Tên di sản: Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Phú Mỹ (phường Mỹ Đình 2, quận Nam Từ Liêm cũ) và làng Kiều Mai (phường Phúc Diễn, quận Bắc Từ Liêm cũ), thành phố Hà Nội; trọng tâm tại đình Phú Lễ và đình Kiều Mai.
Thời gian tổ chức: Hội làng Phú Mỹ từ ngày 5 đến 7 tháng Giêng âm lịch, chính hội ngày 7; hội làng Kiều Mai từ ngày 9 đến 12 tháng Giêng âm lịch, ngày đón chạ là mùng 10. Từ năm 2020, lễ hội quy mô lớn được tổ chức 5 năm một lần, các năm còn lại tổ chức hội lệ.
Đối tượng thờ phụng: Làng Phú Mỹ thờ Lý Nam Đế, Lý Phật Tử và Ả Lã Nàng Đê; làng Kiều Mai thờ một vị tướng thời Hùng Vương thứ 18.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân hai làng Phú Mỹ và Kiều Mai.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Rước nước, rước kiệu giao hiếu, đón chạ, tế Hội đồng, phụng nghênh Thánh giá, giao lưu văn nghệ, thể thao và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1728/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai là lễ hội truyền thống đặc sắc của hai làng cổ thuộc vùng Từ Liêm, Hà Nội, thể hiện tục kết chạ, giao hiếu giữa các cộng đồng làng xã người Việt. Hai làng nằm gần nhau, lấy sông Nhuệ làm ranh giới tự nhiên và có mối quan hệ gắn bó lâu đời trong sản xuất, sinh hoạt. Lễ hội được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch với các nghi thức rước kiệu, đón chạ và tế Hội đồng, thể hiện tình đoàn kết, sự tôn trọng và mối giao hảo giữa hai cộng đồng. Đây là một trong những lễ hội còn bảo lưu rõ nét phong tục liên kết làng xã truyền thống giữa không gian đô thị Hà Nội.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Tục kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai bắt nguồn từ mối quan hệ giao hữu, tương trợ giữa hai làng trong quá trình sản xuất nông nghiệp và đời sống thường ngày. Do nằm giáp nhau bên sông Nhuệ và có tập quán canh tác xen canh, cư dân hai làng duy trì mối quan hệ gắn bó, cùng giúp đỡ nhau trong những thời điểm khó khăn. Theo tư liệu hương ước, ngày 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745), các chức sắc hai làng đã cùng ký kết văn bản xác lập quan hệ giao hiếu. Bản hương ước gốc về sau bị hư hỏng và được sao chép lại vào ngày 1 tháng Sáu năm Quý Dậu (1933), niên hiệu Bảo Đại. Theo lệ truyền thống, vào những năm mùa màng thuận lợi, hai làng cùng bàn bạc tổ chức lễ hội và rước Thánh giá sang thăm nhau. Ngày mùng 7 tháng Giêng, dân làng Kiều Mai rước kiệu đến đình Phú Lễ của làng Phú Mỹ để lễ Thánh; ngày mùng 10, dân làng Phú Mỹ đến đình Kiều Mai thực hiện nghi thức giao hiếu. Sau năm 1945, lễ kết chạ tiếp tục được duy trì với những điều chỉnh về quy mô tổ chức. Từ năm 2020, lễ hội quy mô lớn được tổ chức theo chu kỳ 5 năm một lần, còn những năm khác hai làng duy trì hội lệ với nghi thức rước long đình và tế lễ giản lược.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ rước nước tại làng Phú Mỹ
Ngày mùng 5 tháng Giêng, làng Phú Mỹ tổ chức lễ rước nước từ đình ra giếng Mễ, một giếng cổ từng cung cấp nguồn nước sinh hoạt cho dân làng. Đoàn rước gồm kiệu chóe nước, hương đăng, đội nhạc lễ, các cụ cao niên, Ban tế, trai đinh và đội múa lân, sư tử. Sau khi thực hiện nghi thức lấy nước, đoàn rước trở về đình để phục vụ các hoạt động tế lễ. Nghi thức rước nước thể hiện sự trân trọng đối với nguồn nước và gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.
