân nhằm tưởng nhớ công lao của vị anh hùng dân tộc, đồng thời thể hiện lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân đã góp phần xây dựng và phát triển làng quê. Điểm nổi bật của lễ hội là hệ thống nghi thức rước sắc, rước long bào, triều phục cùng những hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc, đặc biệt là điệu múa Trống Bồng, còn gọi là múa “Con đĩ đánh bồng”. Trải qua nhiều biến động lịch sử, lễ hội vẫn được cộng đồng duy trì, phục hồi và trao truyền, trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng, góp phần củng cố tình đoàn kết và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của làng Triều Khúc.
Lịch sử hình thành và nhân vật thờ phụng
Làng Triều Khúc là một làng cổ thuộc vùng đất Thanh Trì, Hà Nội, có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn với những truyền thống văn hóa, tín ngưỡng và ngành nghề thủ công của cư dân địa phương. Theo truyền thuyết, vào thế kỷ VIII, khi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ của nhà Đường, Phùng Hưng đã chọn vùng đất Triều Khúc làm nơi luyện quân, tập hợp lực lượng để giao chiến với quân đô hộ do Cao Chính Bình chỉ huy tại thành Tống Bình. Mặc dù không phải quê hương của Phùng Hưng, Triều Khúc vẫn được xem là địa điểm có quan hệ mật thiết với sự nghiệp đấu tranh giành quyền tự chủ của ông. Sau khi cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi, nhân dân địa phương đã lập nơi thờ phụng và tôn vinh Phùng Hưng là vị Thành hoàng bảo trợ cho cộng đồng.
Phùng Hưng là một trong những nhân vật lịch sử tiêu biểu trong phong trào đấu tranh chống ách đô hộ phương Bắc vào thế kỷ VIII. Ông đã tập hợp lực lượng, phát động khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ nhà Đường và giành quyền làm chủ thành Tống Bình, trung tâm cai trị của nhà Đường tại vùng đất Hà Nội ngày nay. Sau khi qua đời, Phùng Hưng được nhân dân suy tôn là Bố Cái Đại Vương, thể hiện sự kính trọng và biết ơn đối với người có công trong cuộc đấu tranh giành quyền tự chủ. Trong đời sống tín ngưỡng của dân làng Triều Khúc, ông không chỉ là vị anh hùng dân tộc mà còn là Thành hoàng được phụng thờ với niềm tin về sự che chở, phù hộ cho cuộc sống bình an, no đủ.
Theo truyền thống địa phương, lễ hội làng Triều Khúc được tổ chức từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch, gắn với ngày đăng quang của Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Những nghi thức rước sắc, rước long bào và triều phục mang ý nghĩa cung nghinh vị Thành hoàng về ngự tại Đại Đình, chúc mừng ngày đăng quang và tưởng nhớ công lao của Ngài. Bên cạnh tín ngưỡng thờ Phùng Hưng, lễ hội còn gắn với truyền thống tri ân Tổ nghề thao, người được cộng đồng ghi nhớ vì công lao đối với sự phát triển ngành nghề và đời sống kinh tế của dân làng. Sự kết hợp giữa tưởng nhớ anh hùng dân tộc và tôn vinh những người có công với làng xã đã tạo nên nội dung lịch sử, văn hóa đặc trưng của lễ hội.
Theo lời kể của các bậc cao niên, lễ hội làng Triều Khúc đã có từ lâu đời, nhưng thời điểm hình thành cụ thể hiện chưa được xác định. Trong thời kỳ chiến tranh, do điều kiện khó khăn, nhiều hoạt động lễ hội không thể duy trì đầy đủ, chỉ còn một số nghi thức thờ cúng tại đình. Sau khi hòa bình lập lại, dân làng từng bước khôi phục hoạt động tế lễ, đến năm 1989 bắt đầu khôi phục lễ rước và tổ chức lễ hội thường xuyên. Trước đây, làng tổ chức hội lớn hằng năm, nhưng sau khi phục hồi, cộng đồng thống nhất cứ ba năm tổ chức đại cờ phước một lần; trong những năm tiểu cờ phước, lễ hội chủ yếu thực hiện rước kiệu long đình và các nghi thức tế lễ tại đình.
