Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Hoa Quang, còn được biết đến với tên Hoa Quang Tự như được ghi trên một tấm hoành phi cổ, là một trong những ngôi chùa mang đậm dấu ấn Phật giáo tại thành phố Nha Trang. Tên gọi “Hoa Quang” có thể gợi nhắc đến hình ảnh ánh sáng của hoa giác ngộ, biểu tượng cho trí tuệ và từ bi trong đạo Phật.
Về vị trí địa lý, Chùa Hoa Quang tọa lạc tại tổ 2, đường Gò Găng, khu đô thị Vĩnh Điềm Trung, xã Vĩnh Hiệp, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Khu vực này trước đây là thôn Vĩnh Điềm, nay đã phát triển thành một phần của khu đô thị mới. Chùa nằm đối diện với siêu thị Râu, là một mốc dễ nhận biết đối với người dân địa phương và du khách. Khu vực Vĩnh Hiệp, nơi chùa tọa lạc, thuộc phía Tây thành phố Nha Trang – một vùng đang trên đà đô thị hóa nhưng vẫn giữ được vẻ thanh bình, rất phù hợp với không gian tu tập tâm linh của một ngôi cổ tự.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Hoa Quang được khai sơn vào đầu thế kỷ XIX bởi Hòa thượng Thích Ngộ Thông, thuộc tông Lâm Tế, dòng Liễu Quán. Chùa được xây dựng năm 1886 và khánh thành khoảng năm 1901 (Tân Sửu), căn cứ vào tấm hoành phi “Hoa Quang Tự” còn lưu giữ đến nay. Ngôi chùa từng có diện tích gấp ba lần hiện tại, nay còn khoảng 10.000m². Trải qua nhiều lần trùng tu nhỏ, chùa được đại trùng tu vào năm 1968 và tiếp tục tái thiết chánh điện, Lầu Chuông năm 2002 dưới thời trụ trì Hòa thượng Thích Thiện Quả. Giai đoạn đại trùng tu mới nhất bắt đầu từ năm 2022 (Nhâm Dần) đến nay vẫn đang tiếp diễn, trong đó Tổ đường mới bằng gỗ quý đã hoàn thành vào năm 2021.
Sau khi Tổ khai sơn viên tịch, nhiều vị cao tăng đã tiếp nối trụ trì hoặc đảm trách giám tự, như Hòa thượng Thích Nhơn Lý (trụ trì từ 1922 đến 1949), Hòa thượng Thích Chơn Tịnh (viên tịch do tai nạn tại chùa năm 1951), và đặc biệt là Hòa thượng Thích Thiện Quả – người có công lớn trong việc trùng tu và phát triển chùa trong hơn 40 năm trụ xứ. Kế thừa sự nghiệp đó, từ năm 2005, Đại đức Thích Tâm Tri được Giáo hội bổ nhiệm trụ trì, tiếp tục trùng tu và phát huy truyền thống chùa. Ngài là môn đồ của cố Hòa thượng Thích Như Ý, Viện chủ Tổ đình Linh Sơn Pháp Bảo tại Phú Nông – Cầu Dứa.
Chùa Hoa Quang lưu giữ nhiều tôn tượng linh thiêng như Đức Phật Thích Ca, Bồ Tát Quán Thế Âm, Dược Sư Như Lai, Chuẩn Đề, Bồ Tát Địa Tạng, Di Lặc, Sư Tổ Bồ Đề Đạt Ma…, cùng các pho tượng đặc biệt như tượng Phật nhập Niết Bàn và tượng thầy trò Đường Tam Tạng trên đỉnh giả sơn. Bên cạnh đó, chùa còn sở hữu các thư pháp quý từ các bậc cao Tăng như cố Hòa thượng Thích Thiện Khánh, chùa Sắc Tứ Liên Hoa và Đại lão Hòa thượng chùa Hội Phước, gửi tặng nhân dịp khánh thành chùa năm 1968. Bài viết giới thiệu công phu về chùa do tác giả Tâm Không Vĩnh Hữu biên soạn.
