Tên gọi và vị trí lý
Chùa Phụng Thánh,tên chữ là Phụng Thánh tự, là một ngôi chùa lâu đời tọa lạc ở ngõ Cống Trắng, phố Khâm Thiên, phường Trung Phụng, quận Đống Đa, Thành phố Hà Nội. Từ trung tâm khu vực hồ Hoàn Kiếm, chùa cách khoảng 2,5 km về phía Tây Bắc, thuận tiện cho việc đi lại và tham quan. Với địa thế nằm trong vùng Đồng bằng sông Hồng, chùa Phụng Thánh không chỉ mang nét đặc trưng của văn hóa đồng bằng Bắc Bộ mà còn đóng vai trò như một điểm nhấn văn hóa, tâm linh giữa không gian đô thị hiện đại.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Phụng Thánh có nguồn gốc gắn liền với một truyền thuyết dân gian từ thời Lý. Truyền kể rằng, vào thời ấy, có một nàng công chúa xinh đẹp, là người mộ đạo, thường quan tâm đến đời sống của nhân dân. Một hôm, nàng xin phép vua cha cho đi thuyền du ngoạn. Khi thuyền đến một hồ lớn thì bất ngờ gặp giông bão, thuyền bị đắm và công chúa không may thiệt mạng. Nhân dân trong vùng thương xót đã vớt xác, mai táng cẩn thận và lập miếu thờ nàng. Phía sau miếu, dân làng dựng một am nhỏ thờ Phật, tiền thân của ngôi chùa ngày nay. Dần dần, công trình được mở rộng, phát triển thành một cơ sở Phật giáo quy mô, mang tên chữ là Phụng Thánh tự, nghĩa là “ngôi chùa phụng thờ bậc Thánh”.
Đến thời Lê trung hưng, vùng đất này tiếp tục được coi trọng khi chúa Trịnh cho xây dựng cung Tả Phụng Thánh tại khu vực giáp Thái Kiều, nhằm tôn vinh linh khí của nơi đây. Tuy nhiên, cung điện về sau bị thiêu hủy trong biến cố “Loạn kiêu binh”, để lại dấu ấn trong địa danh và ký ức dân gian địa phương.
Chùa Phụng Thánh từng bị hủy hoại vào năm 1789 do nằm trong vùng chiến địa của trận Đống Đa, một trong những trận chiến quan trọng của phong trào Tây Sơn. Sau nhiều năm bị tàn phá, đến năm 1855, ngôi chùa mới được phục dựng lại, rồi tiếp tục được trùng tu vào năm 1865 dưới triều Nguyễn, từng bước khôi phục lại diện mạo vốn có.
Trong cuộc cải cách hành chính năm 1831 dưới triều vua Minh Mạng, hai thôn Thị Trung và Phụng Thánh được sáp nhập thành xã Trung Phụng, tên gọi này hiện vẫn được duy trì trong đơn vị hành chính phường Trung Phụng, quận Đống Đa, Thành phố Hà Nội. Những chuyển biến lịch sử đó không chỉ phản ánh quá trình hình thành và phát triển của chùa Phụng Thánh, mà còn thể hiện sự đan xen giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và những dấu ấn chính trị, văn hóa của vùng đất Thăng Long ngàn năm văn hiến.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Phụng Thánh tọa lạc trên một khu đất bằng phẳng, thoáng đãng, có diện tích lớn. Khuôn viên chùa quay mặt về hướng Nam, nhìn ra hồ nước lớn, tạo thế đất “minh đường tụ thủy” hợp phong thủy truyền thống Á Đông. Trước kia, chùa gồm các công trình: Tam Quan, Tam Bảo, Nhà Tổ, Nhà Ngang, sân gạch và khu vườn rộng bao quanh. Trong chiến tranh phá hoại miền Bắc, đêm 26/12/1972, máy bay Mỹ đánh bom khu vực Khâm Thiên, làm sập phần lớn kiến trúc chùa chính. Năm 1973, Ni cô Thích Đàm Ánh, trụ trì chùa, đã đứng ra quyên góp và huy động công đức từ Phật tử gần xa để phục dựng lại chùa trên nền cũ.
