Tên gọi và vị trí địa lý
Miếu Bà Rá, còn được gọi là Miếu Bà Sơn Giang, tọa lạc tại phường Sơn Giang, thị xã Phước Long, tỉnh Bình Phước, nay thuộc phường Phước Long, tỉnh Đồng Nai. Di tích nằm trong khu vực Phước Long – Bà Rá, gần núi Bà Rá, thuộc vùng địa hình đồi núi của miền Đông Nam Bộ. Khu vực này trước đây thuộc tỉnh Thủ Dầu Một, sau đó là tỉnh Sông Bé và Bình Phước.
Tên gọi Miếu Bà Rá gắn với núi Bà Rá và tục thờ Bà Chúa Xứ Nương Nương của cư dân địa phương. Vị trí ngôi miếu hiện nay cách địa điểm khởi dựng tại khu vực gốc cây Cầy khoảng 500 m. Hai địa điểm này cùng gắn với lịch sử hình thành tục thờ Bà Chúa Xứ và những sự kiện liên quan đến Nhà tù Bà Rá dưới thời Pháp thuộc.
Nhân vật và lịch sử
Nhân vật thờ phụng
Miếu Bà Rá thờ chính Bà Chúa Xứ Nương Nương, vị nữ thần được người dân địa phương tôn kính là thần bảo hộ vùng đất Phước Long – Bà Rá. Theo tín ngưỡng dân gian, Bà có khả năng che chở cho cư dân, giúp đỡ những người gặp khó khăn, phù hộ sức khỏe, bình an và cuộc sống no đủ. Việc thờ Bà Chúa Xứ tại đây thuộc truyền thống thờ nữ thần phổ biến trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ.
Ngoài Bà Chúa Xứ Nương Nương, tại miếu còn thờ Đệ nhất Cô, Đệ nhị Cô và các vị thần như Thổ Công, Thần Nông, Thổ Địa, Thần Tài. Theo các tư liệu địa phương, không gian thờ tự còn có đền Tứ phủ và cung Địa Mẫu. Hệ thống thờ phụng này phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ với các hình thức thờ Mẫu và thờ thần dân gian.
Lịch sử hình thành
Trước thế kỷ XX, vùng Phước Long – Bà Rá là khu vực rừng núi, nơi cư trú của nhiều cộng đồng dân tộc như S’tiêng, M’nông, Châu Mạ và Châu Ro. Trong thời kỳ Pháp thuộc, thực dân Pháp xây dựng Nhà tù Bà Rá tại khu vực này để giam giữ những người chống đối chính quyền thuộc địa, trong đó có nhiều chiến sĩ cách mạng. Những người bị giam giữ phải lao động khổ sai trong điều kiện khắc nghiệt, nhiều người bị tra tấn hoặc thiệt mạng.
Theo tư liệu địa phương, năm 1943, ngôi miếu đầu tiên được dựng tại khu vực gốc cây Cầy, cách vị trí hiện nay khoảng 500 m. Một truyền tích cho rằng những người làm phu và tù nhân tại Nhà tù Bà Rá đã xin lập miếu thờ Bà Chúa Xứ Nương Nương để cầu mong được che chở. Tư liệu khác ghi nhận những tù nhân chính trị đã bí mật dựng miếu nhằm tưởng niệm những người bị sát hại. Để tránh sự nghi ngờ của chính quyền thực dân, họ sử dụng bài vị ghi bốn chữ Hán “Chúa Xứ Nương Nương” làm đối tượng thờ phụng.
Quá trình di dời và trùng tu
Khoảng năm 1956–1957, khi tỉnh Phước Long được thành lập, số người đến miếu dâng hương ngày càng đông. Do địa điểm ban đầu nằm ở khu vực khó đi lại, người dân đã di dời miếu đến vị trí gần đường giao thông, cách nơi cũ khoảng 500 m. Trong lần di dời này, miếu được bổ sung ba pho tượng thờ, gồm tượng Bà Chúa Xứ Nương Nương, Đệ nhất Cô và Đệ nhị Cô.
Từ năm 1962, hoạt động lễ hội tại Miếu Bà Rá bắt đầu được tổ chức và duy trì trong cộng đồng. Năm 1995, Hội đền Đức Thánh Trần vận động quyên góp để xây dựng lại miếu bằng vật liệu kiên cố, với nền lát gạch, mái lợp ngói. Năm 2001, chính điện mới được xây dựng bằng bê tông cốt thép, diện tích khoảng 225 m². Năm 2009, cổng tam quan được xây dựng. Đến năm 2013, miếu tiếp tục được tu bổ, nâng cấp và chỉnh trang khuôn viên.
