Tên nhân vật: Bà Phường Chào
Tên gọi khác: Bà Phiếm Ái, Bà Chợ Được
Tên húy: Nguyễn Thị Của
Thần hiệu: Thần nữ linh ứng Nguyễn thị tôn thần; Trai Thục Dực bảo Trung hưng Trung đẳng thần
Loại hình: Nhân vật huyền thoại, nữ thần trong tín ngưỡng dân gian
Nguồn gốc: Châu Phiếm Ái, vùng đất Đại Lộc, Quảng Nam
Không gian văn hóa: Vùng Đại Lộc – Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Nơi thờ phụng tiêu biểu: Miếu thờ tại Phiếm Ái và Lăng Bà Chợ Được tại Phước Ấm, xã Bình Triều, huyện Thăng Bình (theo địa danh trong tư liệu)
Bà Phường Chào, còn được gọi là Bà Phiếm Ái hay Bà Chợ Được, là một nữ thần được tôn kính trong tín ngưỡng dân gian vùng Quảng Nam. Theo truyền thuyết, bà vốn là người con gái họ Nguyễn, tên Của, sinh ra tại châu Phiếm Ái vào đầu thế kỷ XIX. Sau khi qua đời khi tuổi đời còn trẻ, bà được cho là đã hiển linh, cứu giúp dân lành, trừng trị kẻ ác và đặc biệt có công trong việc hình thành chợ Được, một địa điểm giao thương quan trọng của cư dân địa phương. Hình tượng Bà Phường Chào gắn liền với tín ngưỡng thờ nữ thần và được dân gian xem là người em út của Bà Mẹ Xứ Sở Thiên Y A Na. Những câu chuyện về bà phản ánh niềm tin vào sự che chở của thần linh và khát vọng về cuộc sống bình an, thịnh vượng của cư dân xứ Quảng.
Nguồn gốc và thân thế
Theo sách Thần nữ linh ứng truyện do Nguyễn Bội Bảo biên soạn năm 1919, Bà Phường Chào mang họ Nguyễn, húy Của, sinh ngày 20 tháng Hai năm Canh Thân (1800) tại châu Phiếm Ái. Cha bà là Nguyễn Trí, từng làm quan nhà Lê, giữ chức Đặc Tiến Tòng Đại Phu; mẹ là Cung nhân Trịnh Thị Tình. Bà còn được nhũ mẫu họ Đoàn, húy Đoạn, thay mẹ chăm sóc, dạy bảo. Sinh trưởng trong một gia đình khá giả, bà được miêu tả là người có dung mạo và phẩm hạnh khác thường. Từ nhỏ, bà đã có những thói quen riêng biệt, đặc biệt ưa chuộng sự sạch sẽ, quần áo mới may phải giặt trước khi mặc và rất thích màu đỏ. Những chi tiết này được dân gian lưu truyền như dấu hiệu về sự khác thường của bà từ thuở thiếu thời. Năm Đinh Sửu (1817), khi vừa đến tuổi trưởng thành, bà qua đời vào ngày 19 tháng Mười Một âm lịch. Sau khi an táng, nhiều sự việc kỳ lạ được kể lại quanh phần mộ, mở đầu cho những truyền thuyết về sự linh ứng của bà.
Truyền thuyết và sự tích tiêu biểu
Sự linh ứng sau khi qua đời
Theo Thần nữ linh ứng truyện, sau khi bà Nguyễn Thị Của được mai táng, một con trâu bất ngờ húc vào phần mộ rồi chết đứng tại chỗ. Một vị chủ bái cho rằng đây chỉ là sự việc ngẫu nhiên, không liên quan đến thần linh. Không lâu sau, người này bị đau đầu rồi qua đời. Tương truyền, bà nhập đồng cho biết nguyên nhân là do người ấy có lời bất kính đối với thần. Từ đó, những câu chuyện về sự hiển linh của bà được lưu truyền rộng rãi. Dân gian kể rằng bà thường phù trợ người lương thiện, trừng trị những kẻ có hành vi sai trái. Trong số đó có chuyện bà trừng trị một tên cai thường trêu ghẹo phụ nữ, câu chuyện về người buôn nước mắm Nguyễn Thuần, việc cứu giúp Lê Hùng khi đi buôn bằng thuyền tận Hà Nội và dạy bảo lễ nghĩa cho người cháu Nguyễn Thực. Những sự tích ấy góp phần hình thành hình tượng một vị nữ thần linh thiêng, coi trọng đạo lý và bảo vệ cuộc sống của dân chúng.
Truyền thuyết Bà Phường Chào lập chợ Được
Một trong những sự tích nổi bật nhất về Bà Phường Chào là câu chuyện bà hiển linh, giúp hình thành chợ Được. Tương truyền, vào năm Tự Đức thứ 5 (1852), bà vân du đến vùng Phước Ấm, khi ấy còn là một vùng đất hoang vu, dân cư thưa thớt nhưng có phong cảnh hữu tình. Người dân trong vùng chủ yếu tập trung mua bán tại chợ Trà, việc đi lại phải qua đò ngang nên gặp nhiều bất tiện. Nhận thấy nơi đây có thể trở thành địa điểm giao thương thuận lợi, bà nảy ý định tụ họp dân cư, lập nên một khu chợ mới. Một ngày, bà nhập đồng, tự xưng là cô Phường Chào và cho biết họ tên, đồng thời chỉ dẫn việc lập chợ. Tin theo lời bà, người dân địa phương cùng nhau phát quang cây cỏ, dựng quán xá và tổ chức buôn bán. Theo thời gian, chợ ngày càng đông đúc, thuyền bè qua lại tấp nập, nhà cửa mọc lên nối tiếp, hình thành một nơi giao thương nhộn nhịp. Người dân gọi nơi đây là chợ Bà hoặc chợ Được. Sau khi chợ được thành lập, tương truyền bà tiếp tục nhập đồng chỉ nơi dựng miếu thờ. Các thương nhân và dân làng tin tưởng vào sự phù trợ của bà, cùng nhau quyên góp xây dựng miếu, tổ chức tế lễ và duy trì việc thờ phụng.
