Tên di sản: Lễ hội Cầu bông của người Kinh ở Bình Phước
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Các đình Hưng Long, Tân Khai, Thanh An, Suối Cạn, Tân Lập Phú và miếu Đức Hòa, thuộc địa bàn tỉnh Bình Phước trước đây.
Thời gian tổ chức: Hằng năm, theo lệ riêng của từng đình, miếu, chủ yếu vào các tháng Sáu đến tháng Mười âm lịch. Đại lễ thường được tổ chức ba năm một lần.
Đối tượng thờ phụng: Thành hoàng bổn cảnh, các vị nhiên thần, nhân thần, Thần Nông và các bậc Tiền hiền, Hậu hiền.
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Kinh tại các địa phương có đình, miếu tổ chức lễ hội.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ trình thần, rước bội, thỉnh sanh, tiên thường, chính tế, cúng Tiền hiền – Hậu hiền, hát bội và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 823/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2021 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Cầu bông là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng người Kinh tại vùng đất Bình Phước, gắn với quá trình di dân, khai hoang lập làng và phát triển sản xuất nông nghiệp từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Lễ hội được tổ chức tại các đình, miếu thờ Thành hoàng nhằm tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công khai phá đất đai, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, cây trái xanh tốt và mùa màng bội thu. Với hệ thống nghi thức tế thần, cúng Tiền hiền – Hậu hiền và nghệ thuật hát bội truyền thống, lễ hội phản ánh đặc trưng văn hóa đình làng Nam Bộ trong đời sống cư dân vùng đất mới.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Cầu bông hình thành cùng quá trình người Kinh đến khai phá và định cư tại vùng đất Bình Phước vào khoảng nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Trong hành trình lập nghiệp, cư dân mang theo những phong tục, tín ngưỡng truyền thống của làng xã, đặc biệt là tục thờ Thành hoàng, Thần Nông và các bậc Tiền hiền, Hậu hiền. Khi những xóm làng mới được hình thành, các đình thần được xây dựng để làm nơi thờ tự và tổ chức sinh hoạt cộng đồng. Bên cạnh lễ Kỳ yên, lễ Cầu bông trở thành một nghi lễ quan trọng trong năm, thể hiện ước vọng về mùa màng thuận lợi, cây trái tốt tươi và cuộc sống no đủ. Lễ hội được duy trì tại nhiều đình, miếu như đình Hưng Long, Tân Khai, Thanh An, Suối Cạn, Tân Lập Phú và miếu Đức Hòa. Mỗi địa phương có ngày tổ chức riêng, nhưng đều thực hiện những nghi thức tế thần cơ bản theo phong tục đình làng Nam Bộ. Theo lệ truyền thống, cứ ba năm cộng đồng tổ chức đại lễ một lần, thường có sự tham gia của các đoàn hát bội.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ trình thần
Lễ trình thần được tổ chức vào chiều ngày đầu tiên, mở đầu các nghi thức của Lễ hội Cầu bông. Ban Quý tế dâng hương trước bàn thờ Thành hoàng để trình báo về việc tổ chức lễ hội và những người được phân công thực hiện nghi lễ. Sau khi Chánh tế thực hiện nghi thức niệm hương, các thành viên Ban Quý tế lần lượt dâng hương tại bàn thờ Thành hoàng, Tiền hiền và Hậu hiền. Nghi thức thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần linh và sự chuẩn bị trang nghiêm của cộng đồng trước kỳ tế lễ.
Lễ rước bội
Lễ rước bội được thực hiện vào những năm tổ chức đại lễ, khi đình thần mời đoàn hát bội về biểu diễn. Trước khi đoàn hát vào đình, Ban Quý tế chuẩn bị lễ vật gồm trầu cau, rượu, hương đèn và tổ chức nghi thức nghênh đón Tổ hát bội. Đại diện đoàn hát đưa ngai thờ Tổ vào đình, làm lễ xin phép Thành hoàng trước khi an vị tại khu vực võ ca. Sau nghi thức này, đoàn hát mới tiến hành chuẩn bị sân khấu, đạo cụ và các tiết mục biểu diễn. Lễ rước bội thể hiện sự tôn trọng đối với Tổ nghề và mối quan hệ gắn bó giữa nghệ thuật hát bội với sinh hoạt tín ngưỡng tại đình làng Nam Bộ.
Lễ thỉnh sanh
Lễ thỉnh sanh được tổ chức vào chiều ngày thứ nhất, nhằm trình báo với Thành hoàng về lễ vật hiến tế và xin phép chuẩn bị phẩm vật cho chính lễ. Theo phong tục, lễ vật chính là một con lợn sống tuyền sắc, được chuẩn bị cùng hoa quả, hương đèn, trầu cau và rượu. Ban Quý tế thực hiện nghi thức dâng trình trước bàn thờ Thành hoàng, đồng thời kính cáo với các vị thần và bậc tiền nhân được thờ phụng trong đình. Sau lễ thỉnh sanh, lễ vật được chuẩn bị theo quy định truyền thống để sử dụng trong các nghi thức tế lễ tiếp theo.
