Hậu phật bi kí
後佛碑記
Thác bản bia xã Phù Ninh huyện Đông Ngàn 東岸縣扶寧社, sưu tầm tại chùa Pháp Vân xã Phù Ninh tổng Hạ Dương huyện Đông Ngàn phủ Từ Sơn, Bắc Ninh.
Thác bản 2 mặt, khổ 85 x 50 cm, gồm 35 dòng chữ Hán, toàn văn ước khoảng 1000 chữ, chạm mặt trời, hoa văn, không có chữ húy.
Niên đại: Cảnh Hưng thứ 5 (1744).
Chủ đề:
– Bầu Hậu, gửi giỗ, biểu dương việc thiện.
– Sinh hoạt làng xã.
– Xây dựng, trùng tu di tích.
Nguyên văn chữ Hán
後佛碑記
皇朝景興五年孟冬佳節，余方乘閒對景弄筆題詩，忽見數人叩門來謁。乃是關中者老，延接即席，詢以所來。其人曰：「今爲本社共保前阮氏鑑號慈明與前中尉捷忠伯阮廷旺字姓瓊爲後佛，特來請文以記夫實。」
余因叩以狀，眾即同辭應曰：「前令氏則簪笏名家，搢紳甲族，幽閑完婦德，瑩其行而婉其仁，匍匐救民，喪尊者愛而卑者慕。子之令公，則志大請腰，心雄作折衝，行潔侮任，方重於藩翰，孝親偕家譽，隆於鄉黨，一門母子，可捄英風。兼以郡夫人阮氏祿好結高門。
眷蒙天祿，天性素亮，於蘭若雖千輪之鍾，百間之寺，亦必興釋子之工夫。官鑑厚瞻於宗親，雖百貫之錢，三畝之田，亦不吝陳家之錯珥，愛施子族，惠及於人。姪令氏其？也，越陰宏敷，擬遂慶逢之鳳，願忽早收靈魂於雲鄉。令公其姪也，蘭馨旁達，且期孫子之呈銑。遽爾置榮身於國事，則郡夫人之念于娣于姪者，其情甯有已哉！ 此我輩之所以令郡夫人之德，而欲親其所親，愛其所愛，萬心一念，眾口同辭，共保於佛寺之後，遞年忌臘齋供香糯，用伸含環之報，不亦可乎！」
余曰：「噫！誠有是哉！夫一人作福，千人賴，獨樹開花，萬樹芳，此亦理之必然。茲郡夫人能施惠於人，使人追祀其妹姪，則發于之情莫大於是。吾里能念人之功而報之，必期于永久，則鄉黨之俗亦莫厚於是矣。君子成人之美，況吾里中有此美事，亦美辭於一銘，而不顯人之善，表俗之厚哉！」 即將文房四子，染墨髦毫，題鳳尾爲之銘云：
脈來生旺， 名邑扶寧。 妃蘭孕秀， 夫人乃生。 權門結合， 秉夫分榮。 有容而正， 惟德之經。 衣兮衰兮， 婦人之服。 孝也大也， 男子之行。 惠施及眾， 人不忘情。 厚其妹姪， 報效瑤瓊。 何以記之， 惟石之貞。 天長地久， 仰止斯銘。
郡夫人阮氏祿 許 各每人田一高寄入碑後佛寺付僧人作忌。。。
Phiên âm Hán Việt
Hậu Phật bi kí
Hoàng triều Cảnh Hưng ngũ niên mạnh đông giai tiết, dư phương bình nhàn đối cảnh, lộng bút đề thi. Hốt kiến số nhân, khấu môn cầu yết. Nãi thị quan trung kì lão diện tiếp, túc tịch tuân dĩ sở lai. Kì nhân viết: Kim vi bản xã cộng bảo tiền Nguyễn Thị Giám hiệu Từ Minh, dữ tiền Trung úy Liên Trung bá Nguyễn Đình Vượng tự Tính Quỳnh vi Hậu Phật. Đặc lai thỉnh văn dĩ kí phù thực. Dư nhân khẩu dĩ trạng chứng, tắc đồng tử ứng viết: Tiên Lệnh thị tắc trâm hốt danh gia, tấn thân giáp tộc, ư nhân hoàn phu, đức oanh kì hạnh, nhi uyển kì nhân, bố bạc cứu dân tang. Tôn giả ái, nhi ti giả mộ. Tử chi Lệnh công tắc chí đại thỉnh yêu tâm hùng, tắc triết xung hoành cẩm hốt, nhâm phương