Lễ rước tập và chuẩn bị đón chạ
Ngày mùng 6 tháng Giêng, làng Phú Mỹ tổ chức rước tập từ đình ra cổng làng rồi trở về, với đội hình gồm kiệu, quân kiệu, đồ tế khí, cờ quạt, nhạc lễ và đội múa lân, sư tử. Cùng thời gian này, dân làng chuẩn bị một điểm đón chạ tại khu vực Cầu Diễn, nằm trên tuyến đường giao hiếu giữa hai làng. Tại đây dựng rạp, đặt bàn thờ vọng Thánh và chuẩn bị nơi nghỉ chân cho đoàn rước Kiều Mai. Việc chuẩn bị điểm đón chạ thể hiện sự chu đáo, tôn trọng và tình nghĩa gắn bó giữa hai cộng đồng.
Lễ rước giao hiếu và đón chạ tại Phú Mỹ
Ngày mùng 7 tháng Giêng là chính hội của làng Phú Mỹ, với nghi thức rước giao hiếu đón đoàn Kiều Mai. Sau lễ tế và dâng hương tại đình, đoàn rước Phú Mỹ di chuyển ra đầu làng để nghênh đón đoàn rước Kiều Mai. Hai đoàn gặp nhau tại điểm đón chạ ở khu vực Cầu Diễn, cùng thực hiện nghi thức bái vọng trước bàn thờ Thánh rồi tiếp tục rước về đình Phú Mỹ. Khi các kiệu gặp nhau ở đầu làng, đoàn rước thực hiện nghi thức xoay kiệu trong tiếng trống, tiếng chiêng và sự chứng kiến của đông đảo nhân dân. Sau đó, các kiệu được đưa vào sân đình, đại diện Ban tế Kiều Mai chuyển giao bát hương, lư hương và lễ vật để an vị tại đình Phú Mỹ. Nghi thức quan trọng nhất là lễ tế Hội đồng, khi hai vị Chủ tế cùng thực hiện nghi lễ trước, tiếp đến là Ban tế nam của hai làng, các đội dâng hương, quân kiệu và nhân dân. Sau lễ tế, hai cộng đồng cùng thụ lộc, giao lưu văn nghệ và thể thao. Cuối ngày, đoàn Phú Mỹ tổ chức nghi thức tiễn Thánh giá Kiều Mai hồi cung, đưa đoàn rước ra đến đầu làng trước khi trở về đình.
Lễ rước giao hiếu và đón chạ tại Kiều Mai
Lễ hội làng Kiều Mai bắt đầu từ ngày mùng 9 tháng Giêng với nghi thức phong mã, tế nhập tịch và dâng hương. Ngày mùng 10, làng tổ chức lễ phụng nghênh Thánh giá và đón đoàn giao hiếu Phú Mỹ. Đoàn rước Kiều Mai di chuyển ra khu vực đầu làng, gần Quốc lộ 32, để nghênh đón đoàn Phú Mỹ. Sau khi gặp nhau, hai đoàn cùng rước kiệu về đình Kiều Mai. Tại đây, đại diện Ban tế Phú Mỹ chuyển giao bát hương và lễ vật để dâng lên bàn thờ Thánh. Hai làng tiếp tục thực hiện lễ tế Hội đồng, còn gọi là lễ Chí tịch, với sự tham gia của hai vị Chủ tế, Ban tế nam, các đội nghi lễ và nhân dân. Sau nghi thức tế lễ, hai cộng đồng cùng thụ lộc, giao lưu văn nghệ và tổ chức lễ tiễn Thánh giá Phú Mỹ hồi cung. Ngày 11, lễ hội tiếp tục với hoạt động giao lưu thể thao, tế trực và dâng hương. Ngày 12, làng Kiều Mai tổ chức tế Thánh đản, lễ xuất tịch và an vị Đức Thánh, kết thúc kỳ hội.
