Tên di sản: Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Lăng Ông Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn, ấp Giồng Thanh Bạch, xã Thiện Mỹ, huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long.
Thời gian tổ chức: Ngày mùng 3 và mùng 4 tháng Giêng âm lịch hằng năm; các hoạt động chuẩn bị bắt đầu từ ngày 30 tháng Chạp.
Đối tượng thờ phụng: Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn (1763–1820), cùng các nhân vật lịch sử được phối thờ tại lăng.
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Kinh, Hoa, Khmer tại Trà Ôn và các địa phương lân cận.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Dựng cây nêu, lễ Túc yết, Chánh tế, tế Tiền hiền – Hậu hiền, lễ Ẩm phước, Xây chầu đại bội; trình diễn hát bội, múa lân, nhạc Tùa Lầu Cấu, nhạc ngũ âm, múa Sa-dăm, Rô-băm và hát Dù-kê.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 261/QĐ-BVHTTDL ngày 22/01/2020 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn là lễ hội truyền thống được tổ chức vào dịp đầu xuân để tưởng nhớ Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn, người có công khai khẩn vùng đất Trà Ôn, Cầu Kè và góp phần gắn kết cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer. Bắt nguồn từ lễ giỗ của ông vào ngày mùng 4 tháng Giêng, lễ hội dần trở thành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng chung của cư dân trong vùng. Điểm đặc sắc của lễ hội là sự kết hợp giữa các nghi thức tế lễ truyền thống Nam Bộ với những loại hình nghệ thuật dân gian của ba dân tộc, tạo nên không gian văn hóa đa dạng nhưng thống nhất trong lòng thành kính đối với bậc tiền nhân.
Nguồn gốc lễ hội và nhân vật được thờ phụng
Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn gắn với cuộc đời và công lao của Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn (1763–1820), một nhân vật lịch sử người Khmer, tên thật là Thạch Duồng, còn gọi là Tà Duồng.Ông quê tại làng Nguyệt Lãng, huyện Vĩnh Bình, thuộc vùng đất Trà Vinh. Ông theo phò chúa Nguyễn, có công trong việc khai khẩn vùng Trà Ôn, Cầu Kè, xây dựng mối đoàn kết giữa các cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer và tham gia chống sự xâm lấn của quân Xiêm La. Ông còn cùng các tướng sĩ hỗ trợ Thoại Ngọc Hầu trong công việc đào vét kênh Vĩnh Tế. Với những đóng góp của mình, ông được ban chức Điều bát và mang họ Nguyễn. Sau khi qua đời, ông được truy tặng danh hiệu Tiền quân Thống chế Điều bát. Nguyễn Văn Tồn mất vào ngày mùng 4 tháng Giêng năm Canh Thìn (1820). Từ đó, nhân dân địa phương tổ chức lễ giỗ hằng năm để tưởng nhớ công lao của ông. Lễ giỗ dần phát triển thành lễ hội truyền thống, thu hút cộng đồng cư dân Trà Ôn cùng người dân các vùng lân cận như Mang Thít, Cầu Kè và Càng Long tham gia.
Không gian thờ tự tại Lăng Ông Trà Ôn
Lễ hội được tổ chức tại Lăng Ông Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn, thuộc ấp Giồng Thanh Bạch, xã Thiện Mỹ, huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long. Khu lăng đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo vào các năm 1937, 1953, 1960, 1963, 1967, 1992, 1994, 1997 và 2004. Bên cạnh Nguyễn Văn Tồn, tại lăng còn phối thờ các nhân vật lịch sử như Phó soái Nguyễn An, Nguyễn Trung Trực, Trương Công Định và Lê Văn Duyệt. Không gian lăng là nơi cộng đồng thực hiện các nghi lễ tưởng niệm, dâng hương và tổ chức những hoạt động nghệ thuật truyền thống trong dịp đầu năm.