Ngày nay, mặt bằng tổng thể chùa được tổ chức trên một trục Bắc – Nam, với các công trình kiến trúc lớn nhỏ bố trí theo thứ tự hành lang Phật giáo truyền thống. Các hạng mục bao gồm: Tam Quan, Tam bảo (Tiền đường – Hậu cung), Nhà Tổ, Nhà Mẫu, Nhà Khách, các Lầu Quan Âm, Lầu Chuông, Lầu Trống, Lầu Chiêng, khu Vườn Tháp và hệ thống sân vườn cảnh quan. Xung quanh chùa có tường gạch bao kín, ngăn cách với khu dân cư, tạo không gian tĩnh lặng, thiêng liêng cho việc hành lễ và sinh hoạt tôn giáo.
Tam Quan và Lầu Quan Âm
Tam Quan chùa Phụng Thánh hiện nay được tái thiết vào năm 2006, có hình thức chồng diêm hai tầng tám mái, phong cách kiến trúc truyền thống nhưng kết hợp vật liệu hiện đại. Mái lợp ngói mũi hài, đỉnh nóc đắp phù điêu hình mặt trời lửa tỏa chiếu, bốn đầu đao cong, đắp hình rồng lá cách điệu vươn cao. Cổng chính dạng cuốn vòm, phía trên có đại tự chữ Hán “Phụng Thánh tự”, hai bên là đôi câu đối chữ Hán nổi bật trong khung trang trí hình rồng và mây. Hai bên Tam Quan được xây dạng ba tầng bề thế, ở giữa là khối trung tâm cao sáu tầng, kiến trúc đồ sộ và nổi bật trong quần thể chùa. Phía sau Tam Quan có cầu dẫn ra Lầu Quan Âm dựng giữa hồ sen, bên dưới là bệ móng đắp nổi hình bát giác. Xung quanh hồ là vườn cây bóng mát, tạo thành không gian thanh tịnh, thiền vị.
Hiện nay, do mặt tiền bị khu dân cư xây dựng bao kín, nên cả hai cổng ra vào chùa đều mở về hướng Tây Bắc, dẫn ra phố Trung Phụng (trước là ngõ Cống Trắng, dấu tích một nhánh cũ của sông Kim Ngưu). Phật tử thường ra vào qua cửa hậu, nối liền với dãy nhà Tổ, nhà khách, nhà Mẫu và chùa chính.
Tam Bảo
Tam Bảo chùa Phụng Thánh có mặt bằng kiểu “chữ Đinh” với ba gian Tiền Đường và ba gian Hậu Cung vuông góc, tạo thành hình chuôi vồ. Mái được che phủ bằng một kết cấu tôn lớn, bảo vệ khu sân trong khỏi mưa nắng. Tiền đường được xây đơn giản, kết cấu chắc chắn, đảm bảo công năng thờ tự và sinh hoạt tôn giáo. Hệ khung vì mái làm bằng bê tông liền khối, bố trí theo dạng tứ trụ giả gỗ, thể hiện sự chuyển đổi trong kiến trúc phục dựng thời hiện đại, thiên về độ bền vững và tiết kiệm.
Không gian nội thất Tam Bảo được bài trí theo lớp lang quy chuẩn của Phật giáo Bắc tông. Trên cùng là lớp tượng Tam Thế Phật (quá khứ, hiện tại, vị lai), tiếp đến là bộ A Di Đà Tam Tôn (A Di Đà, Quan Thế Âm, Đại Thế Chí), tượng Quan Âm Chuẩn Đề, tòa Cửu Long (Phật sơ sinh), tượng Đức Ông và Thánh Tăng. Các pho tượng được đặt trên bệ cao, bài trí đối xứng, cân đối hài hòa với hệ thống đồ thờ: khám thờ, ngai thờ, hoành phi, câu đối, lư hương, đèn nến… tạo nên không gian thiêng liêng trang trọng.
Nhà Tổ
Nhà Tổ nằm phía sau chùa chính, có mặt bằng kiểu “chữ Đinh” gồm năm gian Tiền Tế và ba gian Hậu Cung. Hệ kết cấu gỗ liên kết bằng các kỹ thuật “thượng chồng rường giá chiêng, hạ cốn, kẻ hiên”, là kiểu kiến trúc truyền thống phổ biến từ thời Lê về sau. Trên các bộ vì, con rường, kẻ hiên chạm khắc hoa văn tỉ mỉ như: lá lật, vân xoắn, văn triện, hoa thị, rồng lá… Đặc biệt, bộ cửa gỗ của Nhà Tổ được trạm trổ công phu các đề tài: hoa cúc lão, sen, rồng cuốn thủy, mây lửa, thể hiện rõ phong cách mỹ thuật thời Nguyễn.
