Chùa Quang Ân (chùa Quang Nội, chùa Ngòi – Thanh Trì, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Quang Ân, còn có tên chữ là chùa Quang Nội, tên Nôm là chùa Ngòi, tọa lạc tại thôn Trung, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa lâu đời của vùng đất phía Nam kinh thành Thăng Long.

Xưa kia, vùng đất này có tên nôm là Quang, thuộc xã Quang Việt, tổng Quang Liệt. Đến năm Giáp Thìn (1844), dưới triều vua Thiệu Trị thứ tư, do kiêng húy, tên gọi Quang Liệt được đổi thành Thanh Liệt. Trải qua biến thiên lịch sử, Thanh Liệt ngày nay được chia thành 5 thôn, với tổng cộng 8 di tích, trong đó 3 di tích đã được xếp hạng, bao gồm chùa Quang Ân, một trong những công trình tôn giáo tiêu biểu của địa phương.

Thanh Liệt là vùng đất cổ, được khai phá từ rất sớm, có cư dân đông đúc, đời sống kinh tế sung túc, đồng thời lưu giữ kho tàng văn hóa truyền thống phong phú. Trong dòng chảy văn hóa ấy, chùa Quang Ân không chỉ là nơi chiêm bái, hành lễ của người dân mà còn là một biểu tượng tâm linh gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần cộng đồng.

Với lịch sử xây dựng từ lâu đời, chùa Quang Ân đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân địa phương, là chứng nhân lịch sử cho những thăng trầm của vùng đất Thanh Liệt xưa và nay.

Nhân vật và lịch sử

Theo nội dung khắc trên văn bia dựng vào năm Bảo Đại thứ 17 – Nhâm Ngọ (1942), chùa Quang Ân được xây dựng vào năm Chính Hoà thứ 15 – Giáp Tuất (1694), dưới triều vua Lê Hy Tông. Thuở ban đầu, chùa chỉ là vài gian nhà tranh đơn sơ nằm giữa cánh đồng. 

Đến năm 1704, Thiền sư Như Liên, trụ trì chùa Linh Tiên đã cho xây dựng lại chùa bằng vật liệu kiên cố hơn, đồng thời cho dựng cột đá thạch trụ thiên đài trước chính điện để ghi dấu sự kiện này. Trải qua thời gian, chùa Quang Ân đã nhiều lần được trùng tu, bảo tồn. 

Hơn 40 năm sau, năm Đinh Mão (1747) dưới đời vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 8, chùa được trùng tu lớn, quy mô bề thế vói các công trình như Tam Quan, Tiền Đường, Thượng Điện, Gác Chuông, gác trống, đúc khánh, tạc tượng, khắc kinh, đắp động… 

Dưới thời các đời vua triều Nguyễn, chùa tiếp tục được tu sửa tôn tạo. Đặc biệt trong những năm từ 1913 đến 1943 đã có việc chỉnh lại hướng chùa, sửa Chính điện, xây lại nhà Tổ, Tam Quan, xây thêm điện Mẫu… 

Do tác động của thời gian, biến động của thời cuộc, chiến tranh, chìa đã bị xuống cấp nghiêm trọng, nên từ năm 1988 nhân dân địa phương tíã quyên góp để tu sửa chùa. Đặc biệt từ năm 1991, chùa được liên tục tu sửa, tạo nên khung cảnh khang trang quy mô như hiện nay với Tam Quan, Tam Bảo, Nhà Tổ, Nhà Mẫu, 2 dãy hành lang, Vườn Tháp…

Ngày 05/9/2024, Cục Di sản văn hóa đã tiếp nhận Công văn số 3734/SVHTT-QLDSVH của Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hà Nội, đề nghị thẩm định chuyên ngành hồ sơ Thiết kế bản vẽ thi công Dự án tu bổ, tôn tạo di tích chùa Quang Ân. Sau khi nghiên cứu hồ sơ, Cục Di sản văn hóa đã có văn bản thỏa thuận về nội dung thiết kế, bao gồm: tu bổ các hạng mục như Tam Quan, tôn tạo cổng phụ, sân vườn, tường rào và hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ di tích.

Kiến trúc cảnh quan 

Ngôi chùa được xây dựng trên một khu đất rộng rãi, có thế đất “Tụ phúc”, biểu tượng cho sự hội tụ linh khí và phúc lành. Bao quanh chùa là khu dân cư lâu đời, tạo nên không gian hài hòa giữa chốn thiền môn thanh tịnh và đời sống cộng đồng yên bình.

