Tên di sản: Lễ hội làng Chử Xá
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Chử Xá, xã Văn Đức, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội (nay là xã Bát Tràng, thành phố Hà Nội).
Thời gian tổ chức: Từ ngày 17 đến ngày 19 tháng Giêng âm lịch hằng năm; chính hội ngày 18 tháng Giêng.
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Chử Đồng Tử, một trong bốn vị Thánh thuộc hệ thống Tứ Bất Tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Chử Xá, xã Văn Đức và cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Rước nước sông Hồng, dâng hương, tế Tổ, rước văn từ đình làng về lăng thờ thân phụ, thân mẫu Chử Đồng Tử và trình diễn múa Chạy Chữ “Thiên – Hạ – Thái – Bình”.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 252/QĐ-BVHTTDL ngày 22/01/2020 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội làng Chử Xá là lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử tại vùng đất ven sông Hồng, thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội. Được tổ chức hằng năm vào tháng Giêng âm lịch, lễ hội tưởng nhớ vị Thánh biểu tượng cho lòng hiếu nghĩa, tinh thần nhân ái và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Bên cạnh các nghi lễ rước nước, tế Tổ và tưởng niệm thân phụ, thân mẫu Chử Đồng Tử, lễ hội nổi bật với điệu múa Chạy Chữ “Thiên – Hạ – Thái – Bình”, một hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc của vùng đất Thăng Long.
Nguồn gốc lễ hội và tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử
Theo truyền thống dân gian, Chử Đồng Tử là người con của làng Chử Xá, gắn với vùng đất ven sông Hồng và đời sống cư dân nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ.
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Chử Đồng Tử được tôn vinh là một trong bốn vị Thánh thuộc hệ thống Tứ Bất Tử, cùng với Phù Đổng Thiên Vương, Tản Viên Sơn Thánh và Liễu Hạnh Tiên Chúa.
Hình tượng Chử Đồng Tử được lưu truyền qua các thư tịch cổ và truyện kể dân gian, thể hiện những phẩm chất tốt đẹp như lòng hiếu nghĩa, sự thuần hậu, tinh thần cứu giúp con người và khát vọng xây dựng cuộc sống nhân ái, hạnh phúc.
Đối với cộng đồng làng Chử Xá, Chử Đồng Tử không chỉ là một nhân vật trong truyền thuyết mà còn là vị Thánh gắn bó mật thiết với quê hương, được nhân dân thờ phụng và tưởng nhớ qua nhiều thế hệ.
Theo tư liệu địa phương, Lễ hội làng Chử Xá được tổ chức lần đầu vào năm Quang Thuận thứ 7 (1466), dưới triều vua Lê Thánh Tông, sau khi đình thờ Chử Đồng Tử tại làng được hoàn thiện.
Từ đó, lễ hội trở thành một sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, góp phần duy trì truyền thống thờ Đức Thánh và những phong tục của cộng đồng cư dân ven sông Hồng.
Không gian lễ hội gắn với đình làng và sông Hồng
Lễ hội được tổ chức trong không gian làng Chử Xá, với trung tâm là đình làng, nơi thờ phụng Đức Thánh Chử Đồng Tử và thực hiện các nghi lễ chính.
Bên cạnh đình làng, lễ hội còn gắn với sông Hồng và lăng thờ thân phụ, thân mẫu Chử Đồng Tử, tạo thành hệ thống không gian nghi lễ có ý nghĩa đối với cộng đồng.
Sông Hồng không chỉ là nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt mà còn gắn với lịch sử hình thành làng xóm và truyền thuyết về Chử Đồng Tử.
Việc tổ chức lễ rước nước từ sông Hồng cùng nghi thức rước văn về lăng thờ cha mẹ Đức Thánh thể hiện mối liên hệ giữa tín ngưỡng thờ thần, truyền thống gia đình và môi trường sống của cư dân vùng đồng bằng.
Thời gian tổ chức và ngày chính hội
Lễ hội làng Chử Xá diễn ra trong ba ngày, từ ngày 17 đến ngày 19 tháng Giêng âm lịch, trong đó ngày 18 tháng Giêng là chính hội.
Đây là dịp nhân dân địa phương và khách thập phương về đình làng dâng hương, tham gia các nghi thức cổ truyền và thưởng thức những hoạt động văn hóa dân gian.
Các nghi lễ được tổ chức nhằm tưởng nhớ Đức Thánh Chử Đồng Tử, tri ân các bậc tiền nhân và cầu mong cuộc sống bình an, thịnh vượng.
Lễ rước nước sông Hồng
Rước nước sông Hồng là một trong những nghi lễ truyền thống tiêu biểu của Lễ hội làng Chử Xá.
Nghi thức gắn với không gian sông nước, nơi hình thành và phát triển đời sống của cộng đồng cư dân ven sông Hồng.
Trong quan niệm tín ngưỡng dân gian, nước mang ý nghĩa về sự sống, nguồn sinh dưỡng và điều kiện để cây trồng phát triển. Vì vậy, nghi thức rước nước thể hiện sự trân trọng đối với nguồn nước và gửi gắm ước vọng về mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ.
Đồng thời, lễ rước còn kết nối không gian tự nhiên của dòng sông với không gian thờ tự tại đình làng, góp phần duy trì những phong tục gắn với tín ngưỡng nông nghiệp truyền thống.
Nghi lễ dâng hương, tế Tổ và rước văn
Trong ngày chính hội, cộng đồng tổ chức các nghi thức dâng hương, tế Tổ và rước văn theo truyền thống.
