Chùa Côn Sơn ( Hun – Thành phố Chí Linh, Hải Dương )

Giới thiệu chung

Chùa Côn Sơn nhìn về hướng Đông Nam, tên chữ là Thiên Tư phúc tự, nghĩa là ngôi chùa được trời ban phúc lành, thời Trần thuộc xã Chi Ngại, huyện Phuợng Sơn, nay thuộc phường Cộng Hoà, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Đây là nơi tụ hội linh khí của trời đất để ban phát cho dân lành, nhất là cho chúng sinh có Phật quả.

Lược sử

Thời nhà Trần

Hệ thống văn bia chùa Côn Sơn cho biết khá rõ về lịch sử hình thành và phát triển của chùa. Bia niên đại Thiệu Phong thứ 17 (1357) (thác bản bia hiện lưu giữ tại viện Hán Nôm) có ghi: “Chùa Thiên Tư phúc Côn Sơn xã Chi Ngại, huyện Phượng Nhãn là nơi danh lam cổ tích, là nơi trụ trì của sư tổ thứ 3 đời nhà Trần, sư nối pháp Huyền Quang Ma-ha tôn giả, chùa xưa được Trần Minh Tông cấp 1 vạn tờ điệp khống chỉ, người cúng tiền vàng kể đến hàng nghìn lưu truyền đến muôn đời”. Bia “Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự” (崑山天資福寺) thuộc nhà bia cuối dãy hành lang bên trái có niên đại Hoằng Định thứ 15 (1615) xác nhận “Côn Sơn là danh lam cổ tích có từ thời Trần…”.

Bên cạnh văn bia, sách Tam Tổ thực lục chép rằng: “Tháng 7 năm Kỷ Tỵ, niên hiệu Khai Hựu thứ nhất (1329), sư (ý nói Pháp Loa) mở thắng cảnh Côn Sơn và Thanh Mai Sơn”[1] . Ở đây, chúng tôi tin vào dòng niên đại trong Tam Tổ thực lục vì nó được thị giả Trung Minh sao chép lại và đích thân đệ tử chân truyền là Huyền Quang khảo đính. Cùng với đó, dấu vết kiến trúc và di vật qua các lần điều tra thám sát, đặc biệt là cuộc khai quật khảo cổ học năm 2006 của Viện Khảo cổ học kết hợp với Ban quản lý Di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc đã góp phần khẳng định chùa Côn Sơn được xây dựng lớn vào thời Trần[2].

Hiện nay, chùa Côn Sơn còn một số thư tịch, văn bia ghi chép về quy mô các công trình kiến trúc tôn tạo xây dựng ở thế kỷ thứ XIII – XIV do thiền phái Phật giáo Trúc Lâm chủ trì. Chùa cũng còn lưu giữ nhiều di vật thời Trần như: ngói mũi sen, ngói tráng men, chân tảng, bia đá, tháp đất nung… Những di vật này minh chứng một thời vàng son của chùa Côn Sơn trong lịch sử. Chùa Côn Sơn trong giai đoạn thế kỷ XIII – XIV được triều đình, các bậc vương hầu, quý tộc và nhân dân hết lòng ủng hộ quan tâm. Côn Sơn bấy giờ đã trở thành một trong 3 trung tâm của Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm.

Thời nhà hậu Lê về sau

Sang thế kỷ XV, triều Lê đưa Nho giáo thành quốc giáo. Sự phát triển của Nho giáo chuyển sang giai đoạn độc tôn, các chí sĩ đua nhau đi thi để ra làm quan. Vì vậy, Phật giáo trở thành thứ yếu, chùa chiền ít được các vương hầu quý tộc quan tâm. Tuy nhiên, chùa Côn Sơn vẫn có vị trí quan trọng. Năm 1439, vua Lê Thái Tông khôi phục các chức tước cho Nguyễn Trãi, trong đó ông có một chức danh là “Đề cử Côn Sơn Tư Phúc tự” tức là quản lý chùa Tư Phúc (chùa Côn Sơn)[3].

Cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII, Phật giáo phục hưng, các vua chúa, phi tần, quan lại đua nhau góp tiền, cúng ruộng, tham gia sửa chữa xây dựng chùa. Năm 1607, nhà sư trụ trì Mai Trí Bản cùng các hội chủ ở các phủ xa như: Khoái Châu, Thường Tín, Từ Sơn… đóng góp tiền của tu bổ nhiều công trình và hệ thống tượng Phật. Bia Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự dựng niên hiệu Hoằng Định 15 (1615) ghi: “Việc hưng công sửa chữa chùa của nhà sư họ Mai được tổng kết gồm có tôn tạo cây cửu phẩm liên hoa, nhà Thiêu hương, Tiền đường, Hành lang trái phải đằng trước, Hành lang trái phải đằng sau, Tam quan, trùng tu Thượng điện, cộng đến 83 gian, làm mới các chư Phật trên cửu phẩm tới 385 vị, tạo mới tượng Quan Âm Bồ Tát thiên thủ thiên nhãn, 2 tượng hộ pháp thiện – ác, 1 tượng chủ núi, 3 tượng cô hồn, trùng tu tượng Phật trên thượng điện là 18 vị, sơn son thếp lại 3 vị tam thế, với tổng số đất đai ao hồ là 80 mẫu”.

Vào giữa thế kỷ XVII, chùa Côn Sơn dưới sự trụ trì của nhà sư Đỗ Công Triều tự là Huyền Chân Thiền sư (1653 – 1656) tiếp tục được tu sửa. Tấm bia dựng năm Thịnh Đức nguyên niên (1653) và Thịnh Đức 4 (1657) ghi: “Chùa Côn Sơn được sửa chữa đài cửu phẩm liên hoa, nhà Thiên hương…tạo ra một quy mô rộng lớn. Từ gác chuông cao chót vót đến Tiền đường, Hậu đường…đều nguy nga tráng lệ”.

Sang thế kỷ XVIII, chùa Côn Sơn vẫn được sự quan tâm công đức lớn lao của nhân dân cả nước về nhân tài, vật lực, nên quy mô và diện mạo thời kỳ này vẫn giữ dáng vẻ tôn quý. Bia Khôi tạo trùng tu Phật tổ Côn Sơn tư phúc tự dựng năm vào niên hiệu Bảo Thái thứ 2 (1721) ghi nhận việc Thiền sư Hải Ấn về trụ trì đã có nhiều tu bổ như: “… Sùng hưng xây dựng Đăng Minh bảo tháp trông tựa ngọc báu…”. Cùng với đó là “…trùng tu, chỉnh đốn bảo điện, dao dài đông đúc, lầu chuông gác phẩm, chênh vênh đối chiếu, sừng sững tương vọng”, hay “…lại sửa chữa hậu đường, giải vũ nguy nga cùng 2 bên tả hữu hành lang, trùng tu lại cửu phẩm liên hoa như hòn ngọc biếc, tô lại hơn 300 tượng pháp, làm mới tượng Giác Hoa, Địa Tạng, Mục Liên, Dược Sư, Như Lai, sơn thếp lại các pho tượng Phật cùng bảo toà tam vị thánh tổ Hoàng kim lấp lánh, công nghiệp vẹn toàn, chuộc lại ruộng ở Đồng Lỗi…”.

Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp xâm lược nước ta. Các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tục nổi dậy, như: Khởi nghĩa Bãi sậy, Đốc Tít… dẫn tới khu vực Côn Sơn – Chí Linh trở thành chiến địa. Chùa Côn Sơn cũng như bao công trình kiến trúc tôn giáo khác đã bị tàn phá bởi chiến tranh và thiên tai, không còn là nơi đô hội như xưa. Vì hoàn cảnh ấy, các công trình kiến trúc nổi tiếng của chùa Côn Sơn bị xuống cấp và dần mất đi trong giai đoạn này.

Sang đầu thế kỷ XX, vào năm Khải Định Tân Dậu (1921), nhà tổ chùa Côn Sơn đã được tu bổ lại như ngày nay.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Côn Sơn là nơi hoạt động của du kích địa phương và là một cứ điểm quan trọng của chiến khu Đông Triều (Hoàng Hoa Thám). Thực dân Pháp nhiều lần đem quân về càn quét đốt phá khu vực này. Côn Sơn trở nên xơ xác tiêu điều.

