Tên gọi và vị trí địa lý
Dinh Bà Thu Bồn tọa lạc tại thôn Trung An, xã Nông Sơn, thành phố Đà Nẵng, trước đây thuộc xã Quế Trung, huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam. Di tích nằm bên hữu ngạn sông Thu Bồn, thuộc khu vực thượng lưu và trung lưu của hệ thống sông Thu Bồn, nơi có các cộng đồng dân cư sinh sống lâu đời dọc hai bên bờ sông.
Tên gọi Dinh Bà Thu Bồn bắt nguồn từ tên vị nữ thần được nhân dân địa phương phụng thờ, đồng thời gắn với dòng sông Thu Bồn. Theo truyền thuyết, khu vực Trung An là nơi Bà từng đóng quân và hoạt động khi còn sống. Sau khi Bà qua đời, dân làng lập dinh thờ tại đây, trong khi vùng hạ lưu thuộc huyện Duy Xuyên trước đây cũng có lăng thờ Bà.
Dinh Bà Thu Bồn tại Trung An và Lăng Bà Thu Bồn tại vùng Duy Xuyên là hai địa điểm thờ phụng khác nhau, cùng thuộc hệ thống tín ngưỡng thờ Bà Thu Bồn của cư dân ven sông. Lễ hội truyền thống được tổ chức tại các địa điểm này vào tháng Hai âm lịch hằng năm.
Nhân vật và lịch sử
Nhân vật thờ phụng
Dinh Bà Thu Bồn thờ Bà Thu Bồn, còn được dân gian gọi là Bô Bô Phu nhân, vị nữ thần gắn với tín ngưỡng của cư dân lưu vực sông Thu Bồn. Theo một truyền thuyết địa phương, Bà vốn là nữ tướng người Chăm, có tài thao lược và từng đóng quân tại vùng Trung An ngày nay. Ngoài việc tổ chức luyện binh, Bà còn hướng dẫn nhân dân sản xuất, trồng dâu nuôi tằm và sử dụng thảo dược để chữa bệnh. Theo truyền thuyết, trong một lần giao chiến thất bại, Bà đã trầm mình xuống sông Thu Bồn. Thi hài trôi về vùng hạ lưu, thuộc huyện Duy Xuyên trước đây, được nhân dân tìm thấy, an táng và lập lăng thờ. Tại Trung An, nơi tương truyền Bà từng đóng quân, nhân dân xây dựng dinh để tưởng nhớ và phụng thờ. Ngoài truyền thuyết về nữ tướng người Chăm, dân gian vùng Thu Bồn còn lưu truyền nhiều câu chuyện khác nhau về lai lịch, thân thế và sự hiển linh của Bà. Theo tín ngưỡng địa phương, sau khi qua đời, Bà thường hiển linh giúp đỡ cư dân ven sông, bảo vệ làng xóm trước thiên tai, phù hộ mùa màng và cuộc sống của nhân dân. Những câu chuyện này thuộc hệ thống thần tích và truyền thuyết dân gian, chưa đủ căn cứ để xác định tiểu sử lịch sử cụ thể của nhân vật được thờ.
Sắc phong và danh hiệu thờ phụng
Bà Thu Bồn được các triều vua Nguyễn ban sắc phong, ghi nhận việc phụng thờ Bà trong cộng đồng địa phương. Theo nội dung sắc phong ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (1924), trước đó Bà đã được tôn phong với danh hiệu “Thục Hạnh Mỹ Đức Dực Bảo Trung Hưng Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng Thần”, được ghi nhận có công giúp nước, che chở nhân dân. Sắc phong năm 1924 tiếp tục gia tặng mỹ tự “Mặc Phù Hiển Tướng”, cho phép nhân dân phụng thờ theo nghi lễ truyền thống. Nội dung sắc phong là tư liệu liên quan đến quá trình thờ tự và sự công nhận của triều đình nhà Nguyễn đối với tín ngưỡng Bà Thu Bồn. Tháng 8 năm 2021, Ủy ban nhân dân huyện Nông Sơn tổ chức lễ an vị bản phục dựng sắc phong năm Khải Định thứ 9 tại Dinh Bà Thu Bồn. Bản phục dựng được giao cho Ban Quản lý di tích bảo quản và sử dụng trong hoạt động thờ phụng.