Sự tích về việc di dời thần mộ
Theo các tư liệu ghi chép, phần mộ ban đầu của bà được đặt tại đất xã Phiếm Ái. Đến năm Thành Thái thứ 10 (1898), do dòng sông Ái Nghĩa xói lở, đe dọa đến khu vực an táng, quan Đốc Bộ đường Quảng Nam là Nguyễn Công Thượng đã xin di dời phần mộ đến khu đất gần xã Phước Yên. Tương truyền, khi khai quật, người ta phát hiện đất trong mộ có đủ năm màu, thi thể bà vẫn còn nguyên vẹn và dưới cằm có một chuỗi ngọc màu trắng bao quanh. Sau khi việc di dời hoàn tất, bà được cho là đã nhập đồng, sai người cháu Nguyễn Thực chuẩn bị trầu cau, rượu để cảm tạ dân làng đã giúp đỡ. Về sau, phần mộ được quan lại địa phương và nhân dân quan tâm tu sửa, từ ngôi mộ đất ban đầu trở thành một nơi thờ phụng trang nghiêm hơn. Những câu chuyện kỳ lạ liên quan đến phần mộ góp phần củng cố niềm tin của người dân vào sự linh thiêng của bà.
Trong các truyền thuyết dân gian, Bà Phường Chào mang hình tượng một người phụ nữ trẻ có dung hạnh khác thường, yêu thích sự thanh sạch và coi trọng lễ nghĩa. Những đặc điểm riêng từ thuở thiếu thời cùng các sự tích linh ứng sau khi qua đời đã tạo nên chân dung một vị nữ thần vừa gần gũi với đời sống con người, vừa mang quyền năng thiêng liêng. Khác với hình tượng những nữ thần gắn với chiến trận hoặc quyền năng chi phối thiên nhiên, Bà Phường Chào nổi bật qua việc phù trợ hoạt động buôn bán, giúp dân lập chợ và xây dựng cuộc sống thịnh vượng. Bên cạnh đó, những câu chuyện về việc bà cứu người gặp nạn, răn dạy đạo lý và trừng trị kẻ ác còn thể hiện hình tượng vị thần bảo vệ trật tự đạo đức trong cộng đồng. Trong hệ thống tín ngưỡng nữ thần tại Quảng Nam, bà còn được dân gian xem là người em út của Bà Mẹ Xứ Sở Thiên Y A Na. Mối quan hệ mang tính biểu tượng này phản ánh cách cộng đồng dân gian hình dung các vị nữ thần theo quan hệ gia đình, đồng thời cho thấy sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với những yếu tố tín ngưỡng Chăm bản địa.
Tín ngưỡng thờ phụng và dấu tích văn hóa
Tín ngưỡng thờ Bà Phường Chào gắn với hai không gian chính là vùng Phiếm Ái, nơi được truyền tụng là quê hương và địa điểm an táng của bà, cùng vùng Phước Ấm, nơi hình thành chợ Được theo truyền thuyết. Sau khi chợ Được ra đời, người dân đã dựng miếu thờ bà và duy trì các nghi thức tế lễ. Trong những dịp cúng tế truyền thống, dân làng tổ chức nghinh rước thần vị đi quanh khu chợ. Các hộ buôn bán treo đèn, lập hương án, thắp hương và tham gia nghi lễ với lòng thành kính, thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ nữ thần với sinh hoạt kinh tế và cộng đồng. Theo Thần nữ linh ứng truyện, ngày 25 tháng Hai âm lịch được chọn làm ngày lễ giáng sinh của thần, còn ngày 19 tháng Mười Một là ngày tưởng niệm bà qua đời. Lệ cúng ca từng được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng hằng năm, về sau chuyển thành lệ ba năm tổ chức một lần. Các nghi thức này góp phần duy trì sự hiện diện của bà trong đời sống văn hóa làng xã.
Dưới triều Nguyễn, việc thờ phụng bà được triều đình công nhận bằng sắc phong. Năm Thành Thái thứ 6 (1894), sau khi dân xã Phước Ấm dâng đơn, triều đình ban sắc phong cho bà với thần hiệu “Thần nữ linh ứng Nguyễn thị tôn thần”, gia tặng danh hiệu “Trai Thục Dực bảo Trung hưng Trung đẳng thần”. Đến năm 1896, miếu thờ tại Phiếm Ái cũng được ban sắc phong. Các di tích thờ tự và những nghi lễ liên quan đến Bà Phường Chào là những dấu tích quan trọng của tín ngưỡng thờ nữ thần trên vùng đất Quảng Nam, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân địa phương.
Bà Phường Chào là một nhân vật huyền thoại tiêu biểu trong hệ thống tín ngưỡng thờ nữ thần của cư dân Quảng Nam. Từ những truyền thuyết về người thiếu nữ họ Nguyễn hiển linh sau khi qua đời đến sự tích lập nên chợ Được, hình tượng bà phản ánh niềm tin của cộng đồng vào sự che chở của thần linh và ước vọng về cuộc sống bình an, thịnh vượng. Trải qua nhiều thế hệ, tín ngưỡng thờ Bà Phường Chào vẫn mang những dấu ấn văn hóa riêng biệt, góp phần làm phong phú di sản tín ngưỡng dân gian xứ Quảng.