Kiến trúc hiện nay của chùa mang phong cách nghệ thuật cuối thời Nguyễn, thể hiện qua đường nét tinh xảo, cân đối và trang nghiêm. Tổng thể ngôi chùa được thiết kế theo kiểu Nội công Ngoại quốc, một kiểu bố cục truyền thống phổ biến trong kiến trúc chùa Việt xưa. 

Khuôn viên chùa nổi bật với nhiều cây cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm, không chỉ tạo nên cảnh quan xanh mát, góp phần tôn thêm vẻ cổ kính, trầm mặc cho không gian linh thiêng nơi cửa Phật.

Tam Quan 

Tam quan chùa Quang Ân được xây dựng vào năm 1942, là một công trình kiến trúc bề thế, mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống. Cổng gồm ba lối ra vào, thiết kế cao ba tầng, mái đắp ngói giả tinh xảo. Trên các bức tường tầng trên được trang trí bằng những mảng phù điêu đắp nổi sinh động, thể hiện các đề tài mang tính biểu tượng trong văn hóa Phật giáo và dân gian như hoa sen, long, ly , quy, phượng. 

Tầng dưới ba lối cửa uốn vòm cung, các thân cột đều được khắc các câu đối bằng chữ Hán, hai bên là hai trụ biểu kiểu dáng lồng đèn. Các tầng trên được xây dựng theo kiểu gác chuông, diện tích thu nhỏ dần phía trên. Mái giả ngói ống, các đầu đao uốn cong. 

Hai bên cổng là hai cây bồ đề cổ thụ tỏa bóng rợp quanh năm, góp phần tôn thêm vẻ uy nghi, trầm mặc cho không gian cửa chùa.

Ngoài ra, cổng phụ và lối ngõ vào chùa được bố trí ở phía trái, là lối ra vào phụ của chùa. 

Tam Bảo

Qua Tam Quan là lối dẫn vào khu Tam Bảo, được lát gạch đỏ, tạo lối đi rộng rãi và sạch sẽ. Hai bên đường vào được đặt hai dãy tượng 18 vị Tổ truyền đăng, được tạc vào năm 2015, mỗi pho tượng mang một dáng ngồi riêng biệt, thể hiện thần thái và phong cách thiền định đặc trưng. 

Tiếp đến là một khoảng sân gạch rộng và dài, là không gian chuyển tiếp giữa ngoại và nội khu. Bên tả của tiền đường là Lầu Quan Âm, được xây dựng độc đáo trên một giếng nước lớn, bên hữu là Phương Đình, một công trình kiến trúc mới, được hoàn thiện vào đầu thế kỷ XXI, góp phần cân đối không gian tổng thể.

Tam Bảo gồm Tiền đường và Hậu Cung, Tiền Đường gồm 5 gian, với cửa ra vào thiết kế kiểu cửa bức bàn truyền thống. Bên trong được trang trí công phu với hệ thống cửa võng sơn son thếp vàng, các hoành phi câu đối cùng các ban thờ bài trí trang nghiêm. 

Phía sau Tiền Đường là ống muống và Hậu Cung chạy dài phía sau, gồm 4 gian, bên trong được bài trí theo hệ thống tầng bậc, tạo thành một không gian thờ tự, bên trên là đặt các tượng thờ: cao nhất là bộ Tam Thế Phật, tiếp đến là các pho tượng A Di Đà, Thích Ca Mâu Ni, Di Lặc và tượng Cửu Long, sắp xếp từ cao xuống thấp, thể hiện sự hòa hợp giữa nghệ thuật điêu khắc và tư tưởng Phật giáo.

Lầu Quan Âm

Nằm bên trái khu Tam Bảo là Lầu Quan Âm, một công trình kiến trúc độc đáo, được xây dựng nổi trên mặt một giếng nước lớn. Lầu gồm hai tầng, tám mái cong mềm mại, không xây tường bao quanh, tạo nên một không gian mở, thông thoáng.

