Tên di sản: Lễ hội Bạch Đằng (Lễ hội Giỗ Trận)
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu di tích lịch sử Chiến thắng Bạch Đằng, Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh; tập trung tại đình Yên Giang, đền Trần Hưng Đạo, miếu Vua Bà, đình Trung Bản, đình Điền Công và đền Trung Cốc.
Thời gian tổ chức: Từ ngày 6 đến ngày 9 tháng Ba âm lịch hằng năm.
Đối tượng thờ phụng: Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, các nhân vật lịch sử và những người có công trong các chiến thắng trên sông Bạch Đằng.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ giỗ trận, lễ giỗ Mẫu, cầu siêu, rước tượng Đức Thánh Trần, tế lễ và các trò chơi dân gian như bơi thuyền chải, đấu vật, kéo co, cờ người.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021.
Lễ hội Bạch Đằng, còn gọi là lễ hội Giỗ Trận, là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cư dân vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, gắn với những chiến thắng lịch sử trên sông Bạch Đằng. Được tổ chức vào tháng Ba âm lịch hằng năm, lễ hội nhằm tưởng nhớ công lao của các anh hùng dân tộc và những quân sĩ đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Nổi bật với nghi thức rước tượng Đức Thánh Trần, lễ giỗ trận và các hoạt động văn hóa dân gian, lễ hội thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, tinh thần yêu nước và niềm tự hào về lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Bạch Đằng hình thành từ truyền thống tưởng nhớ các chiến thắng quân sự trên sông Bạch Đằng, một trong những địa danh lịch sử quan trọng của Việt Nam. Với vị trí cửa ngõ đường thủy và địa hình thuận lợi cho việc bố trí trận địa, sông Bạch Đằng đã gắn liền với ba chiến thắng lớn trong lịch sử dân tộc. Năm 938, Ngô Quyền chỉ huy quân dân đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, mở ra thời kỳ độc lập, tự chủ lâu dài của đất nước. Năm 981, dưới sự lãnh đạo của Lê Hoàn, quân dân Đại Cồ Việt đánh bại cuộc xâm lược của nhà Tống. Đến năm 1288, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng quân dân nhà Trần giành thắng lợi quyết định trước quân Nguyên, bắt sống tướng Ô Mã Nhi và nhiều quân địch. Để tưởng nhớ những chiến công và người đã hy sinh, nhân dân Quảng Yên duy trì các nghi lễ thờ phụng, tế lễ và giỗ trận tại hệ thống đình, đền, miếu trong khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội trở thành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng, gắn kết cộng đồng với lịch sử và truyền thống của quê hương.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ giỗ Mẫu và cầu siêu
Lễ giỗ Mẫu được tổ chức tại miếu Vua Bà, nơi thờ người phụ nữ theo truyền thuyết dân gian đã có công giúp quân nhà Trần trong trận chiến Bạch Đằng năm 1288. Tại đây, nhân dân tổ chức dâng hương, tế lễ để tưởng nhớ công đức của Vua Bà, đồng thời thực hiện nghi thức cầu siêu cho những quân sĩ đã hy sinh trong các trận chiến trên sông Bạch Đằng. Nghi lễ thể hiện lòng biết ơn đối với những người có công giúp nước và tinh thần tri ân các thế hệ đã hy sinh để bảo vệ độc lập dân tộc.
Lễ rước tượng Đức Thánh Trần
Lễ rước tượng Đức Thánh Trần là nghi thức nổi bật của Lễ hội Bạch Đằng, diễn ra giữa đền Trần Hưng Đạo và đình Yên Giang. Vào ngày mùng 7 tháng Ba âm lịch, nhân dân tổ chức rước tượng Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng sắc phong và tượng Đệ nhất, Đệ nhị Vương cô từ đền Trần Hưng Đạo về đình Yên Giang để thực hiện các nghi thức tế lễ. Đoàn rước được tổ chức trang nghiêm với kiệu, cờ quạt, đồ nghi trượng, đội nhạc lễ và đông đảo nhân dân tham gia. Trên hành trình, người dân hai bên đường dâng hương, bái vọng và thể hiện lòng thành kính đối với Đức Thánh Trần. Theo phong tục địa phương, một số gia đình còn cho trẻ nhỏ chui qua kiệu rước với mong ước được phù hộ khỏe mạnh, học hành tiến bộ và gặp nhiều may mắn. Ngày mùng 8 tháng Ba âm lịch, đoàn rước tiếp tục thực hiện nghi thức đưa tượng Đức Thánh Trần trở về đền để an vị, kết thúc nghi lễ rước chính của lễ hội.