Thời gian và không gian tổ chức
Lễ hội làng Triều Khúc được tổ chức hằng năm trong bốn ngày, từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch, tại hệ thống di tích và không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống của làng. Trung tâm lễ hội là cụm di tích đình Triều Khúc, gồm Đại Đình và đình thờ Sắc, nơi diễn ra các nghi lễ thờ phụng Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Ngoài ra, không gian văn hóa của làng còn có chùa Triều Khúc, đền thờ Tổ nghề Vũ Sứ Thần, đền thờ Tam Thánh và lăng miếu thờ Quận Chúa. Những công trình này tạo thành hệ thống di tích gắn bó với đời sống tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt cộng đồng của người dân Triều Khúc.
Trong đó, đình thờ Sắc là nơi lưu giữ sắc phong và những vật phẩm thờ tự liên quan đến Thành hoàng, còn Đại Đình là không gian chính để tổ chức tế lễ, rước Thánh và các hoạt động nghệ thuật trình diễn truyền thống. Tuyến đường nối giữa đình Sắc và Đại Đình trở thành không gian quan trọng của đoàn rước, nơi nhân dân bày lễ vật, dâng hương và đón đoàn cung nghinh đi qua. Bên cạnh các nghi thức thờ tự, sân đình và những khu vực công cộng trong làng còn là nơi tổ chức múa Trống Bồng, múa rồng, múa lân, múa chạy cờ cùng nhiều trò chơi dân gian. Việc lễ hội diễn ra trong toàn bộ không gian làng cổ thể hiện sự gắn kết giữa hệ thống di tích và đời sống cộng đồng cư dân địa phương.
Công tác chuẩn bị lễ hội
Công tác chuẩn bị lễ hội làng Triều Khúc thường được triển khai từ tháng Chạp năm trước, với sự tham gia của chính quyền địa phương, Ban Tổ chức lễ hội và đông đảo nhân dân. Các công việc gồm xây dựng kế hoạch tổ chức, phân công nhiệm vụ, chuẩn bị nhân sự, kinh phí, lễ vật, phương tiện rước và những điều kiện cần thiết để thực hiện nghi thức truyền thống. Nguồn kinh phí tổ chức chủ yếu được huy động từ sự đóng góp, ủng hộ của cộng đồng và các nguồn xã hội hóa. Việc chuẩn bị được tiến hành nhằm bảo đảm lễ hội diễn ra trang trọng, an toàn, phù hợp với phong tục địa phương và điều kiện thực tế.
Trong những ngày cuối năm, các gia đình trong làng tiến hành lau dọn bàn thờ, chuẩn bị lễ vật, mâm cỗ cúng gia tiên và dâng hương tại các địa điểm thờ tự. Người dân đến đình Sắc, Đại Đình, chùa Hương Vân, đền Tam Thánh và đền Tổ nghề để thực hành những nghi thức tín ngưỡng, cầu mong một năm mới bình an, phát đạt. Cùng với đó, các lực lượng tham gia đoàn rước chuẩn bị kiệu, cờ, trang phục, đồ thờ và những vật phẩm cần thiết cho các nghi lễ. Các đội múa, đội nghệ thuật dân gian cũng tập luyện để chuẩn bị cho những màn trình diễn trong ngày hội.
Một tập tục truyền thống khác được thực hiện trong dịp đầu xuân là lễ trình giầu của những người cao tuổi trong làng. Theo tư liệu địa phương, những người bước sang các mốc tuổi như 50, 70, 80 và 90 sẽ mang lễ vật đến đình để thực hiện nghi lễ trình diện, báo cáo với tổ tiên và Thành hoàng về tuổi mới. Sau đó, gia đình tổ chức gặp gỡ họ hàng, làng xóm để cùng chung vui và chúc thọ. Tập tục này thể hiện truyền thống kính trọng người cao tuổi, đồng thời góp phần duy trì mối quan hệ gắn bó giữa các gia đình và cộng đồng làng xã trong dịp lễ hội.
