Tên di sản: Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền, chùa Ngọ Dương và sông Cổ Bồng, xã An Hòa, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng (nay là phường An Phong, thành phố Hải Phòng).
Thời gian tổ chức: Ngày 24, 25 tháng Chạp và các ngày mùng 2, 3, 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
Đối tượng thờ phụng: Hoàng Độ cư sĩ Đại vương, vị tướng thời Hai Bà Trưng, cùng sáu người anh em của ngài.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Ngọ Dương, với sự tham gia của các dòng họ, đội tế và năm đội bơi trải đại diện cho năm thôn.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ cáo yết, hạ thủy trải, rước nước, tế Thánh bằng lễ vật chay, thi bơi trải với vòng đơn và vòng kép, tế tạ và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2740/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương là lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân làng Ngọ Dương, thành phố Hải Phòng, gắn với tín ngưỡng thờ Hoàng Độ cư sĩ Đại vương, vị tướng có công đánh giặc bảo vệ đất nước dưới thời Hai Bà Trưng. Được tổ chức vào dịp cuối năm và đầu xuân, lễ hội thể hiện lòng tri ân đối với vị Thành hoàng, đồng thời phản ánh đời sống văn hóa sông nước và tinh thần thượng võ của cộng đồng. Nổi bật trong lễ hội là nghi thức rước nước tưởng nhớ ngày hóa của Đức Thánh, tục dâng cỗ chay và những cuộc thi bơi trải trên sông Cổ Bồng với kỹ thuật vòng đơn, vòng kép độc đáo.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương gắn liền với sự tích Hoàng Độ cư sĩ, người quê ở Nại Thượng, vùng đất Kim Thành, Hải Dương xưa. Ông được nhân dân tôn thờ là Thành hoàng làng Ngọ Dương, một vị tướng thời Hai Bà Trưng có công trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm. Theo truyền thuyết dân gian, trong một lần cùng sáu người anh em đi qua sông Ngọ Dương, ông gặp trận phong ba dữ dội và cả bảy vị đều hóa tại đây. Sau đó, các ngài hiển linh báo mộng cho dân làng, được nhân dân an táng chu đáo và lập miếu thờ phụng. Tương truyền, để thực hiện nghi lễ thờ cúng, dân làng cử hai vị bô lão mang theo cờ lọng, lễ vật, đi trên hai chiếc thuyền qua sông làm lễ bái yết và rước lư hương về miếu. Khi hai thuyền cùng bơi đua để hành lễ, lư hương bỗng bốc cháy, được xem là dấu hiệu Đức Thánh hiển linh. Từ sự tích này, tục thi bơi thuyền, còn gọi là đấu trạo, dần trở thành nghi thức quan trọng trong lễ hội hằng năm. Đặc biệt, việc tế Thánh chỉ sử dụng lễ vật chay đã trở thành quy định truyền thống của làng, được duy trì trong các nghi lễ thờ phụng. Lễ hội có lịch sử lâu đời, được lưu truyền qua các thế hệ cư dân Ngọ Dương. Đến thời Lê Trung Hưng, dù đứng trước nguy cơ mai một, lễ hội vẫn được cộng đồng gìn giữ và tiếp tục thực hành đến trước năm 1947. Năm 1954, lễ hội được khôi phục và duy trì cho đến ngày nay, trở thành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của địa phương.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ cáo yết và tục dâng cỗ chay
Lễ hội bắt đầu vào ngày 24 tháng Chạp với nghi thức cáo yết, còn gọi là nhập tịch, nhằm trình báo với Đức Thánh về việc mở hội. Ngày 25 tháng Chạp, các dòng họ và đoàn rước lễ mang những mâm cỗ chay do cộng đồng tự chuẩn bị đến đền dâng cúng. Lễ vật gồm bánh dày, bánh đường, bánh xu xê, bánh khảo, bánh gai, bánh gấc, xôi trắng, trầu cau, hoa quả và hương hoa. Việc chỉ sử dụng lễ chay thể hiện phong tục thờ phụng riêng của làng Ngọ Dương, gắn với những quy định được lưu giữ trong hương ước truyền thống. Các mâm bánh dâng Thánh được chuẩn bị công phu theo quy cách riêng. Bánh được xếp thành từng cặp trên mâm vuông, tạo thành mười vành, giữa các vành có tấm ván gỗ mỏng ngăn cách. Mỗi mâm thường có khoảng một trăm chiếc bánh, mỗi suất đinh đóng góp một cặp. Hình bánh tròn đặt trên mâm vuông tượng trưng cho sự hòa hợp âm dương, gửi gắm ước vọng về sự sinh sôi, phát triển và cuộc sống no đủ của cộng đồng.