Dựng cây nêu – nghi thức mở đầu lễ hội
Mặc dù chính hội diễn ra trong hai ngày mùng 3 và mùng 4 tháng Giêng, các hoạt động chuẩn bị đã bắt đầu từ ngày 30 tháng Chạp, với tục dựng cây nêu trước lăng. Cây nêu được làm từ loại tre hóp, thân nhỏ, chắc và giữ được độ tươi lâu. Khi chọn tre, người dân đếm các đốt sao cho đốt ngọn cuối cùng rơi vào cung Sinh theo quan niệm dân gian. Thân tre được róc bỏ các nhánh, chỉ giữ lại phần ngọn có lá. Trên đọt nêu treo bùa nêu cùng những vật tượng trưng như cá chép bằng đất hoặc gỗ, khánh và chuông nhỏ. Khi gió thổi, những vật này tạo ra âm thanh nhẹ. Trước khi dựng nêu, các vị hương lão làm lễ trình trời đất và ông Nguyễn Văn Tồn. Theo quan niệm địa phương, cây nêu có ý nghĩa chỉ đường cho Ông trở về ăn Tết và dự lễ giỗ, đồng thời báo hiệu thời điểm lễ hội sắp bắt đầu. Trong những ngày chuẩn bị, các gia đình còn làm bánh tét, bánh ít và chuẩn bị trái cây, sản vật địa phương để dâng cúng.
Ngày mùng 3 tháng Giêng – lễ Túc yết và các nghi thức cầu an
Từ sáng sớm ngày mùng 3 tháng Giêng, không gian Lăng Ông trở nên rộn ràng với tiếng nhạc ngũ âm của người Khmer, do dàn nhạc đến từ chùa Gò Xoài, xã Tân Mỹ thực hiện. Tiếp đó, các vị sư Khmer tiến hành tụng kinh cầu an, cầu mong cuộc sống bình yên, tốt lành cho cộng đồng. Sau phần tụng kinh là màn múa lân của người Hoa, mang ý nghĩa cầu may mắn, thịnh vượng và khởi đầu thuận lợi cho năm mới. Các hình thức nghệ thuật như múa Rô-băm, múa trống Sa-dăm và hát Dù-kê cũng được trình diễn, góp phần tạo nên không khí lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa Khmer. Đến giờ Thân, cộng đồng tổ chức lễ Túc yết, tưởng nhớ các bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ và những người có công với đất nước. Nghi lễ được thực hiện với các nghi thức dâng hương, đèn, trà, rượu và nhạc lễ truyền thống. Lễ vật gồm hoa quả, sản vật địa phương, heo trắng hoặc đầu heo, xôi không trộn đậu, bánh, rượu, trà, trầu cau, gạo và muối. Do lễ hội bắt nguồn từ lễ giỗ Nguyễn Văn Tồn, mâm cúng còn có những món ăn quen thuộc của cư dân Nam Bộ như thịt kho hột vịt, dưa cải, canh xương heo hầm và cà ri bánh mì.
Ngày mùng 4 tháng Giêng – lễ Chánh tế
Lễ Chánh tế vào ngày mùng 4 tháng Giêng là nghi thức quan trọng nhất của Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn, đồng thời là ngày giỗ Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn. Nghi lễ được tổ chức nhằm tưởng nhớ công lao của ông, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình an, thịnh vượng. Trong lễ Chánh tế có sự tham gia của các đội nhạc lễ truyền thống, gồm nhạc ngũ âm Khmer, nhạc Tùa Lầu Cấu của người Hoa và nhạc lễ của người Kinh. Sau phần tế lễ là nghi thức Ẩm phước, được tiến hành sau tuần trà. Các vị chánh tế và bồi tế cùng nâng chén rượu đã dâng cúng Ông, cung kính uống rượu và hành lễ để nhận phước lành. Kết thúc nghi thức, chúc văn được hóa, người dân và khách thập phương vào lăng dâng hương, cầu nguyện cho gia đình và bản thân.
Lễ Xây chầu đại bội và nghệ thuật hát bội
Một trong những nét đặc sắc của lễ hội là lễ Xây chầu đại bội, được tổ chức với ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an. Sau nghi thức xây chầu, trống chầu được đưa xuống sân khấu. Người được cộng đồng lựa chọn đảm nhiệm việc cầm chầu, trong khi các nghệ nhân hát bội thực hiện những nghi thức và màn diễn truyền thống. Phần đại bội gồm các tiết mục như Khai thiên tịnh địa, Xang nhật nguyệt, Tam tài chúc tụng Phúc – Lộc – Thọ, Tứ thiên vương, Đứng cái, Gia quan – Tấn phước và Bát tiên hiến thọ. Bên cạnh đó, các đoàn hát bội trình diễn những vở tuồng mang nội dung lịch sử và đạo đức như Lý Thường Kiệt bình Tống, Mộc Quế Anh, Lưu Kim Đính, Hoa Mộc Lan và Thạch Kim Huê. Những vở diễn vừa mang ý nghĩa dâng cúng, vừa giúp cộng đồng thưởng thức nghệ thuật truyền thống, đồng thời truyền tải các quan niệm về lòng trung nghĩa, đạo đức và cách ứng xử của người xưa.