Các nghi lễ chính
Lễ rước sắc và nhập tịch Thành hoàng
Ngày 9 tháng Giêng âm lịch, lễ hội làng Triều Khúc bắt đầu bằng các nghi thức dâng hương, rước sắc phong và nhập tịch Thành hoàng. Đây là hoạt động mở đầu kỳ hội, mang ý nghĩa cung nghinh Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng về ngự tại Đại Đình để chứng giám lòng thành của nhân dân và tham dự các nghi lễ truyền thống. Đoàn rước được tổ chức trang trọng với kiệu, cờ, đồ thờ và các thành viên tham gia theo sự phân công của cộng đồng. Tiếng trống khai hội vang lên báo hiệu những ngày hội chính thức bắt đầu, mở ra không khí trang nghiêm và náo nức trong toàn làng.
Một đặc điểm đáng chú ý của nghi thức rước Thánh là cách di chuyển của những người tham gia đoàn rước. Theo tập tục địa phương, khi thực hiện nghi thức trước kiệu Thánh, người tham gia luôn giữ mặt hướng về phía kiệu, không quay lưng lại với Thành hoàng. Trong một số động tác múa rước, những người hành lễ phải di chuyển giật lùi để thể hiện sự cung kính đối với vị thần được phụng thờ. Quy định này phản ánh tính nghiêm cẩn trong việc thực hành nghi lễ và sự tôn kính của cộng đồng đối với Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng.
Lễ rước long bào và triều phục
Một trong những nghi thức tiêu biểu nhất của lễ hội là rước long bào và triều phục của Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng từ đình thờ Sắc về Đại Đình. Nghi lễ được tổ chức với đoàn rước kiệu trang trọng, tái hiện việc cung nghinh vị Thành hoàng về nơi tổ chức lễ chính, đồng thời mang ý nghĩa chúc mừng ngày đăng quang của Ngài. Đoàn rước di chuyển qua những tuyến đường truyền thống trong làng, thu hút đông đảo người dân tham gia và dõi theo. Dọc đường rước, nhiều gia đình sắp đặt mâm lễ, dâng hương và cầu mong Thành hoàng phù hộ cho năm mới bình an, thuận lợi.
Khi đoàn rước đến đình Sắc, các thành viên tiến hành nghi thức dâng hương, hành lễ trước khi cung rước long bào và những vật phẩm thờ tự về Đại Đình. Đoàn rước trở về trong tiếng trống, tiếng chiêng cùng sự tham gia thành kính của nhân dân. Long bào được đưa vào khu vực hậu cung của Đại Đình theo trình thức truyền thống, hoàn tất nghi lễ cung nghinh Thành hoàng. Hoạt động này là một trong những điểm nhấn quan trọng của lễ hội, thể hiện truyền thống tôn vinh người anh hùng dân tộc và những phong tục thờ tự được bảo lưu trong đời sống tín ngưỡng của làng Triều Khúc.
Lễ tế Thành hoàng
Bên cạnh nghi thức rước sắc và rước long bào, lễ hội làng Triều Khúc còn tổ chức các nghi lễ dâng hương, tế Thành hoàng theo truyền thống. Theo tư liệu địa phương, ngày 10 tháng Giêng, các cụ cao niên trong làng chuẩn bị lễ vật Tam sinh gồm lợn, gà và cá, mang đến Đại Đình để thực hiện lễ tạ ơn Thánh. Nghi lễ nhằm bày tỏ lòng biết ơn đối với Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, người được nhân dân suy tôn là vị Thành hoàng che chở cho cộng đồng. Đồng thời, dân làng cầu mong một năm mới được bình an, thịnh vượng, công việc làm ăn thuận lợi và đời sống no đủ.