Kiến trúc cảnh quan
Tổng thể kiến trúc
Miếu Bà Rá hiện nay là quần thể công trình thờ tự được xây dựng, mở rộng qua nhiều giai đoạn. Các hạng mục được ghi nhận gồm cổng tam quan, chính điện và những không gian thờ Bà Chúa Xứ Nương Nương cùng các vị thần dân gian. Công trình ban đầu được dựng bằng vật liệu đơn sơ tại khu vực gốc cây Cầy năm 1943, sau đó di dời đến vị trí hiện nay vào khoảng năm 1956–1957. Từ năm 1995, miếu được xây dựng lại bằng vật liệu kiên cố, tiếp tục bổ sung chính điện năm 2001, tam quan năm 2009 và chỉnh trang khuôn viên năm 2013.
Cổng tam quan
Cổng tam quan được xây dựng năm 2009, là lối vào chính của khu vực thờ tự. Công trình được bổ sung trong quá trình mở rộng và hoàn thiện quần thể Miếu Bà Rá, cùng với hệ thống chính điện và các công trình phụ trợ. Tư liệu hiện có chưa ghi nhận cụ thể kích thước, kết cấu mái và các chi tiết trang trí của tam quan.
Chính điện
Chính điện là công trình thờ tự trung tâm của Miếu Bà Rá, được xây dựng năm 2001 với diện tích khoảng 225 m². Công trình sử dụng kết cấu bê tông cốt thép, mái lợp ngói, thay thế cho không gian thờ tự có quy mô nhỏ trước đó. Đây là nơi bài trí tượng Bà Chúa Xứ Nương Nương và thực hiện các nghi thức dâng hương, cúng tế hằng năm.
Bên trong chính điện, tượng Bà Chúa Xứ Nương Nương được đặt ở vị trí trung tâm, hai bên có tượng Đệ nhất Cô và Đệ nhị Cô. Theo tư liệu địa phương, tượng Bà mặc áo đỏ, phía dưới đặt bài vị ghi danh hiệu Chúa Xứ Nương Nương bằng chữ Hán. Hệ thống tượng được bổ sung từ giai đoạn di dời miếu vào khoảng năm 1956–1957, trước khi công trình chính điện hiện nay được xây dựng.
Các không gian thờ tự khác
Ngoài chính điện, Miếu Bà Rá còn có các không gian thờ Tứ phủ, Địa Mẫu và những vị thần dân gian như Thổ Công, Thần Nông, Thổ Địa, Thần Tài. Theo tư liệu Địa chí Bình Phước, hai bên khu vực miếu có đền Tứ phủ và cung Địa Mẫu. Các hạng mục này phản ánh sự mở rộng hệ thống thờ tự từ tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ sang những hình thức thờ Mẫu và thờ thần khác trong đời sống tín ngưỡng địa phương.
Khu vực gốc cây Cầy và nhà bia tưởng niệm
Khu vực gốc cây Cầy, cách miếu hiện nay khoảng 500 m, là nơi dựng ngôi miếu đầu tiên vào năm 1943. Theo tư liệu địa phương, khu vực di tích nơi phát tích có diện tích hơn 4.500 m², gắn với địa điểm chôn cất những tù nhân chính trị bị sát hại trong thời kỳ thực dân Pháp sử dụng Nhà tù Bà Rá. Sau năm 1975, chính quyền địa phương dựng bia tưởng niệm các chiến sĩ cách mạng bị tù đày và hy sinh tại đây trong những năm 1940–1945.
Năm 2004, khu vực này được tu bổ với các hạng mục miếu và nhà bia tưởng niệm. Nội dung bia ghi nhận những chiến sĩ cách mạng bị thực dân Pháp tù đày tại Bà Rá trong giai đoạn 1940–1945 và đã hy sinh, được chôn cất tại địa điểm này. Hiện nay, khu vực gốc cây Cầy là một điểm thực hành nghi lễ trong lễ hội Miếu Bà Rá, nơi đoàn rước kiệu dừng lại để tưởng niệm những người đã mất trước khi rước linh vị Bà trở về miếu chính.
Cảnh quan khu di tích
Miếu Bà Rá nằm trong vùng địa hình đồi núi Phước Long, gần khu vực núi Bà Rá. Địa điểm khởi dựng năm 1943 nằm tại gốc cây Cầy, về sau ngôi miếu được chuyển ra gần đường giao thông để thuận tiện cho người dân đến dâng hương. Trong các đợt xây dựng từ năm 1995 đến năm 2013, khuôn viên được chỉnh trang, bổ sung cổng tam quan và chính điện, đồng thời cải thiện các điều kiện phục vụ hoạt động tín ngưỡng và lễ hội.
Không gian di tích gồm hai địa điểm có quan hệ lịch sử: khu miếu thờ Bà Chúa Xứ Nương Nương hiện nay và khu vực gốc cây Cầy, nơi phát tích ngôi miếu và đặt bia tưởng niệm các chiến sĩ cách mạng. Hai địa điểm này cùng tham gia vào hành trình rước kiệu trong lễ hội truyền thống.