Nhà Mẫu và các công trình phụ trợ
Phía bên trái sân chùa là khu Nhà Mẫu gồm ba gian Tiền Tế và hai gian Hậu Cung. Đây là nơi thờ các vị thần theo tín ngưỡng Tứ phủ: Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Ông, Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười, các tượng Thánh Cô, Thánh Cậu. Các bộ vì nhà Mẫu được liên kết theo phương pháp truyền thống, mái lợp ngói vảy cá, các xà ngang và cột cái còn giữ được dấu tích kiến trúc xưa.
Liền kề với Nhà Mẫu là Nhà Khách, Nhà Tăng, giảng đường và các công trình phụ trợ khác. Trong sân có lát gạch vuông đỏ, xen kẽ bồn hoa, cây cảnh, tạo nên không gian sạch sẽ, thoáng đãng, thuận tiện cho hoạt động Phật sự, lễ hội.
Trong những năm gần đây, nhà chùa đã phối hợp cùng chính quyền địa phương tiến hành giải tỏa các hộ dân lấn chiếm để hoàn nguyên cảnh quan di tích. Các đơn nguyên chính được trùng tu khang trang. Đồng thời, chùa cũng tiến hành tôn tạo thêm nhiều hạng mục: lầu Chuông, lầu Trống, lầu Chiêng, khu Vườn Tháp,… tạo nên một quần thể kiến trúc Phật giáo hài hòa, trang nghiêm. Tổng thể kiến trúc chùa Phụng Thánh là sự kết hợp giữa yếu tố cổ truyền và hiện đại, giữa tinh thần Phật giáo Bắc tông và tín ngưỡng bản địa, phản ánh sinh động bức tranh văn hóa tôn giáo của Thăng Long, Hà Nội xưa và nay.
Hiện vật
Chùa Phụng Thánh hiện còn lưu giữ một hệ thống hiện vật phong phú, đa dạng về chất liệu và thể loại, có niên đại chủ yếu từ thời Nguyễn, phản ánh rõ nét truyền thống nghệ thuật Phật giáo cũng như tín ngưỡng dân gian Việt Nam giai đoạn thế kỷ XIX – XX.
- Hệ thống tượng thờ
Trong tổng số 29 pho tượng tròn hiện đang được bảo quản tại chùa, có 21 pho tượng Phật được đặt tại chính điện (Tam bảo) và 8 pho tượng thuộc hệ thống thờ Mẫu trong nhà Mẫu. Các pho tượng phần lớn được tạc bằng gỗ, sơn son thếp vàng, có niên đại muộn nhất từ thời Nguyễn.
Các tượng trong Phật điện bao gồm: Tam Thế Phật, A Di Đà Tam Tôn, tượng Quán Thế Âm Chuẩn Đề, tượng Di Lặc, Thích Ca sơ sinh (tọa Cửu Long), tượng Hộ Pháp – Tiêu Diện, Đức Ông, Thánh Tăng… Tượng được tạo hình chuẩn mực theo truyền thống Bắc tông, đường nét chạm khắc mềm mại, thần thái uy nghiêm, đặc biệt nổi bật ở kỹ thuật thếp vàng tinh xảo và lớp sơn mài bền vững.
Tại nhà Mẫu, tám pho tượng đại diện cho hệ thống thờ Tứ phủ, gồm Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Ông, Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười, Cậu Bé, Cô Bơ… Các tượng có hình thức sống động, gương mặt linh hoạt, y phục trang trí cầu kỳ, phản ánh phong cách dân gian đậm đà bản sắc văn hóa tín ngưỡng bản địa.
- Văn bia và tự khí
Chùa hiện bảo tồn được 9 tấm bia đá, phần lớn có niên đại từ thời Nguyễn, ghi chép việc trùng tu tôn tạo di tích, danh sách người công đức và các sự kiện quan trọng trong lịch sử chùa. Bia đá được chạm khắc công phu trên chất liệu đá xanh, bố cục đăng đối, văn tự Hán Nôm khắc sâu, nét chữ rõ ràng, trang trọng.