Ngày 11 tháng Giêng, lễ hội tiếp tục với hoạt động dâng lễ tạ của các cụ cao niên 70 tuổi trong làng. Đây là dịp để những người cao tuổi thể hiện lòng thành kính đối với Thành hoàng, đồng thời duy trì tập tục đề cao tuổi thọ và sự gắn bó giữa các thế hệ. Những nghi thức tế lễ được thực hiện trong không gian đình làng trang nghiêm, với sự tham gia của đại diện cộng đồng và những người đảm nhận công việc tế tự. Thông qua hoạt động dâng hương, tế lễ, người dân Triều Khúc tưởng nhớ công lao của Phùng Hưng và tiếp nối những giá trị đạo lý truyền thống trong đời sống làng xã.
Múa Trống Bồng
Múa Trống Bồng, còn gọi là múa “Con đĩ đánh bồng”, là một trong những hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc nhất của lễ hội làng Triều Khúc. Điệu múa gắn liền với hoạt động chúc tụng Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, được xem là phần không thể thiếu trong những ngày hội truyền thống. Đặc điểm nổi bật của múa Trống Bồng là người biểu diễn đều là nam giới nhưng hóa trang và mặc trang phục nữ, thực hiện những động tác mềm mại, uyển chuyển kết hợp với nhịp trống. Hình thức trình diễn này tạo nên nét riêng biệt của lễ hội Triều Khúc, đồng thời phản ánh tính sáng tạo và sự phong phú của nghệ thuật múa dân gian.
Theo tư liệu giới thiệu lễ hội, điệu múa Trống Bồng mang những yếu tố văn hóa phồn thực, gắn với quan niệm về sự sinh sôi, phát triển trong đời sống cư dân nông nghiệp. Những động tác múa kết hợp giữa nhịp điệu trống và cử chỉ hình thể, tạo nên không khí vui tươi, hài hước nhưng vẫn mang ý nghĩa nghi lễ. Việc nam giới hóa trang thành nữ để biểu diễn là một đặc điểm được cộng đồng gìn giữ, tạo nên sức hấp dẫn riêng đối với người xem. Trong không gian lễ hội, múa Trống Bồng không chỉ là hoạt động nghệ thuật mà còn thể hiện lòng tôn kính, chúc tụng đối với vị Thành hoàng được phụng thờ.
Trải qua nhiều thế hệ, múa Trống Bồng đã trở thành niềm tự hào của người dân Triều Khúc, gắn bó mật thiết với ký ức và đời sống văn hóa cộng đồng. Điệu múa được duy trì thông qua các kỳ lễ hội, đồng thời được giới thiệu trong những chương trình văn hóa, nghệ thuật lớn, trong đó có các hoạt động kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Việc bảo tồn và thực hành múa Trống Bồng góp phần lưu giữ một hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng làng xã trong việc trao truyền di sản văn hóa truyền thống.
Múa chạy cờ và các hình thức trình diễn truyền thống
Cùng với múa Trống Bồng, múa chạy cờ là một hoạt động đặc sắc được duy trì trong lễ hội làng Triều Khúc. Theo những tư liệu nghiên cứu về hội làng, tục chạy cờ là một trong những nét tiêu biểu của lễ hội, gắn với không gian tưởng niệm Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Hoạt động này được trình diễn trong không khí trang trọng và sôi động của ngày hội, góp phần làm nổi bật tính chất lịch sử của lễ hội gắn với một vị anh hùng có công chống giặc ngoại xâm. Múa chạy cờ cùng với các nghi thức rước Thánh và tế lễ tạo nên sự kết hợp giữa yếu tố tưởng niệm lịch sử và nghệ thuật trình diễn dân gian.
Ngoài ra, trong những ngày hội, người dân còn tổ chức múa rồng, múa lân và múa sênh tiền. Những hình thức trình diễn này góp phần tạo nên không khí tưng bừng của lễ hội, đồng thời thể hiện những ước vọng tốt đẹp trong đời sống cộng đồng. Đặc biệt, múa rồng được gắn với quan niệm cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và vạn vật sinh sôi, phát triển. Sự hiện diện của nhiều loại hình múa dân gian trong cùng một kỳ hội phản ánh đời sống văn hóa phong phú và truyền thống thực hành nghệ thuật cộng đồng của cư dân làng Triều Khúc.