Lễ rước nước tưởng nhớ ngày hóa của Đức Thánh
Lễ rước nước được tổ chức vào ngày 25 tháng Chạp, sau nghi thức hạ thủy các trải. Đoàn rước gồm đội tế nam quan và thủy thủ của năm đội bơi trải đại diện cho năm thôn trong làng. Các thành viên mặc trang phục truyền thống với màu sắc tượng trưng cho ngũ hành, trên mỗi trải có lọng vàng. Lễ vật mang theo gồm trầu cau, đinh tiền, giấy vàng và hương. Đoàn rước xuất phát từ đền Ngọ Dương, đi qua nghi môn đến bến sông Cổ Bồng rồi xuống trải, bơi ra đoạn nước trong giữa sông. Tại đây, chủ tế cùng đại diện các đội trải làm lễ thỉnh cầu thần linh và lấy nước vào bát đặt trên mâm bồng, phủ vải đỏ. Nước sau đó được rước về đền để thực hiện lễ tế ngoại tán và thờ trong suốt thời gian diễn ra lễ hội. Khi lễ hội kết thúc, nước được ban lộc cho nhân dân và khách thập phương với mong ước gặp nhiều may mắn, sức khỏe và cuộc sống sung túc. Điểm đặc biệt của lễ rước nước Ngọ Dương là nghi thức không mang ý nghĩa cầu nước như ở nhiều lễ hội truyền thống khác, mà chủ yếu nhằm tưởng nhớ ngày hóa của Hoàng Độ cư sĩ Đại vương cùng sáu người anh em. Qua đó, nghi lễ thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng với không gian sông nước nơi các vị thần được nhân dân tưởng niệm.
Nghi thức khai hội và tế Thánh
Sau lễ rước nước, đại diện năm đội bơi trải tiến hành bắt thăm để xác định vị trí xuất phát trong các cuộc đua. Tiếp đó là nghi thức khai hội, dâng hương và tế Thánh do đội tế nam quan và đội tế nữ quan thực hiện. Các nghi lễ diễn ra trang trọng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với vị Thành hoàng có công với đất nước. Người tham gia bơi trải phải tuân thủ những quy định nghiêm ngặt của làng, bao gồm yêu cầu về tư cách, sức khỏe và việc giữ gìn sự thanh sạch trong thời gian lễ hội. Những người có tang không được tham gia; các tuyển thủ phải sinh hoạt tập trung, kiêng rượu và chỉ sử dụng thức ăn chay trong những ngày thi đấu. Những quy định này cho thấy bơi trải Ngọ Dương không đơn thuần là hoạt động thể thao mà còn mang ý nghĩa nghi lễ, gắn với sự tôn kính đối với Đức Thánh.
Hội bơi trải
Hội bơi trải là hoạt động trung tâm và đặc sắc nhất của Lễ hội đền, chùa Ngọ Dương, được tổ chức trên sông Cổ Bồng trước cửa đền. Các cuộc thi diễn ra vào chiều mùng 2, mùng 3 và mùng 5 tháng Giêng âm lịch, trong đó ngày mùng 5 là vòng thi chung kết. Trước đây, cuộc đua được tổ chức vào ngày mùng 1 Tết, sau đó được cộng đồng điều chỉnh sang ngày mùng 2.
Tham gia hội bơi trải có năm đội đại diện cho năm thôn của làng Ngọ Dương. Mỗi đội gồm 16 nam giới từ 18 đến 45 tuổi, có sức khỏe và kỹ năng bơi trải tốt, trong đó có một người lái, một người dậm cốc và 14 tay chèo. Các đội mặc trang phục theo năm màu ngũ hành gồm đỏ, vàng, xanh nõn chuối, xanh lam và hồng, đầu và lưng thắt dải lụa đỏ. Mỗi chiếc trải được tạo hình rồng với phần đầu, đuôi và thân trang trí vảy, sơn màu vàng. Trước đây, trải được đóng bằng gỗ dẻ; ngày nay, chất liệu composite được sử dụng để tăng độ bền và thuận tiện khi thi đấu.
Trước khi xuống thuyền, các đội vào đền dâng hương lễ Thành hoàng. Sau ba hồi trống và hiệu lệnh phất cờ, năm trải dàn hàng ngang, bắt đầu cuộc đua trên đoạn sông dài khoảng 1.000m. Điểm độc đáo của bơi trải Ngọ Dương là đường đua kết hợp hai vòng đơn và một vòng kép, đòi hỏi các đội không chỉ có tốc độ mà còn phải thành thạo kỹ thuật điều khiển thuyền khi quay vòng. Tại các cột mốc được cắm trên sông, các trải phải thực hiện những vòng quay theo đúng quy định, trong đó vòng kép yêu cầu thuyền bơi quanh cột mốc hai lần.