Điểm nổi bật của Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai là nghi thức rước Thánh giá sang thăm và cùng tế lễ tại đình của làng bạn. Trong lễ hội quy mô lớn, mỗi làng tổ chức đoàn rước gồm long đình, kiệu bát cống, cờ quạt, đồ tế khí, phường nhạc, đội tế nam, đội tế nữ và quân kiệu. Số người tham gia mỗi đoàn có thể lên đến hàng trăm người. Người tham gia các vị trí quan trọng trong Ban tế và đội rước được lựa chọn theo những tiêu chuẩn truyền thống về phẩm hạnh, gia đình và việc giữ gìn sự thanh khiết trong thời gian hành lễ. Ngày nay, bên cạnh quân kiệu nam còn có sự tham gia của quân kiệu nữ, thể hiện sự tiếp nối và thích ứng của phong tục trong đời sống hiện đại. Các nghi thức đón chạ, chuyển giao lễ vật, tế Hội đồng và tiễn Thánh giá hồi cung đều được thực hiện theo nguyên tắc tương hỗ. Khi một làng đến dự lễ, làng còn lại tổ chức nghênh đón, tiếp đãi và tiễn đưa trang trọng. Đây là biểu hiện rõ nét của quan hệ giao hiếu, bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau giữa hai cộng đồng.
Bên cạnh các nghi thức rước kiệu và tế lễ, hai làng còn tổ chức những hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ và thể thao trong suốt thời gian lễ hội. Các hình thức diễn xướng truyền thống như hát quan họ, ca trù được tổ chức cùng những trò chơi dân gian như cờ tướng, cờ bỏi, bắt vịt dưới ao đình, chọi gà, đập niêu và leo cột. Hoạt động thi đấu bóng chuyền, giao lưu thể thao giữa hai làng góp phần tạo không khí vui tươi, gắn bó. Đặc biệt, những bữa thụ lộc chung sau lễ tế Hội đồng là dịp để nhân dân hai làng gặp gỡ, trò chuyện, ôn lại tình nghĩa giao hiếu và tiếp nối truyền thống đoàn kết được duy trì qua nhiều thế hệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội lưu giữ dấu ấn về quan hệ giao hiếu giữa hai làng Phú Mỹ và Kiều Mai, được ghi nhận trong bản hương ước từ năm 1745. Việc duy trì tục kết chạ qua nhiều thế kỷ phản ánh sự bền vững của các mối liên kết làng xã truyền thống tại vùng Từ Liêm.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức rước Thánh giá, tế Hội đồng và phụng nghênh Thánh hồi cung thể hiện truyền thống thờ Thành hoàng và sự tôn kính đối với các vị thần được cộng đồng phụng thờ. Việc cùng tế lễ tại đình của làng bạn phản ánh sự giao hòa trong đời sống tín ngưỡng giữa hai cộng đồng.
Giá trị văn hóa làng xã: Lễ kết chạ bảo lưu một hình thức liên kết cộng đồng đặc trưng của xã hội Việt Nam truyền thống. Những quy định về rước kiệu, đón chạ, tế lễ và tiếp đãi được duy trì qua nhiều thế hệ, phản ánh tinh thần tương trợ và tôn trọng lẫn nhau giữa các làng.
Giá trị nghệ thuật và văn hóa dân gian: Lễ hội bảo tồn các hình thức nghi lễ truyền thống, nghệ thuật trang trí kiệu rước, nhạc lễ, múa lân, sư tử và những hoạt động diễn xướng như quan họ, ca trù. Các trò chơi dân gian góp phần làm phong phú đời sống văn hóa và duy trì không gian sinh hoạt cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Tục kết chạ thể hiện tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái giữa hai làng trong sản xuất và đời sống. Việc cùng tổ chức lễ hội, đón tiếp, thụ lộc và giao lưu góp phần củng cố tình nghĩa giữa các gia đình, dòng họ và cộng đồng cư dân.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Lễ hội góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống đoàn kết, tinh thần tương trợ và ý thức gìn giữ phong tục quê hương. Trong bối cảnh đô thị hóa, tục kết chạ tiếp tục duy trì mối liên kết cộng đồng, bảo lưu những nét văn hóa làng xã giữa không gian đô thị hiện đại.
Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai là một di sản văn hóa đặc sắc của Hà Nội, phản ánh truyền thống giao hiếu và tương trợ giữa các cộng đồng làng xã người Việt. Nổi bật với nghi thức rước Thánh giá, đón chạ và tế Hội đồng, lễ hội bảo lưu mối quan hệ liên làng được xác lập từ thế kỷ XVIII và duy trì qua nhiều thế hệ. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội còn góp phần củng cố tình đoàn kết, gìn giữ phong tục và kết nối cộng đồng trong quá trình đô thị hóa. Với những giá trị tiêu biểu, Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1728/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