trọng ư phiên hàn, hiệu thần hài gia dự (?) long ư hương đẳng. Nhất môn mẫu tử, khả cúc anh phong. Kiêm dĩ Quận phu nhân Nguyễn Thị Lộc, hảo kết cao môn, quyến mông thiên lộc. Thiên tính tố lương ư lan, nhược tuy thiên thước chi chung, bách gian chi tự, diệc tất hưng Thích tử chi công phu; quan tu hậu thiệm ư tôn thân, tuy bách quan chi tiền, tam mẫu chi điền, diệc bất lận Trần gia chi trâm nhĩ. Ái thì ưu tộc, huệ cập ư nhân. Thân Lệnh thị kì tì dã, việt ẩm hoàng phó, nghĩ toại khánh phụng chi túc. Nguyên hốt tảo thu linh hồn ư vân hương. Lệnh công kì diệt dã, lan hình băng đạt, thả kì tôn tử chi trinh, tẩy cự nhi trí vinh thân ư quốc sự. Tắc Quận phu nhân chi niệm vu tỉ vu diệt giả, kì tình ninh hữu kì tai. Thử ngã bối chi sở dĩ. Kim Quận phu nhân chi đức, nhi dục thân kì sở thân, ái kì sở ái. Vạn tâm nhất niệm, chúng khẩu đồng từ, cộng bảo ư Phật tự chi hậu. Đệ niên kì lạp trai cúng hương nhu, dụng thân hàm hoàn chi báo, bất diệc khả hồ? Dư viết: Ý thành hữu thị tai! Phù nhất nhân tác phúc, thiên nhân lại; độc thụ khai hoa, vạn thụ phương. Thử diệc lí chi tất nhiên. Tư Quận phu nhân năng thị huệ ư nhân, sử nhân truy tụ. Kì muội diệt tắc phát vu chi tình mạc đại. Ư thị ngô lí năng niệm nhân chi công, nhi báo chi tất, kì vu vĩnh cửu. Tắc hương đẳng chi tục, diệc mạc hậu ư thị hĩ. Quân tử thành nhân chi mĩ. Huống ngô lí trung hữu thử mĩ sự, diệc hề tử ư nhất minh nhi bất hiển nhân chi thiện, biểu tục chi hậu tai! Tức tương văn phòng tử tử nhiễm mặc mao hào đề phụng vĩ. Vi chi minh vân:
Mạch lai sinh vượng,
Danh ấp Phù Ninh.
Phi lan đoá tú,
Phu nhân nãi sinh.
Quyến môn kết hảo,
Bỉnh phù phân vinh.
Hữu dung nhi chính,
Duy đức chi kinh.
Y hề côn hề,
Phu nhân chi phục.
Hiếu dã đại dã,
Nam tử chi hạnh.
Huệ thí cập chúng,
Nhân bất vong tình.
Hậu kì muội diệt,
Báo hiếu giao quỳnh.
Hà dĩ kí chi,
Duy thạch chi trinh.
Thiên trường địa cửu,
Ngưỡng chỉ tư minh.