Lễ tế và giỗ trận
Lễ tế và giỗ trận được tổ chức tại các đình, đền, miếu thuộc khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng, với sự tham gia của các ban tế lễ và cộng đồng địa phương. Các nghi thức dâng hương, tế lễ nhằm tưởng nhớ những vị anh hùng dân tộc và quân sĩ đã tham gia chiến đấu, hy sinh trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Thông qua lễ giỗ trận, cộng đồng thể hiện sự tri ân đối với tiền nhân, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, gia đình bình an và cuộc sống thịnh vượng. Bên cạnh các nghi thức tế lễ, Lễ hội Bạch Đằng còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian, tạo nên không khí sôi nổi trong những ngày hội. Bơi thuyền chải là một trong những hoạt động đặc trưng, gắn với không gian sông nước và truyền thống chiến đấu trên sông Bạch Đằng. Những đội thuyền thi tài trong tiếng trống, tiếng hò reo cổ vũ, gợi nhớ hình ảnh quân dân Việt Nam trong các trận thủy chiến lịch sử. Ngoài ra, lễ hội còn có các hoạt động đấu vật truyền thống, kéo co, cờ người, đánh đu và chọi gà. Một số trò diễn dân gian tái hiện không khí chiến trận, góp phần giới thiệu lịch sử và truyền thống đấu tranh giữ nước của dân tộc. Những hoạt động này không chỉ phục vụ nhu cầu vui chơi, giao lưu mà còn tạo điều kiện để các thế hệ cùng tham gia và tiếp nối sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với ba chiến thắng lớn trên sông Bạch Đằng vào các năm 938, 981 và 1288, những dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành và bảo vệ độc lập dân tộc. Các nghi thức giỗ trận, rước tượng và tế lễ góp phần lưu giữ ký ức lịch sử về công lao của các anh hùng và quân dân trong những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện truyền thống thờ phụng Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, Vua Bà và những nhân vật có công trong các chiến thắng Bạch Đằng. Các nghi thức dâng hương, cầu siêu và rước tượng phản ánh lòng thành kính, sự biết ơn và niềm tin của cộng đồng đối với các bậc tiền nhân.
Giá trị văn hóa dân gian: Lễ hội bảo lưu những nghi thức rước kiệu, tế lễ cùng các trò chơi dân gian đặc trưng của cư dân vùng sông nước. Hoạt động bơi thuyền chải vừa phản ánh kỹ năng lao động, sinh hoạt trên sông, vừa gợi nhớ truyền thống thủy chiến trong lịch sử dân tộc.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân Quảng Yên cùng tham gia chuẩn bị, tổ chức nghi lễ và các hoạt động văn hóa truyền thống. Quá trình thực hành góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, sự gắn bó giữa các cộng đồng dân cư và niềm tự hào về quê hương.
Giá trị giáo dục: Thông qua các nghi lễ tưởng niệm và hoạt động tái hiện lịch sử, lễ hội góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đấu tranh bảo vệ độc lập và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Đây cũng là dịp để thế hệ trẻ tìm hiểu những chiến công trên sông Bạch Đằng và trách nhiệm gìn giữ di sản lịch sử, văn hóa dân tộc.
Giá trị bảo tồn và du lịch: Lễ hội gắn với quần thể Khu di tích lịch sử Chiến thắng Bạch Đằng, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Việc duy trì lễ hội góp phần bảo tồn không gian văn hóa, tín ngưỡng truyền thống, đồng thời giới thiệu giá trị lịch sử của vùng Quảng Yên đến đông đảo nhân dân và du khách.
Lễ hội Bạch Đằng là di sản văn hóa tiêu biểu của vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, gắn với những chiến thắng lịch sử trên dòng sông Bạch Đằng. Thông qua các nghi thức giỗ trận, rước tượng Đức Thánh Trần và những hoạt động văn hóa dân gian, lễ hội thể hiện lòng biết ơn đối với các anh hùng dân tộc, đồng thời gìn giữ ký ức về truyền thống đấu tranh bảo vệ đất nước. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa đặc sắc, Lễ hội Bạch Đằng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021, góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết của dân tộc Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