Nghi lễ dâng hương và tế Tổ thể hiện lòng thành kính đối với Đức Thánh Chử Đồng Tử, đồng thời tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công với quê hương.
Đặc biệt, lễ hội có nghi thức rước văn từ đình làng về lăng thờ thân phụ, thân mẫu Chử Đồng Tử.
Đây là một hoạt động mang ý nghĩa tưởng niệm gia đình Đức Thánh, gắn với hình tượng Chử Đồng Tử trong truyền thống dân gian về lòng hiếu thảo.
Việc thực hiện nghi lễ tại cả đình làng và lăng thờ cha mẹ Chử Đồng Tử cho thấy sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Thánh và đạo lý hiếu nghĩa trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Múa Chạy Chữ “Thiên – Hạ – Thái – Bình”
Điểm nổi bật nhất của Lễ hội làng Chử Xá là điệu múa cổ truyền Lễ Chữ, còn gọi là múa Chạy Chữ hoặc Múa Chữ.
Đây là hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc, được cộng đồng lưu giữ và thực hành trong lễ hội.
Nội dung trung tâm của điệu múa là bốn chữ:
“Thiên – Hạ – Thái – Bình”
Bốn chữ thể hiện ước nguyện về một xã hội yên bình, nhân dân được sống trong cảnh ấm no, hạnh phúc.
Theo truyền thống, điệu múa được thực hiện để tạ ơn Đức Thánh Chử Đồng Tử và cầu mong Ngài phù hộ cho thiên hạ thái bình.
Thông qua hình thức trình diễn chữ, người dân gửi gắm những mong ước về sự hòa thuận, thịnh vượng và cuộc sống ổn định.
Múa Chạy Chữ được xem là một trong những hình thức múa cổ đặc sắc còn được lưu giữ tại vùng đất Thăng Long, góp phần tạo nên nét riêng của Lễ hội làng Chử Xá.
Ngày hội của cộng đồng cư dân ven sông Hồng
Bên cạnh ý nghĩa tín ngưỡng, Lễ hội làng Chử Xá còn phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Các nghi thức rước nước, tế lễ và múa Chạy Chữ gắn với những quan niệm truyền thống về nguồn nước, sự sinh trưởng, đạo lý hiếu nghĩa và ước vọng thái bình.
Lễ hội cũng là dịp để người dân gặp gỡ, cùng chuẩn bị và tham gia các hoạt động chung, qua đó duy trì mối quan hệ cộng đồng và trao truyền phong tục cho thế hệ trẻ.
Đặc biệt, việc bảo tồn điệu múa Chạy Chữ góp phần duy trì một hình thức diễn xướng dân gian có giá trị, gắn với bản sắc văn hóa của làng Chử Xá và vùng đất Thăng Long.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – tín ngưỡng: Lễ hội gắn với tục thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử, một trong bốn vị Thánh thuộc hệ thống Tứ Bất Tử. Lễ hội được tổ chức từ năm 1466, dưới triều Lê Thánh Tông, phản ánh truyền thống thờ phụng lâu đời của cộng đồng làng Chử Xá.
Giá trị đạo đức – nhân văn: Hình tượng Chử Đồng Tử biểu trưng cho lòng hiếu nghĩa, sự thuần hậu và tinh thần nhân ái. Nghi thức rước văn về lăng thờ thân phụ, thân mẫu Đức Thánh góp phần thể hiện và trao truyền đạo lý uống nước nhớ nguồn, kính trọng cha mẹ và tổ tiên.
Giá trị nghi lễ nông nghiệp: Lễ rước nước sông Hồng phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa cư dân vùng đồng bằng với môi trường sông nước, đồng thời thể hiện ước vọng về mùa màng thuận lợi, đời sống ấm no.
Giá trị nghệ thuật diễn xướng: Điệu múa Chạy Chữ “Thiên – Hạ – Thái – Bình” là nét đặc sắc của lễ hội, kết hợp hình thức trình diễn dân gian với nội dung cầu chúc thái bình, thịnh vượng. Đây là một trong những điệu múa cổ có giá trị của vùng đất Thăng Long.
Giá trị cộng đồng: Việc cùng tổ chức nghi lễ, dâng hương, rước nước và trình diễn múa Chạy Chữ góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, duy trì sinh hoạt văn hóa truyền thống và tạo điều kiện trao truyền di sản giữa các thế hệ.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội giúp cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu thêm về tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử, lịch sử quê hương và những giá trị văn hóa gắn với đời sống cư dân ven sông Hồng.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội làng Chử Xá là điệu múa Chạy Chữ “Thiên – Hạ – Thái – Bình”, một hình thức diễn xướng dân gian mang ước vọng về cuộc sống yên bình, no đủ và hạnh phúc. Cùng với lễ rước nước sông Hồng, dâng hương, tế Tổ và rước văn từ đình làng về lăng thờ thân phụ, thân mẫu Chử Đồng Tử, điệu múa tạo nên một hệ thống nghi lễ thể hiện sâu sắc tín ngưỡng thờ Thánh và đạo lý hiếu nghĩa của cộng đồng. Lễ hội được tổ chức hằng năm từ ngày 17 đến ngày 19 tháng Giêng âm lịch, với chính hội ngày 18 tháng Giêng. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian tiêu biểu, Lễ hội làng Chử Xá được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 252/QĐ-BVHTTDL ngày 22/01/2020.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