Quận phu nhân Nguyễn Thị Lộc hứa các mỗi nhân điền nhất cao kì nhập vi Hậu Phật tự, phó tăng nhân tác kị. Kê:
Dịch nghĩa tiếng Việt
Bia Hậu Phật
Vào tiết đông năm Cảnh Hưng thứ 5 (1744), tôi đang lúc nhàn rỗi ngắm cảnh, đề thơ, bỗng có mấy người gõ cửa xin gặp. Mở cửa ra thì đó là mấy vị già cả đến tâu bày rằng: nay bản xã cùng tôn bầu bà Nguyễn Thị Giám, hiệu Từ Minh và vị Trung úy Nguyễn Đình Vượng tự Tính Quỳnh, tước Liên Trung bá làm Hậu Phật. Do vậy chúng tôi đích thân đến đây để xin bài văn bia ghi lại sự thực. Tôi cũng hoà theo tâm nguyện của mọi người mà liền ứng đáp rằng: Trước ngày, Lệnh bà là người danh gia thế phiệt, đức hạnh mực thước, tận tâm cứu giúp người nạn, khiến cho người tôn quý thì yêu mến, kẻ hèn mọn thì ngưỡng mộ. Còn con trai bà thì chí khí hùng tài, kiếm đao tung hoành trừ ác, coi giữ nơi phiên dậu, hiếu thuận với cha mẹ, hoà mục với gia đình, làm rạng danh nơi xóm ấp. Một nhà cả mẹ và con đều hiển danh như vậy. Lại nữa Quận phu nhân Nguyễn Thị Lộc khéo kết duyên vào nơi cao sang, ơn nhờ lộc lớn. Vốn thiên bẩm cao sang tựa cành lan; tuy lộc có tới nghìn thước, chùa có tới trăm gian, nhưng vẫn muốn phát tâm đệ tử nhà Phật. Vốn là một vị quan, đã luôn chu tất với tông tộc; dẫu có bỏ ra trăm quan tiền, 3 mẫu ruộng, cũng chẳng tiếc trâm quý tựa vị họ Trần1. Bèn chu cấp cho tộc họ, ban ân huệ cho mọi người. Còn như chị gái của Lệnh bà, được nhờ ơn lớn, muốn gửi gắm tấm lòng về nơi quê cũ. Và người cháu gái của Lệnh công thì hương lan ngát thơm, cháu con vinh hiển báo quốc. Quận phu nhân, thể cái tình với người chị gái và cô cháu gái, cùng những người hậu bối, như muốn thân thích với người thân thích, yêu quý người yêu quý.
Chính vì vậy, chúng dân muôn người như một cùng tôn bầu phu nhân làm Hậu Phật ở chùa. Hằng năm giỗ chạp, cúng hương hoa báo đền ân nghĩa, há chẳng phải lắm sao? Tôi đáp: Ôi lòng thành chính là ở đây. Một người làm phúc, nghìn người ơn nhờ; một cây nở hoa, ngàn cây thơm sắc. Đó cũng là cái lí đương nhiên vậy. Quận phu nhân đã ban ân huệ cho mọi người, khiến mọi người tưởng nhớ. Còn người chị và người cháu thì thể được cái tình với thôn ấp. Nay dân thôn nhớ người công đức mà báo đền, nguyện lưu giữ mãi mãi. Như thế tục lệ của làng xóm chẳng thêm nồng hậu nữa sao? Người quân tử đã thành mẫu mực và trong xóm làng xuất hiện một việc tốt đẹp. Điều đó khiến tôi sao có thể chối từ được mà làm bài minh rằng:
Mạch đến sinh vượng
Danh ấp Phù Ninh
Bông lan thơm ngát
Lúc Phu nhân sinh
Quyến quý giao hảo
Tôn vẻ uy vinh
Đẹp người, tốt tính
Đức độ hơn người
Chu tất cửa nhà
Lo việc nữ nhân
Hiếu thuận, hoà mục
Chí khí nam nhi
Ân ban dân chúng
Người người không quên
Cháu con phúc hậu
Báo hiếu đền ơn
Sao ghi hết được
Nhờ có đá bền
Trường tồn non nước
Tôn kính lời minh.
Quận phu nhân Nguyễn Thị Lộc cúng ruộng làm Hậu Phật chùa, giao cho tăng chùa cày cấy để cúng lễ. Kê:
– Tiền sử 100 quan, ruộng tốt ở các xứ sở sau:
Xứ Bãi Càn, xứ Thủy Độc, xứ Đồng Lương… (phần kê ruộng đất bị mờ).
– Thiêm tri Đào Cảnh Luận kí, Tri huyện Đào Thế Lập kí, Bảo chánh Nguyễn Thọ Nho kí, Lương y chánh Thạch Duy Liêm kí, Nguyễn Đức Đạt … kí (mờ một số họ tên người kí bầu).
– Ngày giỗ 23 tháng 3, sắm 5 cỗ, mỗi cỗ gạo 3 đấu…
– Ngày giỗ 19 tháng giêng, ngày 14 tháng 12 … (mờ một số chữ quy định lệ cúng giỗ).
Ngày 3 tháng 12 năm Cảnh Hưng 5 (1744) lập giao ước.
Chú thích
- Vị họ Trần ở đây, có thể là Trần Tư Đồ mà nhiều văn bia từng ca ngợi việc công đức của ông trong việc đúc tượng Phật chùa Quỳnh Lâm vào thời Trần..
Nguồn: Đinh Khắc Thuân (khảo cứu, giới thiệu), Văn bia làng Nành, Nxb. Khoa học xã hội, 2003, tr. 129-136