Toàn bộ khối kiến trúc được nâng đỡ bởi hệ thống bốn hàng cột gỗ lớn, chịu lực cho toàn bộ phần mái và khung lầu, tạo cảm giác vững chãi mà vẫn nhẹ nhàng, thanh thoát. Lầu được dựng trên một trụ đá tròn lớn cắm sâu dưới lòng hồ, khiến công trình như nổi trên mặt nước, gợi liên tưởng đến hình ảnh đài sen. 

Từ lầu Quan Âm có một cây cầu nhỏ dẫn vào sân chùa, vừa là lối ra vào, chính giữa lầu là pho tượng Quan Âm đứng, được tạc bằng đá trắng, đường nét thanh tú, gương mặt hiền từ, thể hiện thần thái từ bi của Bồ Tát. 

Nhà Tổ

Nằm phía sau khu Tam Bảo là Nhà Tổ, rộng 5 gian, được thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống, đây là không gian linh thiêng thờ phụng các vị Tổ sư từng trụ trì và có công khai sơn, truyền bá Phật pháp tại chùa Quang Ân. Đây được xem là nơi lưu giữ và tôn vinh dòng truyền thừa của ngôi chùa, là biểu tượng cho sự tiếp nối tinh thần tu học và hành đạo qua các thế hệ. 

Nhà Mẫu

Phía sau Nhà Tổ là khu thờ Mẫu, nơi tôn thờ hệ thống Tứ Phủ công đồng, một trong những tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của người Việt. Các ban thờ tại đây được bài trítrang nghiêm, thành kính, thể hiện sự giao thoa hài hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa.

Trong không gian này, Ban thờ Trần Triều, thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, vị anh hùng dân tộc được nhân dân tôn kính như một vị thánh được đặt ở phía tả. Việc thờ Đức Thánh Trần bên cạnh Mẫu Tứ Phủ không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với những bậc tiền nhân có công với đất nước mà còn phản ánh sâu sắc sự hòa quyện giữa đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần tâm linh dân gian trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng.

Nhà Khách

Trong khuôn viên chùa, hai bên sân được bố trí hai dãy nhà khách xây song song, tạo nên sự cân đối, hài hòa về mặt kiến trúc tổng thể. Những công trình này không chỉ góp phần hoàn thiện bố cục không gian chùa mà còn phục vụ cho việc tiếp đón, nghỉ ngơi của tăng ni, Phật tử và khách thập phương khi đến hành hương, chiêm bái.

Di vật 

Hiện chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá như bia trùng tu từ năm 1694, bảy tấm bia cổ khác và một quả đại hồng chung đúc năm 1826.

Trong đó, bia “Quang Ân/Thiền tự/Thiên đài/Trụ thạch”, niên đại Chính Hòa thứ 25 (1704) hiện đặt ở trước chùa là do thiền sư Như Liên soạn và viết chữ, nội dung cho biết thêm: “…Nay chùa Quang Ân, thôn Giáp Trung xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, đạo Sơn Nam là danh lam cổ tích, thời gian lâu ngày bị gió mưa vùi dập, các công trình cũ bị hư nát, may mắn ngày nay gặp vận thái bình, dự định trùng tu. Bèn hưng công, hội chủ tập hợp trên dưới toàn thôn, mọi người đều phát tâm bồ đề cùng tín chủ lòng thành nhiều ít tu tạo thượng điện một gian hai chái, làm bằng các loại gỗ quý, trên có lợp ngói, dựng hương đài thạch trụ, khắc bia ghi bài ký vào để cho các sở được trang nghiêm…”. 

Ngoài ra, chùa Quang Ân có đầy đủ hệ thống tượng Phật, nhiều đồ thờ, hoành phi, câu đối, hệ thống cửa võng chạm trổ nghệ thuật cao. Đặc biệt chùa còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ như bia đá (8 bia cổ) từ thế kỷ XVII đến triều Nguyễn (thế kỷ XIX), chuông lớn đúc năm Minh Mạng thứ 7 – Bính Tuất (1826). Đây là những tư liệu quý giá về lịch sử, con người vùng Thanh Liệt, Thanh Trì – Hà Nội. 

Xếp hạng 

Chùa Quang Ân không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương mà còn là một di sản quý báu, được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1995.

Tài liệu tham khảo

1. Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và di tích. tập 2, Nxb Hà Nội.
2. Võ Văn Tường (2008), 500 danh lam Việt Nam, Nxb Thông Tấn.
3. Cổng thông tin điện tử huyện Thanh Trì