Năm 1947, chùa bị pháo giặc ở Phả Lại bắn phá huỷ toà tiền đường và hầu hết các công trình kiến trúc, hệ thống tượng pháp, đồ thờ… Chùa lúc này bị bỏ hoang, không ai trông nom. Chùa Côn Sơn như một phế tích.

Khi hoà bình lập lại, Đảng – Nhà nước và nhân dân quan tâm thu dọn, trông nom tu bổ lại. Nhưng đất nước vừa qua cơn binh lửa kéo dài nên việc tu bổ chưa được bao nhiêu.

Sau kháng chiến chống Pháp, nước ta lại bước vào giai đoạn chống Mỹ. Nhiều nhà sư trong đó có sư trụ trì chùa Côn Sơn đã bỏ áo cà sa hăng hái lên đường tòng quân đánh giặc bảo vệ tổ quốc. Mặc dù vậy, Đảng và Nhà nước vẫn khắc phục khó khăn để tu bổ chùa.

Năm 1962, chùa Côn Sơn được tôn tạo lại, toà tiền đường hiện nay nguyên là ngôi đình ở xã Thất Hùng, huyện Kinh Môn đưa về thay thế. Trong những năm tháng chiến tranh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm Côn Sơn ngày 15/2/1965. Người căn dặn nhân dân hãy “xây dựng Côn Sơn thành chốn tùng lâm đẹp của đất nước”.

Từ năm 1968 đến 1972, Ty Văn hoá Thông tin và Giáo hội Phật giáo tỉnh Hải Hưng đã di chuyển một số pho tượng và đồ thờ ở các chùa khác về thờ trên Tam bảo chùa Côn Sơn như ngày nay. Năm 1994, UBND tỉnh Hải Hưng quyết định thành lập Ban quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc với nhiệm vụ bảo vệ tôn tạo, phát huy toàn diện khu di tích.

Ngày nay, chùa Côn Sơn vẫn được sử dụng đúng chức năng là công trình tôn giáo phục vụ đời sống tâm linh, là nơi sinh hoạt văn hóa của đông đảo người dân địa phương nói riêng và người dân trong cả nước nói chung.

Kiến trúc

Trải qua những dấu mốc thời gian và nhiều năm chiến tranh tàn phá, chùa Côn Sơn ngày nay chỉ còn quy mô vừa phải, nằm nép mình dưới tán lá xanh của các cây cổ thụ nhưng kiến trúc vẫn hài hòa với cảnh quan.

Chùa có đầy đủ các hạng mục theo lối chùa cung đình gồm: Cổng Tam quan, sân trước, Gác chuông, Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, nhà Tổ, điện Mẫu, nhà bia, hai dãy hành lang,… Trong đó, Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, nhà thờ Tổ được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Công.

Đến cổng Tam quan chùa, ta sẽ đi qua con đường được lát gạch chạy dài dưới hàng thông xen lẫn những tán cây vải thiều lâu năm tỏa bóng mát. Cổng Tam quan gồm 2 tầng 8 mái được khắc họa các hoạ tiết hoa lá, mây tản cách điệu của nền nghệ thuật kiến trúc thời Lê.

Bước qua cổng là tới sân tiền đường. Tại không gian thanh tịnh nay có lưu giữ cây đa 600 năm tuổi và 4 nhà bia cổ. Trong đó, nổi bật nhất là hai tấm bia “Thanh Hư động” và “Côn Sơn Tư Phúc tự bi” nằm tại phía bên phải và bên trái cổng chùa. Tấm bia “Thanh Hư động” có từ thời Long Khánh (1373-1377), có lưu ngự bút của vua Trần Duệ Tông. Tấm bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi” được tạo tác trong đợt đại trùng tu chùa Côn Sơn ở thế kỷ XVII. Đây là tấm bia có hình dạng lục giác rất hiếm gặp ở Việt Nam và được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017.

Các gian thờ chủ yếu được làm bằng gỗ. Bên trong gian chính điện, các ban thờ được sắp đặt đầy đủ theo truyền thống gồm: Ban Tam Bảo ở chính giữa, Nhị vị Hộ Pháp hai bên, ban thờ Đức Ông, ban thờ Đức Thánh Hiền, ban thờ Mẫu. Thượng điện là nơi bài trí những tượng Phật từ thời Lê như tượng Phật A Di Đà cao tới 3 mét, ba pho tượng tam thế mang đặc trưng phong cách của giữa thế kỷ XVII,…

Phía sau chùa là nhà Tổ nơi thờ tượng Trúc Lâm tam tổ, tượng ông bà Trần Nguyên Đán, hai pho tượng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ.