Hiện vật
Miếu Bà Rá lưu giữ hệ thống tượng thờ, bài vị và các đồ thờ phục vụ nghi lễ. Trong đó, ba pho tượng được bổ sung khi miếu di dời vào khoảng năm 1956–1957 gồm tượng Bà Chúa Xứ Nương Nương, Đệ nhất Cô và Đệ nhị Cô. Tượng Bà được bài trí tại vị trí trung tâm chính điện, mặc áo đỏ, phía dưới có bài vị chữ Hán ghi danh hiệu Chúa Xứ Nương Nương. Hai pho tượng Đệ nhất Cô và Đệ nhị Cô được bố trí hai bên tượng Bà.
Bài vị thờ Chúa Xứ Nương Nương còn gắn với truyền tích hình thành ngôi miếu năm 1943. Theo tư liệu địa phương, những tù nhân chính trị tại Nhà tù Bà Rá đã sử dụng hình thức thờ Bà Chúa Xứ để tưởng niệm những người bị sát hại. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ thông tin xác định bài vị đang được sử dụng tại miếu là hiện vật nguyên gốc từ năm 1943 hay được làm lại trong những lần di dời, xây dựng.
Tại khu vực gốc cây Cầy còn có bia tưởng niệm các chiến sĩ cách mạng bị tù đày và hy sinh tại Bà Rá trong những năm 1940–1945. Bia được dựng sau năm 1975 và khu vực tưởng niệm được tu bổ năm 2004. Đây là dấu tích liên quan trực tiếp đến lịch sử Nhà tù Bà Rá và sự hình thành ngôi miếu.
Lễ hội
Lễ hội Miếu Bà Rá được tổ chức từ ngày mồng 1 đến ngày mồng 3 tháng Ba âm lịch hằng năm, với các nghi thức dâng hương, cúng Bà Chúa Xứ Nương Nương, tưởng niệm các chiến sĩ cách mạng và những hoạt động diễn xướng dân gian. Lễ hội được duy trì từ năm 1962, thu hút sự tham gia của cư dân Phước Long và người dân các địa phương khác. Theo truyền thống, cứ ba năm cộng đồng tổ chức một kỳ lễ lớn với nghi thức rước kiệu Bà.
Trong nghi thức rước kiệu, đoàn rước đưa linh vị Bà đến khu vực gốc cây Cầy, nơi dựng ngôi miếu đầu tiên. Tại đây, Ban Tế lễ thực hiện nghi thức tưởng niệm, cầu xin Bà phù hộ cho anh linh những chiến sĩ đã hy sinh trong thời gian bị giam giữ tại Nhà tù Bà Rá. Sau đó, chủ lễ tiến hành xin keo, thỉnh sắc và rước linh vị Bà trở về miếu hiện nay. Khi đoàn rước hoàn tất, người dân tiếp tục dâng hương, cúng lễ tại chính điện.
Bên cạnh các nghi thức thờ Bà, lễ hội còn có các hoạt động tưởng niệm những người có công với đất nước, trong đó có lễ dâng hương tại khu vực bia tưởng niệm. Các hoạt động diễn xướng gồm múa bóng rỗi, múa lân, hầu đồng, hát chầu văn và những trò chơi dân gian. Việc thực hành những hình thức diễn xướng này phản ánh sự kết hợp giữa tục thờ Bà Chúa Xứ và các hình thức tín ngưỡng thờ Mẫu được duy trì tại địa phương.
Ngày mồng 3 tháng Ba, nhân dân tiếp tục thực hiện các nghi thức dâng hương, cúng Bà. Đến buổi trưa, Ban Tổ chức tiến hành lễ tạ Bà, kết thúc kỳ lễ hội. Ngoài những ngày hội chính, Miếu Bà Rá còn là nơi người dân đến thắp hương, dâng lễ vào ngày mồng Một, ngày Rằm và các dịp lễ, Tết trong năm.
Xếp hạng
Ngày 8 tháng 1 năm 2015, Miếu Bà Rá được Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Phước xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Lễ đón nhận bằng xếp hạng được tổ chức ngày 20 tháng 4 năm 2015 tại thị xã Phước Long.
Ngày 20 tháng 12 năm 2019, Lễ hội Miếu Bà Rá được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4600/QĐ-BVHTTDL, thuộc loại hình lễ hội truyền thống.
Miếu Bà Rá hiện được bảo vệ với tư cách di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh; lễ hội gắn với di tích được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hai danh hiệu ghi nhận riêng các giá trị của công trình, địa điểm lịch sử và hệ thống nghi lễ, phong tục do cộng đồng thực hành.