Phần hội
Bên cạnh những nghi thức thờ tự và hoạt động trình diễn truyền thống, lễ hội làng Triều Khúc còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian và hoạt động thể thao, văn nghệ cộng đồng. Những trò chơi tiêu biểu gồm thổi cơm thi, cờ người, kéo co, đấu vật, chọi gà, đập niêu đất và các trò chơi bịt mắt. Các hoạt động được tổ chức nhằm tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong những ngày đầu xuân, đồng thời đáp ứng nhu cầu gặp gỡ, giao lưu và giải trí của nhân dân. Đây cũng là dịp để những người con xa quê trở về, cùng tham gia sinh hoạt văn hóa truyền thống và củng cố tình cảm gắn bó với quê hương.
Ngoài các trò chơi dân gian, lễ hội còn có những chương trình văn nghệ quần chúng và hoạt động giới thiệu sinh vật cảnh. Hội sinh vật cảnh Triều Khúc quy tụ các tác phẩm cây cảnh, chim cảnh và những sản phẩm được người dân chăm sóc, tạo tác, góp phần làm phong phú không gian ngày hội. Những hoạt động này cùng với các màn trình diễn múa rồng, múa lân, múa sênh tiền và múa Trống Bồng tạo nên một lễ hội đa dạng, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tín ngưỡng, nghệ thuật và vui chơi cộng đồng. Thông qua phần hội, những sinh hoạt văn hóa truyền thống của làng được duy trì và tiếp tục phát huy trong đời sống đương đại.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội làng Triều Khúc gắn với sự tích Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ nhà Đường vào thế kỷ VIII. Các nghi thức rước sắc, rước long bào và tế Thành hoàng góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng về truyền thống đấu tranh giành quyền tự chủ của dân tộc, đồng thời giáo dục lòng biết ơn đối với những người có công với đất nước.
Giá trị văn hóa: Lễ hội bảo lưu hệ thống nghi lễ, phong tục và hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc, tiêu biểu là múa Trống Bồng, múa chạy cờ, múa rồng, múa lân và múa sênh tiền. Những hoạt động này phản ánh sự phong phú, sáng tạo trong đời sống văn hóa của cư dân làng cổ Triều Khúc.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng và truyền thống tôn kính Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Các nghi thức cung nghinh, dâng hương, tế lễ gửi gắm lòng thành kính và ước nguyện về một năm mới bình an, thịnh vượng, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để các gia đình, dòng họ và cư dân trong làng cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, tổ chức đoàn rước, thực hành nghi lễ và các hoạt động vui chơi. Qua đó, lễ hội góp phần củng cố tình đoàn kết, duy trì quan hệ gắn bó giữa các thế hệ và tăng cường ý thức trách nhiệm đối với những công việc chung của cộng đồng.
Giá trị bảo tồn và trao truyền: Việc duy trì lễ hội hằng năm, đặc biệt là bảo tồn các nghi thức rước truyền thống và múa Trống Bồng, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và thực hành di sản văn hóa của quê hương. Đây là môi trường quan trọng trong việc trao truyền những tri thức, kỹ năng, phong tục và các hình thức nghệ thuật dân gian được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ngày 29 tháng 01 năm 2019, Lễ hội làng Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Thông tin này được xác nhận trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Cục Di sản văn hóa công bố.
Việc ghi danh khẳng định những giá trị tiêu biểu của lễ hội trong việc bảo lưu tín ngưỡng thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, duy trì các nghi thức truyền thống và nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc của cộng đồng làng Triều Khúc. Đồng thời, đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục bảo vệ, trao truyền và phát huy những giá trị văn hóa gắn với lịch sử, truyền thống và đời sống tinh thần của cư dân địa phương.