Một trong những hạng mục đặc biệt quan trọng tại chùa Côn Sơn chính là tòa Cửu phẩm liên hoa. Tòa này được phục dựng gần đây nhất là vào năm 2015 và khánh thành vào năm 2017. Cụm công trình hiện nay gồm cây Phẩm và nhà Phẩm được sơn son, thếp vàng vô cùng ấn tượng.

Phía sau chùa là khu mộ Tháp trong đó có Đăng Minh Bảo tháp trong đặt xá lợi và thiền sư Huyền Quang.

Di vật

Đăng Minh Bảo tháp

Sau khi Sư Tổ Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn (1334), Vua Trần Minh Tông cúng dường 10 lạng vàng xây tháp cho thiền sư, lấy tên là Đăng Minh Bảo Tháp, đặc phong tự pháp Huyền Quang tôn giả. Trải qua thời gian tháp đã bị huỷ hoại. Năm Kỷ Hợi (1719), nhà sư Hải Ấn xây dựng lại Đăng Minh bảo tháp “…Một sớm khởi công, muôn người xúm lại, thay gạch ngói cổ bằng đá quý đẹp hơn”.

Năm 1979, Bảo tàng Hải Dương đã phát hiện dưới chân tháp Đăng Minh kết cấu cây tháp bằng đất nung ba tầng. Theo các nhà khoa học đây là tháp Huyền Quang được dựng sau khi Thiền sư mất. Hiện nay trong nhà trưng bày Côn Sơn có hiện vật bảo tàng phục dựng lại ½ tầng tháp dưới, theo kiểu cắt dọc, qua đó có thể hình dung được toàn bộ ngôi tháp.

Lễ hội

Hội xuân của chùa được kết hợp với lễ hội đền Kiếp Bạc thành lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc diễn ra từ ngày 10 tháng Giêng tới hết ngày 23 tháng Giêng Âm lịch. Cứ vào khoảng thời gian nay, chùa Côn Sơn Hải Dương lại tổ chức long trọng và trang nghiêm để tưởng nhớ Đệ tam tổ Trúc Lâm Huyền Quang Tôn giả.

Bên cạnh đó, chùa còn tổ chức lễ hội mùa thu từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 8 Âm lịch để tưởng niệm Nguyễn Trãi. Tại đây, du khách và người dân sẽ được chứng kiến lễ cúng Phật Thánh; Hội đồng Trần Triều; Lễ giỗ Đức Thánh Trần; Lễ khai ấn và ban ấn đền Kiếp Bạc; Lễ tưởng niệm và tế tại đền Nguyễn Trãi,… Phần hội linh đình các hoạt động như Liên hoan diễn xướng hầu Thánh, đua thuyền truyền thống, múa rối nước, hội hoa đăng… và các hoạt động văn hóa, thể thao khác.

Lễ hội chùa Côn Sơn là lúc để con cháu tôn vinh các bậc tiền nhân có công xây dựng Thiền phái Trúc Lâm, biết ơn người đã xây dựng đất nước và chống giặc ngoại xâm. Chùa Côn Sơn và lễ hội chùa không chỉ chứa đựng những giá trị về lịch sử, văn hóa dân tộc Việt Nam mà còn là cơ sở để giúp các nhà khoa học tìm hiểu về đời sống, tín ngưỡng, phong tục tập quán gắn liền với khu di tích đặc biệt quan trọng này. Để góp phần gìn giữ và phát huy những di sản văn hóa của cha ông ta để lại cho các thế hệ mai sau.

Chú thích

[1] Thích Phước Sơn dịch và chú giải (1995). Tam Tổ thực lục, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, tr.30

[2] Nguyễn Khắc Minh (2009), Khai quật chùa Côn Sơn (Hải Dương), In trong Tạp chí Khảo cổ học (số 6 năm 2009), tr.55-63.

[3] Đinh Khắc Thuân (2002), Chức quan của Nguyễn Trãi và vị thế của ông trong triều đình Nhà Lê, Tạp chí Hán nôm (số 4 năm 2002), tr.21