Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Ngọ Dương có tên chữ là Pháp Quang tự (法光寺), mang ý nghĩa ánh sáng Phật pháp. Chùa tọa lạc tại thôn Ngọ Dương, xã An Hòa, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng (nay thuộc phường An Phong, thành phố Hải Phòng). Ngôi chùa nằm về phía Tây của đền Ngọ Dương, cách đền khoảng 100–200 m theo các tư liệu giới thiệu di tích. Hai công trình hợp thành cụm di tích đền – chùa Ngọ Dương, trong đó đền là nơi thờ Thành hoàng Hoàng Độ cùng cha mẹ ông, còn chùa là cơ sở thờ Phật và tổ chức các hoạt động sinh hoạt Phật giáo của cộng đồng địa phương.
Chùa được xây dựng trên khuôn viên tương đối rộng, mặt chính quay về hướng Tây. Các hạng mục hiện có gồm tam quan, Phật điện, nhà Tổ, ban thờ Mẫu, nhà khách, trai phòng và giảng đường.
Nhân vật và lịch sử
Chùa Ngọ Dương được nhân dân địa phương xây dựng để phục vụ nhu cầu thờ Phật và sinh hoạt tôn giáo. Tư liệu hiện có chưa xác định được thời điểm khởi dựng ngôi chùa. Tuy nhiên, việc chùa còn lưu giữ bia đá có niên đại thế kỷ XVII và bia Hậu Phật thế kỷ XVIII cho thấy hoạt động thờ tự, xây dựng và đóng góp công đức tại đây đã được ghi nhận ít nhất từ thời Hậu Lê. Trong quá trình tồn tại, chùa được nhân dân địa phương tu sửa, bổ sung các công trình phục vụ hoạt động Phật giáo. Kiến trúc hiện nay gồm Phật điện hình chữ Đinh, tam quan, nhà Tổ, nhà khách, trai phòng và giảng đường. Các tư liệu chưa cung cấp niên đại xây dựng hoặc trùng tu cụ thể của từng hạng mục.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Ngọ Dương có mặt chính quay về hướng Tây, được xây dựng trên khuôn viên gồm nhiều hạng mục: tam quan, chùa chính, nhà Tổ, ban thờ Mẫu, nhà khách, trai phòng và giảng đường. Khu Phật điện được tổ chức theo mặt bằng hình chữ Đinh (丁), gồm năm gian tiền điện và ba gian hậu điện. Chùa chính có kết cấu đầu hồi bít đốc, trụ đấu hồi văn, mái lợp ngói mũi truyền thống. Bộ khung sử dụng hệ thống vì kèo theo hình thức bốn hàng chân cột, các cấu kiện có hoa văn trang trí đề tài lá lật. Phần chính điện là nơi bài trí các lớp tượng Phật và đồ thờ.
Tam quan
Tam quan là hạng mục nằm trong hệ thống công trình của chùa Ngọ Dương, tạo lối dẫn vào khuôn viên Phật điện. Theo tư liệu, tam quan cùng chùa chính, nhà Tổ và các công trình phụ trợ đã được xây dựng, hoàn thiện trong quá trình tu bổ di tích. Nguồn tư liệu hiện có chưa mô tả cụ thể mặt bằng, kích thước, số tầng mái và hình thức trang trí của tam quan.
Mặt đứng và kết cấu mái chùa chính
Chùa chính xây theo hình thức đầu hồi bít đốc, kết hợp hệ thống trụ đấu hồi văn. Hai đầu mái có cột đồng trụ xây cao, tạo thành các bộ phận kiến trúc tại khu vực tường hồi. Chính giữa bờ nóc có một khung hình chữ nhật, bên trong đắp nổi bốn chữ Hán “Pháp Quang Tự” (法光寺). Đây là tên chữ của ngôi chùa, được thể hiện trực tiếp trên phần mái kiến trúc chính. Từ sân chùa, qua hệ thống bậc tam cấp là không gian tiền điện. Mặt đứng phía trước kết hợp cửa vào, tường hồi và những cấu kiện kiến trúc truyền thống.