Hình thức thi đấu này đòi hỏi sự phối hợp chính xác giữa người lái, người dậm cốc và các tay chèo. Nếu không làm chủ được tốc độ và hướng di chuyển, trải có thể bị lật, quay vòng quá rộng hoặc va chạm với thuyền khác. Vì vậy, bơi trải Ngọ Dương được xem là hình thức đua thuyền có yêu cầu cao về kỹ thuật, sức bền và tinh thần đồng đội.
Các đội thi đấu trong khoảng một giờ rưỡi, kết quả được tính dựa trên thành tích và việc chấp hành quy định. Điểm số của các ngày thi được tổng hợp để xác định thứ hạng chung cuộc. Trước năm 1945, phần thưởng dành cho đội thắng cuộc là những dải lụa đã được dâng thờ Đức Thánh, mang ý nghĩa cầu may mắn và tài lộc. Ngày nay, phần thưởng có thể là những loại bánh chay truyền thống do cộng đồng làm để dâng cúng hoặc tiền thưởng nhằm động viên các đội tham gia.
Chiều tối mùng 5 tháng Giêng, sau khi kết thúc các cuộc đua, đội tế nữ quan thực hiện lễ tế tạ, khép lại những ngày hội trong không khí trang nghiêm.
Bên cạnh các nghi lễ thờ Thành hoàng và hội bơi trải, cộng đồng còn tổ chức nhiều hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian như cầu thùm, đập niêu và các hình thức giao lưu văn hóa tại khu vực đền, chùa Ngọ Dương. Những hoạt động này tạo nên không khí vui tươi trong dịp đầu xuân, đồng thời góp phần duy trì các phong tục và sinh hoạt văn hóa truyền thống của địa phương.
Lễ hội cũng là dịp để các dòng họ, các thôn cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, tổ chức nghi lễ và cổ vũ những đội bơi trải. Sự phối hợp giữa các thành viên trong cộng đồng, từ việc làm bánh chay, chuẩn bị thuyền đến thực hành tế lễ và thi đấu, thể hiện tinh thần đoàn kết và ý thức chung trong việc gìn giữ di sản của làng Ngọ Dương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội tưởng nhớ Hoàng Độ cư sĩ Đại vương, vị tướng thời Hai Bà Trưng có công đánh giặc bảo vệ đất nước. Việc duy trì lễ hội hằng năm góp phần lưu giữ những truyền thuyết về cuộc đời, công lao của vị Thành hoàng và thể hiện truyền thống tri ân những người có công với dân tộc.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức cáo yết, rước nước, tế Thánh và tế tạ thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng của cư dân Ngọ Dương. Đặc biệt, lễ rước nước gắn với sự tích ngày hóa của Hoàng Độ cư sĩ cùng sáu người anh em, tạo nên nét riêng trong phong tục thờ phụng của cộng đồng.
Giá trị văn hóa sông nước: Hội bơi trải với kỹ thuật hai vòng đơn và một vòng kép phản ánh kinh nghiệm điều khiển thuyền, khả năng phối hợp và tinh thần thượng võ của cư dân địa phương. Đây là nét đặc sắc tạo nên sự khác biệt của lễ hội so với nhiều hình thức đua thuyền truyền thống khác.
Giá trị văn hóa dân gian: Tục dâng cỗ chay với những mâm bánh được sắp xếp theo quy cách truyền thống, cùng các hoạt động cầu thùm, đập niêu và bơi trải, góp phần bảo tồn những phong tục, kỹ năng và hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng của làng Ngọ Dương.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội huy động sự tham gia của các dòng họ, đội tế và năm đội bơi trải đại diện cho năm thôn. Quá trình cùng chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ và tham gia thi đấu góp phần củng cố tình đoàn kết, tinh thần hợp tác và ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ truyền thống chung.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua việc tưởng niệm Thành hoàng và duy trì các nghi thức, phong tục dân gian, lễ hội góp phần giáo dục lòng yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn, tinh thần thượng võ và ý thức bảo tồn di sản văn hóa cho các thế hệ.
Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân Hải Phòng, nổi bật bởi sự kết hợp giữa truyền thống thờ phụng Hoàng Độ cư sĩ Đại vương và hình thức bơi trải mang đậm bản sắc sông nước. Trong không gian đền, chùa Ngọ Dương và dòng sông Cổ Bồng, các nghi thức cáo yết, rước nước, tế Thánh bằng lễ vật chay được thực hiện cùng những cuộc thi bơi trải đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện. Đặc biệt, sự kết hợp giữa nghi lễ tưởng niệm ngày hóa của Thành hoàng, tục dâng cỗ chay và kỹ thuật bơi vòng đơn, vòng kép đã tạo nên những đặc trưng riêng biệt của lễ hội, đồng thời thể hiện tinh thần đoàn kết và truyền thống thượng võ của cộng đồng. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa tiêu biểu, Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2740/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