Không gian giao thoa nghệ thuật Kinh, Hoa, Khmer
Điểm nổi bật của Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn là sự hiện diện đồng thời của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian thuộc ba cộng đồng Kinh, Hoa và Khmer. Người Kinh đóng góp nghệ thuật hát bội, nhạc lễ và những nghi thức tế lễ truyền thống Nam Bộ. Người Hoa trình diễn múa lân, múa sư tử, múa rồng và nhạc Tùa Lầu Cấu, với các tiết mục như Bái tông đường và Cao săn sin. Người Khmer thực hành nhạc ngũ âm, múa trống Sa-dăm, múa Rô-băm, hát Dù-kê và các hình thức múa hát dân gian. Các loại hình nghệ thuật được trình diễn trong cùng một không gian thờ tự, vừa giữ được đặc trưng riêng của từng cộng đồng, vừa thể hiện lòng thành kính chung đối với ông Nguyễn Văn Tồn. Bên cạnh phần lễ và diễn xướng, lễ hội còn có các cuộc thi múa lân và trò chơi dân gian, thu hút đông đảo người dân tham gia.
Tục rước sắc phong trong truyền thống
Trước đây lễ hội còn có tục rước sắc phong với đội hình nghi trượng gồm trống, chiêng, cờ đuôi nheo và những người tham gia trong trang phục truyền thống. Một số người mặc võ phục triều Nguyễn, thắt lưng đỏ; những người khác mặc khăn đóng, áo xanh để hành lễ. Nghi thức rước sắc thể hiện sự trang trọng trong việc tưởng niệm nhân vật được triều đình ghi nhận công lao.Tuy nhiên, tục rước sắc phong hiện không còn được thực hành.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội tưởng nhớ Nguyễn Văn Tồn, người có công trong quá trình khai khẩn vùng đất Trà Ôn, Cầu Kè và góp phần xây dựng sự đoàn kết giữa các cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer. Việc tổ chức lễ giỗ hằng năm thể hiện truyền thống tri ân những người có công với quê hương, đất nước.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dựng cây nêu, Túc yết, Chánh tế, Ẩm phước và Xây chầu đại bội thể hiện tín ngưỡng tưởng niệm tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống thịnh vượng.
Giá trị giao thoa văn hóa: Lễ hội là không gian sinh hoạt văn hóa chung của ba cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer. Mỗi cộng đồng đóng góp những hình thức âm nhạc, múa hát và nghi lễ riêng, tạo nên sự đa dạng trong một truyền thống thờ phụng thống nhất.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Hát bội, nhạc Tùa Lầu Cấu, nhạc ngũ âm, múa lân, múa Sa-dăm, Rô-băm và hát Dù-kê là những loại hình nghệ thuật được thực hành trong lễ hội, góp phần duy trì và trao truyền di sản văn hóa của các cộng đồng cư dân Nam Bộ.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội thu hút người dân Trà Ôn và các địa phương lân cận cùng tham gia, tạo điều kiện gặp gỡ, giao lưu và củng cố tình đoàn kết giữa các dân tộc.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua nghi lễ tưởng niệm Nguyễn Văn Tồn và những hình thức diễn xướng dân gian, lễ hội góp phần giáo dục lòng biết ơn, tinh thần đoàn kết và ý thức gìn giữ các giá trị văn hóa của quê hương.
Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân Nam Bộ, nổi bật bởi sự kết hợp giữa lễ giỗ Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn và các loại hình nghệ thuật truyền thống của ba dân tộc Kinh, Hoa, Khmer. Trong không gian Lăng Ông, các nghi thức Túc yết, Chánh tế, Ẩm phước và Xây chầu đại bội được thực hiện cùng những màn hát bội, múa lân, nhạc Tùa Lầu Cấu, nhạc ngũ âm và múa hát Khmer. Sự hội tụ này thể hiện lòng tri ân đối với bậc tiền nhân có công khai khẩn đất đai, đồng thời phản ánh truyền thống đoàn kết và giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân vùng Trà Ôn. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật tiêu biểu, Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 261/QĐ-BVHTTDL ngày 22/01/2020.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