Lễ tiên thường
Lễ tiên thường được tổ chức vào chiều tối ngày thứ nhất, sau khi hoàn tất việc chuẩn bị lễ vật cho ngày chính tế. Ban Quý tế dâng các phẩm vật lên bàn thờ Thành hoàng cùng các ban thờ Tiền hiền, Hậu hiền và những vị thần được thờ trong đình. Chánh tế cùng các thành viên Ban Quý tế thực hiện nghi thức bái lễ, dâng hương và kính cáo với thần linh về việc chuẩn bị đầy đủ lễ vật. Đây là nghi thức chuyển tiếp giữa ngày khai lễ và ngày chính tế.
Lễ chính tế
Lễ chính tế là nghi thức quan trọng nhất của Lễ hội Cầu bông, thường được tổ chức vào sáng ngày thứ hai, với sự tham gia của Ban Quý tế và đông đảo nhân dân địa phương. Lễ vật được chuẩn bị theo cổ lệ, dâng tại các bàn thờ Thành hoàng, Tiền hiền, Hậu hiền và những vị thần liên quan. Nghi thức chính tế gồm khai lễ, dâng hương, cúng tế, đọc và hóa văn tế, sau đó thực hiện lễ cúng tưởng nhớ các bậc tiền nhân. Sau khi hoàn tất các nghi thức, nhân dân vào đình dâng hương, cầu mong sức khỏe, bình an, gia đình thịnh vượng và mùa màng bội thu. Lễ chính tế thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh và những người có công khai phá, lập làng, đồng thời phản ánh tín ngưỡng cầu mùa của cư dân nông nghiệp Nam Bộ.
Bên cạnh phần lễ, Lễ hội Cầu bông còn có các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trò chơi dân gian phục vụ cộng đồng. Trong những năm tổ chức đại lễ, các đoàn hát bội được mời về đình biểu diễn những vở tuồng mang nội dung lịch sử, truyền thuyết và các câu chuyện đề cao đạo lý nhân nghĩa, trung hiếu. Hoạt động hát bội vừa phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật, vừa góp phần duy trì loại hình sân khấu truyền thống gắn với tín ngưỡng đình làng. Phần hội còn có các trò chơi dân gian như chọi gà, đi cà kheo, đánh cờ và những hoạt động vui chơi theo phong tục từng địa phương. Đây là dịp để nhân dân gặp gỡ, giao lưu, tăng cường tình đoàn kết và cùng tham gia sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội phản ánh quá trình di dân, khai hoang, lập làng của người Kinh tại vùng đất Bình Phước từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Hệ thống đình, miếu và các nghi thức thờ phụng góp phần lưu giữ dấu ấn về quá trình hình thành, phát triển các cộng đồng cư dân trên vùng đất mới.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng, Thần Nông, các vị nhiên thần, nhân thần và những bậc Tiền hiền, Hậu hiền. Các nghi thức tế lễ gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, cây trái tốt tươi, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Tên gọi Cầu bông gắn với mong ước cây trồng ra hoa, kết trái và đem lại mùa thu hoạch tốt. Lễ hội phản ánh đời sống sản xuất nông nghiệp cùng mối quan hệ giữa con người với đất đai, thiên nhiên trong quá trình khai phá vùng đất Bình Phước.
Giá trị nghệ thuật: Lễ hội duy trì những nghi thức tế lễ truyền thống và nghệ thuật hát bội trong các kỳ đại lễ. Những vở tuồng mang nội dung lịch sử, đạo đức và truyền thuyết dân gian góp phần bảo tồn nghệ thuật diễn xướng đặc trưng của văn hóa Nam Bộ.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi lễ và tổ chức các hoạt động văn hóa. Quá trình thực hành lễ hội góp phần củng cố tình đoàn kết, sự tương trợ và mối quan hệ gắn bó giữa các gia đình, dòng họ trong cộng đồng làng xã.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua việc thờ phụng Thành hoàng và tưởng nhớ các bậc Tiền hiền, Hậu hiền, lễ hội góp phần giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn đối với những người có công khai phá, xây dựng quê hương. Các hoạt động văn hóa truyền thống còn giúp thế hệ trẻ hiểu và gìn giữ phong tục của cộng đồng.
Lễ hội Cầu bông của người Kinh ở Bình Phước là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu gắn với lịch sử khai hoang lập làng và đời sống nông nghiệp của cư dân Nam Bộ. Thông qua các nghi thức trình thần, thỉnh sanh, tiên thường, chính tế và những hoạt động hát bội, trò chơi dân gian, lễ hội bảo lưu nhiều phong tục truyền thống của đình làng người Việt. Đồng thời, lễ hội góp phần củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng, tôn vinh công lao các bậc tiền nhân và thể hiện ước vọng về cuộc sống no đủ, thịnh vượng. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa tiêu biểu, Lễ hội Cầu bông của người Kinh ở Bình Phước được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 823/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2021.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