Ngoài ra, chùa còn có 2 quả chuông đồng cổ, một treo tại gác chuông, một đặt tại Phật Điện, có hoa văn trang trí viền khắc mây, sóng nước và văn triện.
- Đồ thờ và mỹ thuật kiến trúc nội thất
Hệ thống đồ thờ tại chùa bao gồm hương án, cửa võng, hoành phi, câu đối, bức cuốn thư… phần lớn làm bằng gỗ sơn son thếp vàng, mang phong cách trang trí tiêu biểu của mỹ thuật thế kỷ XIX – XX. Các cửa võng thường chạm thủng hình rồng chầu, phượng múa, hoa lá cách điệu, mây lửa cuộn, tạo không gian linh thiêng, trang trọng cho các ban thờ.
Hoành phi, đại tự và câu đối đều viết bằng chữ Hán, nội dung ca ngợi cảnh chùa, công đức Phật tổ, tán dương đạo hạnh Tổ sư và phát nguyện công đức của thập phương thiện tín. Nét bút cứng cáp, thể hiện trình độ thư pháp và tay nghề của các nghệ nhân Hán học thời Nguyễn.
- Gốm sứ và đồ thờ phụ trợ
Chùa còn lưu giữ một số hiện vật gốm sứ như lư hương, bát hương, chân đèn, bình gốm men rạn, men lam,… Những hiện vật này tuy không mang niên đại quá xa xưa, song vẫn là tư liệu quý để nhận diện thị hiếu nghệ thuật và sinh hoạt tín ngưỡng vùng đồng bằng Bắc Bộ trong hai thế kỷ gần đây.
Sự kiện và lễ hội
Là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu của đất Thăng Long, chùa Phụng Thánh không chỉ là trung tâm tu học Phật pháp, mà còn là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa tín ngưỡng gắn bó mật thiết với cộng đồng dân cư địa phương và Phật tử thập phương.
- Lễ hội Rằm tháng Giêng – Lễ cúng chay và cỗ chay truyền thống
Một trong những sự kiện tiêu biểu được tổ chức thường niên tại chùa là lễ Rằm tháng Giêng, ngày rằm đầu tiên trong năm âm lịch, cũng là thời điểm mở đầu cho một năm sinh hoạt Phật sự. Vào dịp này, chư Tăng Ni tại chùa cùng các Phật tử tổ chức các khóa lễ tụng kinh Dược Sư, cầu an đầu năm, phóng sinh và thuyết pháp, thu hút đông đảo tín đồ và nhân dân tham dự.
Đặc biệt, điểm nhấn của lễ hội Rằm tháng Giêng tại chùa Phụng Thánh là bữa cơm chay cộng đồng do chính tay các Phật tử trong đạo tràng chế biến, phục vụ đại chúng. Bữa cỗ chay không chỉ mang ý nghĩa khuyến khích thực hành lối sống thanh đạm, từ bi, mà còn trở thành một nét văn hóa ẩm thực độc đáo, được truyền tụng là “Đệ nhất cỗ chay Hà Thành”. Các món ăn chay tại chùa được chế biến công phu từ nguyên liệu thuần thực vật, vừa giàu dinh dưỡng, vừa đảm bảo hình thức đẹp mắt và hương vị tinh tế. Những món thường xuất hiện trong cỗ gồm: nem chay, giò chay, chả lụa chay, mướp đắng nhồi đậu phụ, rau củ kho, canh nấm, xôi ngũ sắc, chè sen…, được sắp đặt thành từng mâm lễ trang nghiêm, đậm chất thiền vị.
- Các khóa lễ thường kỳ và ngày lễ lớn
Ngoài lễ Rằm tháng Giêng, chùa Phụng Thánh còn duy trì đều đặn các khóa lễ tụng niệm, sám hối vào các ngày mùng 1 và 15 âm lịch, các buổi sinh hoạt đạo tràng theo chu kỳ tuần hoặc tháng, đáp ứng nhu cầu tu học và sinh hoạt tâm linh của Phật tử địa phương.