Tòa tiền điện
Tòa tiền điện có quy mô năm gian, là phần kiến trúc phía trước của chùa chính. Công trình được liên kết với ba gian hậu điện phía sau, tạo thành bố cục mặt bằng hình chữ Đinh. Bộ khung chịu lực sử dụng các bộ vì theo hình thức bốn hàng chân cột. Hệ thống cấu kiện có các chi tiết chạm khắc trang trí mang đề tài lá lật truyền thống. Theo tư liệu, các mảng trang trí được thực hiện tại một số vị trí trên cấu kiện kiến trúc, không tập trung thành những hệ thống chạm khắc lớn. Tại tiền điện, hai bên Phật điện có tượng Đức Ông và Đức Thánh Tăng. Tượng Đức Ông được đặt trong long khám ở phía trái, tượng Đức Thánh Tăng được bố trí phía phải. Phía trước Phật điện còn có hai pho tượng Hộ pháp.
Tòa hậu điện
Tòa hậu điện gồm ba gian, nằm phía sau tiền điện và là bộ phận thuộc kiến trúc chính hình chữ Đinh. Đây là không gian bài trí hệ thống tượng pháp của chùa, được tổ chức theo nhiều hàng từ cao xuống thấp. Các hàng tượng gồm Tam thế Phật, A Di Đà tam tôn, Ngọc Hoàng cùng Nam Tào – Bắc Đẩu, Quan Âm Chuẩn Đề cùng Đế Thiên – Đế Thích và tòa Cửu Long thờ Thích Ca sơ sinh. Bên cạnh tượng pháp còn có hương án, cửa võng, đại tự và câu đối phục vụ thờ cúng.
Hệ thống tượng pháp trên Phật điện
Hệ thống tượng pháp của chùa Ngọ Dương được bài trí theo truyền thống Phật giáo Đại thừa, gồm nhiều hàng tượng trên các bệ thờ.
Hàng thứ nhất – Tam thế Phật: Nằm ở vị trí cao nhất, gồm ba pho tượng Phật đại diện cho chư Phật trong ba thời quá khứ, hiện tại và tương lai. Theo cách phân chia trong tư liệu, ba thời này tương ứng với Trang nghiêm kiếp, Hiền kiếp và Tinh tú kiếp.
Hàng thứ hai – A Di Đà tam tôn: Gồm tượng Phật A Di Đà ở giữa, hai bên là Bồ tát Quan Thế Âm và Đại Thế Chí. Tượng A Di Đà có kích thước lớn, giữ vị trí trung tâm của nhóm tượng. Bộ tượng gắn với tín ngưỡng Tịnh độ trong Phật giáo Đại thừa.
Hàng thứ ba – Ngọc Hoàng, Nam Tào và Bắc Đẩu: Ngọc Hoàng được đặt ở giữa, hai bên là Nam Tào và Bắc Đẩu. Các pho tượng được tạo tác trong tư thế ngồi thiết triều, mặc phẩm phục, đội mũ bình thiên, đi hia và cầm hốt. Theo tín ngưỡng dân gian, Nam Tào và Bắc Đẩu là những vị thần liên quan đến việc ghi chép, quản lý sinh tử của con người.
Hàng thứ tư – Quan Âm Chuẩn Đề, Đế Thiên và Đế Thích: Chính giữa là tượng Quan Âm Chuẩn Đề, hai bên có tượng Đế Thiên và Đế Thích.
Hàng thứ năm – Tòa Cửu Long: Nằm ở hàng cuối, bên trong có tượng Thích Ca sơ sinh. Theo tư liệu, hai bên tòa Cửu Long có tượng Quan Âm và Quan Âm tọa sơn.
Ngoài những hàng tượng chính, tại khu vực tiền điện có tượng Đức Ông, Đức Thánh Tăng và hai pho Hộ pháp. Hệ thống tượng pháp kết hợp các đối tượng thờ Phật giáo với những nhân vật thuộc tín ngưỡng dân gian.
Không gian Phật điện có hệ thống hương án, cửa võng, câu đối và đại tự. Các đồ thờ được trang trí bằng kỹ thuật sơn son, thếp bạc và phủ màu vàng kim. Những cấu kiện gỗ và đồ thờ được bố trí quanh các hàng tượng, kết hợp với hệ thống bệ thờ và khám thờ. Các chi tiết chạm khắc chủ yếu sử dụng những đề tài trang trí truyền thống của kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo Việt Nam.
Ngoài khu Phật điện, chùa Ngọ Dương còn có nhà Tổ, ban thờ Mẫu, nhà khách, trai phòng và giảng đường. Nhà Tổ là không gian thờ các vị sư tổ; ban thờ Mẫu phục vụ hoạt động tín ngưỡng dân gian tại chùa. Nhà khách, trai phòng và giảng đường được sử dụng trong các hoạt động sinh hoạt tôn giáo.