Lịch sử hình thành và trùng tu
Thời điểm khởi dựng Dinh Bà Thu Bồn hiện chưa được xác định cụ thể. Theo truyền thống địa phương, ngôi dinh được lập tại khu vực Bà từng đóng quân, trên một vùng đất có quan hệ với không gian văn hóa Chăm cổ. Có ý kiến cho rằng Dinh Bà có thể được xây dựng trên nền một công trình kiến trúc Champa trước đây, song chưa có đủ tư liệu khảo cổ để xác nhận giả thuyết này. Qua thời gian, công trình trải qua nhiều lần sửa chữa và phục dựng. Năm 2022, gian chính điện đã được xây dựng lại, trong khi hệ thống cổng dinh và một số đoạn tường bao vẫn giữ dấu tích của kiến trúc cũ. Trong khuôn viên còn lưu giữ các bia đá khắc chữ Hán Nôm và nhiều cây cổ thụ. Hoạt động thờ phụng Bà Thu Bồn được duy trì tại Trung An cùng với truyền thống tổ chức lễ hội vào tháng Hai âm lịch. Năm 2008, Dinh Bà Thu Bồn được tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích cấp tỉnh. Việc bảo quản, tu bổ và tổ chức hoạt động tín ngưỡng tại dinh do chính quyền, Ban Quản lý di tích và cộng đồng địa phương phối hợp thực hiện.
Kiến trúc cảnh quan
Dinh Bà Thu Bồn được xây dựng trong khuôn viên nằm bên hữu ngạn sông Thu Bồn. Các hạng mục được ghi nhận gồm cổng chính, cổng phụ, hệ thống tường bao, sân và chính điện thờ Bà. Trong khuôn viên còn có cây cổ thụ và những bia đá khắc chữ Hán Nôm. Kiến trúc hiện nay bao gồm các bộ phận được phục dựng, tu bổ trong thời gian gần đây và những hạng mục cũ còn được lưu giữ. Theo tư liệu năm 2022, chính điện đã được xây dựng lại, trong khi cổng và một số đoạn tường bao vẫn mang dấu tích của công trình trước đó.
Lối dẫn vào Dinh Bà Thu Bồn có một cổng chào xây dựng trên đường vào khu di tích. Công trình gồm hai trụ hai bên, phía trên có hệ mái lợp ngói và bảng ghi tên Dinh Bà Thu Bồn. Tại khu vực tiếp cận chính điện còn có hệ thống cổng thuộc kiến trúc bao quanh dinh. Theo tư liệu, một số bộ phận cổng vẫn giữ được hình thức kiến trúc cũ, với tường xây và bề mặt có dấu vết phong hóa qua thời gian. Bên cạnh cổng chính, khu di tích còn có cổng phụ, kết nối các lối ra vào với khu vực sân và công trình thờ tự.
Bao quanh khu vực thờ tự là hệ thống tường xây, trong đó có những đoạn tường cũ được lưu giữ qua các lần sửa chữa.
Chính điện
Chính điện là công trình thờ tự trung tâm của Dinh Bà Thu Bồn. Theo ghi nhận năm 2022, chính điện đã được phục dựng trên khu vực thờ tự cũ, với hệ thống tường xây, cửa gỗ và mái lợp ngói. Công trình có mặt đứng sơn màu vàng, hệ mái chia thành hai tầng. Tầng mái dưới mở rộng, các góc mái uốn cong; tầng mái trên có kết cấu mái nhỏ hơn, bố trí trên phần trung tâm. Trên bờ nóc và những đầu mái có các hình trang trí rồng, kết hợp hoa văn truyền thống. Mặt trước chính điện có ba khoảng cửa, trong đó cửa chính nằm ở giữa. Phía trước cửa chính là hai cột trang trí rồng quấn, thân rồng được tạo nổi và sơn màu vàng. Trên khoảng tường phía trên cửa có các chi tiết trang trí và hoành phi chữ Hán. Hai bên cửa chính có những ô trang trí hình chữ Thọ cách điệu. Phần chân công trình được xây cao hơn sân, phía trước có bậc cấp dẫn lên khu thờ tự. Các bộ phận của chính điện thể hiện hình thức kiến trúc phục dựng, sử dụng kết cấu và vật liệu xây dựng hiện đại kết hợp trang trí truyền thống. Tư liệu chưa ghi nhận cụ thể số gian, chiều dài, chiều rộng và kết cấu bộ khung chịu lực của công trình.
Bên trong chính điện là không gian phụng thờ Bà Thu Bồn, bố trí hương án, đồ thờ và các vật phẩm phục vụ nghi lễ. Khu vực chính giữa là nơi đặt bàn thờ Bà, sử dụng trong những dịp dâng hương thường kỳ và lễ hội truyền thống. Theo hình ảnh tư liệu năm 2022, khu vực cửa chính có hoành phi chữ Hán và các chi tiết trang trí sơn son thếp vàng. Phía trước bàn thờ bố trí hương án và những vật phẩm dâng cúng. Tháng 8 năm 2021, bản phục dựng sắc phong năm Khải Định thứ 9 được an vị tại dinh để phục vụ hoạt động thờ phụng. Đây là tư liệu liên quan trực tiếp đến danh hiệu và lịch sử sắc phong Bà Thu Bồn dưới triều Nguyễn.
Sân dinh
Sân nằm phía trước chính điện, là khu vực tiếp cận công trình thờ tự và tổ chức những hoạt động trong các dịp lễ hội. Theo hình ảnh năm 2022, sân có nền lát cứng, phía trước chính điện đặt các hiện vật và đồ thờ ngoài trời. Trong khu vực sân có lư hương và những hiện vật bằng đá. Đây cũng là nơi tập trung người dân trong các hoạt động dâng hương và chuẩn bị nghi lễ.