Kiến trúc cảnh quan
Khuôn viên phía trước chùa rất rộng rãi và thoáng mát, có thể nói nơi đây là điểm nhấn thanh tịnh giữa lòng đô thị.
Ban đầu, chùa có diện tích gấp ba lần hiện nay. Qua thời gian và những biến đổi của cảnh quan xung quanh, diện tích hiện tại của chùa khoảng 10.000m², nhưng vẫn giữ được sự hài hòa giữa kiến trúc cổ kính và không gian mở.
Chùa được khởi công xây dựng từ năm 1886, với dấu mốc khánh thành được đoán định vào năm 1901, căn cứ trên hoành phi “Hoa Quang Tự” ghi “Tân Sửu niên”. Trải qua nhiều biến cố, chùa được trùng tu và tái thiết nhiều lần, đáng kể là đợt trùng tu năm 1968, được ghi dấu bằng ba bức thư pháp chữ Hán do chư tôn đức gửi tặng. Năm 2002 (Nhâm Ngọ), chùa tiếp tục được trùng tu lớn với Chánh điện và Lầu Chuông được cải tạo. Từ năm 2022 (Nhâm Dần), chùa bước vào một cuộc đại trùng tu quy mô, mang lại diện mạo khang trang, thanh tịnh hơn. Tổ đường mới, bằng gỗ quý, được dựng sau Chánh điện, hoàn thành năm 2021, đang trong giai đoạn hoàn thiện nội thất.
Các hạng mục kiến trúc chính của chùa Hoa Quang:
- Cổng Tam Quan: Mới được xây dựng với trụ lớn, mái hai tầng lợp ngói, đỉnh trang trí tứ linh chầu pháp luân xa – biểu trưng cho Phật pháp thường chuyển.
- Sân chùa: Khoảng sân lát đá rộng, thông thoáng, dẫn vào các khu vực chính.
- Giả Sơn: Một thiết kế đặc biệt nằm bên trái sân, như bức vách đá lớn kéo dài đến Gác Trống. Giả sơn có ba tầng bên trong dành cho việc ký gửi linh cốt. Trên đỉnh đặt tượng cũ của Bồ Tát Quán Thế Âm và bốn thầy trò Đường Tam Tạng.
- Tượng Bồ Tát Quán Thế Âm lộ thiên: Tôn tượng màu trắng, cao lớn, tọa lạc giữa sân trước Chánh điện. Dưới chân tượng là hồ sen, đôi hạc trắng chầu, lư hương lớn và cây cảnh bài trí xung quanh, tạo nên không gian thiêng liêng và mỹ thuật.
- Lầu Chuông và Gác Trống: Nằm hai bên tả hữu Chánh điện, kiến trúc đối xứng, mái ngói hai tầng, các góc mái trang trí long phụng hồi đầu. Gác Trống hiện đặt một trống rất lớn, phía sau là lối dẫn vào khu linh cốt và các bảo tháp tưởng niệm chư vị tiền bối.
- Bái Đường: Gian phía ngoài Chánh điện, rộng rãi, với mái ngói đỏ và hệ rui mè bằng gỗ quý. Hai hàng trụ gỗ lớn đỡ mái, là nơi tổ chức các lễ đàn lớn như Đàn Dược Sư hay Chẩn Tế.
- Chánh Điện (Bảo Điện): Không gian trang nghiêm, các trụ chạm rồng tinh xảo.
- Trung tâm an vị tượng Phật Thích Ca Mâu Ni.
- Bậc thấp hơn có tượng Dược Sư, Chuẩn Đề, và Phật Nhập Niết Bàn bằng đá.
- Bên phải có tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát, phía dưới là Quan Thánh Đế Quân với thanh long đao.