Khu vực chùa và đền Ngọ Dương nằm trong cùng không gian cư trú của cộng đồng thôn Ngọ Dương. Hai công trình có chức năng thờ tự khác nhau: đền thờ Thành hoàng và các nhân vật liên quan đến cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, còn chùa là nơi thờ Phật và thực hành các hoạt động Phật giáo.
Hiện vật
Chùa Ngọ Dương hiện lưu giữ hệ thống tượng pháp, hương án, cửa võng, câu đối, đại tự và hai bia đá có niên đại thế kỷ XVII–XVIII. Trong đó, hệ thống tượng pháp được bài trí tại Phật điện theo nhiều lớp, gồm các tượng Phật, Bồ tát, Hộ pháp và những nhân vật thuộc tín ngưỡng dân gian.
Hệ thống tượng tại chùa gồm các nhóm: Tam thế Phật, A Di Đà tam tôn, Ngọc Hoàng – Nam Tào – Bắc Đẩu, Quan Âm Chuẩn Đề – Đế Thiên – Đế Thích, tòa Cửu Long với tượng Thích Ca sơ sinh, Quan Âm, Quan Âm tọa sơn, Đức Ông, Đức Thánh Tăng và hai tượng Hộ pháp. Các pho tượng được đặt trên những bệ thờ tại Phật điện, kết hợp với hương án, cửa võng và những đồ thờ truyền thống. Tư liệu chưa ghi nhận cụ thể niên đại, chất liệu và kích thước của từng pho tượng.
Chùa hiện còn một tấm bia đá có niên đại thế kỷ XVII, cao khoảng 0,7 m, rộng 0,4 m. Trên mặt bia khắc nổi hình một người phụ nữ ngồi khoanh chân, tóc dài, hai tay lồng vào nhau. Đây là hiện vật điêu khắc đá có niên đại sớm được ghi nhận tại chùa Ngọ Dương. Tư liệu hiện có chưa cung cấp nội dung văn khắc hoặc danh tính nhân vật được thể hiện trên bia. Tấm bia thứ hai có tên “Hậu Phật bi ký”, cao khoảng 1 m, rộng 0,6 m, có niên đại thế kỷ XVIII. Nội dung bia ghi danh những người đã đóng góp công đức trong việc xây dựng, sửa chữa chùa. Bia Hậu Phật là tư liệu liên quan đến lịch sử xây dựng, trùng tu và hoạt động công đức tại chùa Ngọ Dương dưới thời Hậu Lê. Nội dung văn bia có thể được sử dụng để nghiên cứu những cá nhân, gia đình tham gia đóng góp cho cơ sở thờ tự trong giai đoạn này.
Ngoài hệ thống tượng pháp và hai bia đá, chùa còn lưu giữ hương án, cửa võng, đại tự, câu đối và những đồ thờ được sơn son, thếp bạc phủ màu vàng. Các hiện vật được bài trí trong không gian Phật điện và những khu vực thờ tự khác của chùa.
Lễ hội
Chùa Ngọ Dương là nơi tổ chức các hoạt động thờ Phật và sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng Phật tử địa phương. Các không gian Phật điện, nhà Tổ và ban thờ Mẫu được sử dụng trong hoạt động dâng hương, lễ Phật và thực hành tín ngưỡng.
Chùa nằm trong cụm di tích đền – chùa Ngọ Dương, gắn với các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cư dân thôn Ngọ Dương. Tại đền Ngọ Dương, nhân dân tổ chức các ngày lễ thờ Thành hoàng vào ngày 11 tháng Giêng, ngày 25 tháng Chạp, tế kỳ phúc ngày mồng 2 tháng Hai âm lịch, cùng các nghi thức tế xuân, tế thu, thượng điền và hạ điền.
Cụm di tích còn gắn với hội bơi trải truyền thống trên sông Cổ Bồng, được tổ chức trong những dịp tưởng niệm các vị Thành hoàng tại đền Ngọ Dương. Hoạt động này liên quan đến thần tích về Hoàng Độ và sáu người anh chị em tham gia lực lượng thủy binh trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
Các ngày tế Thành hoàng và hội bơi trải thuộc sinh hoạt tín ngưỡng của đền Ngọ Dương. Tư liệu hiện có chưa ghi nhận lịch tổ chức lễ hội riêng của chùa Pháp Quang.
Xếp hạng
Ngày 26 tháng 4 năm 2006, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 886/2006/QĐ-UBND, công nhận cụm di tích đền và chùa Ngọ Dương là Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố.