Trong khuôn viên Dinh Bà Thu Bồn hiện còn nhiều cây cổ thụ. Một số cây phát triển sát tường bao, hệ thống rễ bám vào các công trình xây dựng cũ. Những cây này đã được ghi nhận trong tư liệu hình ảnh về di tích năm 2022. Dinh nằm bên hữu ngạn sông Thu Bồn, đoạn chảy qua thôn Trung An. Không gian ven sông gắn với truyền thuyết về Bà Thu Bồn và các hoạt động lễ hội truyền thống của cộng đồng. Bên cạnh khu chính điện, tại địa phương còn có địa điểm Giếng Bà, được nhắc đến trong công tác chuẩn bị và chỉnh trang không gian lễ hội. Khu vực Dinh Bà, Giếng Bà và các tuyến đường tiếp cận được vệ sinh, chỉnh trang phục vụ lễ hội năm 2026.
Hiện vật
Dinh Bà Thu Bồn lưu giữ các bia đá khắc chữ Hán Nôm và những đồ thờ phục vụ hoạt động tín ngưỡng. Các bia đá là nguồn tư liệu liên quan đến quá trình xây dựng, thờ phụng và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, nguồn tư liệu hiện có chưa cung cấp số lượng, kích thước, niên đại và nội dung văn khắc cụ thể của từng bia.
Một tư liệu khác có liên quan là sắc phong năm Khải Định thứ 9 (1924), ghi nhận danh hiệu của Bà Thu Bồn và việc tiếp tục cho phép nhân dân phụng thờ. Nội dung sắc phong đề cập danh hiệu “Thục Hạnh Mỹ Đức Dực Bảo Trung Hưng Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng Thần”, đồng thời gia tặng mỹ tự “Mặc Phù Hiển Tướng”.
Tháng 8 năm 2021, bản phục dựng sắc phong được an vị tại Dinh Bà và giao cho Ban Quản lý di tích bảo quản. Cần phân biệt bản sắc phong phục dựng này với sắc phong gốc có niên đại năm 1924.
Ngoài những tư liệu tại Dinh Bà Thu Bồn ở Trung An, tại Lăng Bà Thu Bồn thuộc vùng Duy Xuyên trước đây còn có bia đá khắc chữ Phạn cổ (Sanskrit). Đây là hiện vật thuộc một địa điểm thờ phụng khác, không nằm trong danh mục hiện vật của Dinh Bà tại Trung An.
Lễ hội
Lễ hội Bà Thu Bồn được tổ chức hằng năm vào tháng Hai âm lịch tại các địa điểm thờ Bà thuộc lưu vực sông Thu Bồn. Tại Dinh Bà Thu Bồn ở thôn Trung An, lễ hội truyền thống thường diễn ra từ ngày mùng 10 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch, với các nghi thức tế lễ, dâng hương và những hoạt động văn hóa của cộng đồng. Theo lệ địa phương, lễ hội còn được gọi là Lệ Bà, tổ chức nhằm tưởng niệm Bà Thu Bồn và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi.
Trong những ngày lễ hội, nhân dân tổ chức các nghi thức tế Bà tại chính điện, chuẩn bị lễ vật và dâng hương theo phong tục. Hoạt động tế lễ gắn với truyền thuyết về công lao của Bà trong việc giúp dân trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm và chữa bệnh. Ngoài nghi lễ tại chính điện, lễ hội còn có các hoạt động tế âm linh, tế tiền hiền, rước sắc và rước nước. Đây là những nghi thức được ghi nhận trong lễ hội Bà Thu Bồn tại Trung An, kết hợp việc phụng thờ Bà với tưởng niệm những người có công và các tập tục tín ngưỡng của cư dân ven sông. Bên cạnh các nghi thức tế lễ, lễ hội còn tổ chức các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian và thi đấu thể thao truyền thống. Trong đó, đua thuyền trên sông Thu Bồn là một hoạt động gắn trực tiếp với đời sống cư dân vùng sông nước. Các đội thuyền tham gia tranh tài trên đoạn sông qua khu vực Dinh Bà tại thôn Trung An.
Ngoài dịp lễ hội tháng Hai âm lịch, người dân địa phương và khách hành hương còn đến Dinh Bà dâng hương vào những ngày đầu xuân và các dịp lễ trong năm, cầu sức khỏe, bình an và những điều thuận lợi trong cuộc sống.
Xếp hạng
Năm 2008, Dinh Bà Thu Bồn tại thôn Trung An, xã Quế Trung, huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
Năm 2020, Lễ hội Bà Thu Bồn được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Việc ghi danh được thực hiện đối với lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Bà Thu Bồn của cộng đồng cư dân lưu vực sông Thu Bồn.