Vào các dịp Phật đản (15 tháng Tư âm lịch), Vu Lan báo hiếu (Rằm tháng Bảy), Lễ vía Quan Âm (19/2, 19/6, 19/9 âm lịch), chùa tổ chức lễ lớn, có thuyết pháp, dâng hương, cúng dường trai Tăng, lễ phóng sinh và phát quà từ thiện cho người nghèo. Không khí lễ hội tại chùa luôn ấm cúng, trang nghiêm, mang tính cộng đồng cao, góp phần bồi dưỡng đạo đức, nuôi dưỡng lòng từ bi trong đời sống xã hội đô thị hiện đại.
- Hoạt động ẩm thực chay thường nhật và phục vụ khách thập phương
Không chỉ vào các dịp lễ, trong những ngày thường, chùa Phụng Thánh vẫn duy trì bếp ăn chay phục vụ khách thập phương có nhu cầu thực hành ăn chay vì sức khỏe hoặc theo niềm tin tâm linh. Việc nấu ăn được các Phật tử luân phiên đảm nhận, với tinh thần hoan hỷ, vô ngã, coi việc bếp núc là một hình thức tu tập hành trì trong đời sống thường nhật.
Qua nhiều năm, ẩm thực chay của chùa Phụng Thánh đã trở thành một thương hiệu mang dấu ấn riêng, góp phần quảng bá lối sống thanh tịnh và nhân ái của Phật giáo đến với cộng đồng. Cỗ chay nơi đây không đơn thuần là bữa ăn, mà là một nghi lễ sống động của lòng biết ơn, sự sẻ chia và văn hóa ứng xử vị tha, hòa ái, đúng với tinh thần Phật pháp nhập thế.
Xếp hạng
Ngày 16 tháng 11 năm 1988, chùa Phụng Thánh đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận và chính thức xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia. Quyết định này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc của chùa, đồng thời nâng cao vai trò bảo tồn và phát huy di sản trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Thủ đô và cả nước.
Tài liệu tham khảo
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 02, Nxb Hà Nội.
- Sơn Dương, “Chùa Phụng Thánh (quận Đống Đa)”, Tạp chí Người Hà Nội online, Ngày 10/09/2023.
- Chùa Phụng Thánh, https://360.hncity.org/spip.php?article688
- Chùa Phụng Thánh, https://dongda360.com.vn/chi_tiet_di_tich_danh_lam/chua-phung-thanh.html
_____________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Phung Thanh Pagoda is located in Dong Da District, Hanoi, known for the legend of Princess Phung Thanh. After perishing in a storm, the princess was transformed into a Buddha. The local community built a shrine in her memory, and the pagoda has undergone various historical events, facing destruction and restoration. The unique architecture, with a spacious courtyard, reflects a harmonious blend of tradition and modernity. The main hall of the pagoda enshrines Buddha statues and preserves valuable artifacts. Designated as an Architectural and Artistic Monument in 1988, Phung Thanh Pagoda stands as a cultural icon, attracting tourists and history enthusiasts.
Tiếng Trung (Chinese)
丰圣寺位于河内市的东河区，以丰圣公主的传说而闻名。公主在一场风暴中逝世后被神灵转化为佛陀。当地社区为了纪念她而建造了一座神龛，这座寺庙经历了多次历史事件，经受了毁坏和修复。其独特的建筑风格，拥有宽敞的庭院，展现了传统与现代的和谐融合。寺庙的主殿供奉着佛像，并保存着珍贵的文物。1988年被指定为建筑与艺术遗迹，丰圣寺成为文化象征，吸引着游客和历史爱好者。
Tiếng Pháp (French)
La Pagode Phung Thanh est située dans le district de Dong Da à Hanoï, connue pour la légende de la princesse Phung Thanh. Après avoir péri dans une tempête, la princesse a été transformée en Bouddha. La communauté locale a construit un sanctuaire en sa mémoire, et la pagode a traversé divers événements historiques, faisant face à la destruction et à la restauration. L’architecture unique, avec une cour spacieuse, reflète un mélange harmonieux de tradition et de modernité. La salle principale de la pagode abrite des statues de Bouddha et conserve des artefacts précieux. Désignée comme Monument Architectural et Artistique en 1988, la Pagode Phung Thanh se dresse en tant qu’icône culturelle, attirant les touristes et les amateurs d’histoire.