- Bên trái là tượng Quán Thế Âm tĩnh tọa với tịnh bình, phía dưới là bộ Quan Công – Châu Xương – Quan Bình.
- Chính giữa có tượng gỗ Di Lặc Tôn Phật ngồi trên bệ sen đá.
- Các tượng này đều là tượng cổ của Tổ Thầy, được gìn giữ nguyên vẹn.
- Tổ Đường: Nằm phía sau Chánh điện. Bên trong có:
- Bàn thờ Bồ Đề Đạt Ma Sư Tổ,
- Ba bài vị của các vị tiền bối trụ trì,
- Linh ảnh ký gửi hương linh,
- Hương án thờ Quan Âm nghinh long với cặp trụ rồng chầu,
- Hương án tưởng niệm cố Hòa thượng Thích Thiện Quả.
- Kiến trúc Tổ đường mới bằng gỗ quý, hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện.
- Khu Linh Cốt (Nhà Cốt): Nằm phía sau Gác Trống. Nơi đây lưu giữ linh cốt trong không gian yên tĩnh, sạch sẽ và trang nghiêm – thể hiện sự kính trọng với người đã khuất và truyền thống tri ân tổ tiên.
Hiện vật
Chùa Hoa Quang hiện đang lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh, góp phần phản ánh quá trình hình thành, phát triển cũng như đời sống tín ngưỡng của ngôi chùa hơn một thế kỷ qua. Một trong những hiện vật quan trọng nhất là tấm hoành phi “Hoa Quang Tự” khắc ghi “Tân Sửu niên”, treo tại vách trước Tổ đường, được xem là căn cứ xác lập niên đại khánh thành chùa vào năm 1901.
Trên đỉnh Giả Sơn là tượng Bồ Tát Quán Thế Âm và bộ tượng bốn thầy trò Đường Tăng đi thỉnh kinh – đều là hiện vật xưa quý, đặc biệt tượng Quán Âm là pho tượng cũ do Thầy Tổ để lại.
Hai bên tả hữu chánh điện là Lầu Chuông và Gác Trống, với trống lớn và các chi tiết kiến trúc như phù đồ, long phụng hồi đầu – đều được xem là hiện vật kiến trúc quý giá.
Trong Chánh điện, nổi bật là các trụ chạm rồng nổi và hệ thống tượng thờ: Đức Phật Thích Ca, Dược Sư Quang Như Lai, Chuẩn Đề Vương Bồ Tát, Phật Nhập Niết Bàn bằng đá, Bồ Tát Địa Tạng, Quan Thánh Đế Quân, Bồ Tát Quán Thế Âm, Quan Thánh với hai hộ vệ Châu Xương – Quan Bình. Nhiều pho tượng trong số này là tượng cũ của Thầy Tổ, được bảo tồn cẩn trọng, thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo và gìn giữ di sản. Đặc biệt, tượng Di Lặc Tôn Phật bằng gỗ ngồi trên đài sen đá ở giữa chánh điện là một hiện vật độc đáo, biểu tượng cho hạnh phúc và từ bi.
Phía sau chùa, trong một gian nhà mái thấp, chùa còn lưu giữ nhiều tượng Bồ Tát, Thánh Chúng và tranh ảnh cổ, tạo thành một bộ sưu tập hiện vật mang tính lưu niệm và thờ tự. Một giá trị khác là ba bức thư pháp Hán ngữ khổ lớn do chư tôn đức tặng năm 1968 nhân dịp tái thiết chùa – hiện vật văn hóa quý hiếm.
Cuối cùng, Tổ đường là nơi hội tụ nhiều hiện vật gỗ quý như cột kèo, trụ cửa, vách tường và các bài vị, linh ảnh, tượng thờ, tiêu biểu như tượng Sư Tổ Bồ Đề Đạt Ma, tượng Bồ Tát Quán Thế Âm, tượng cố Hòa thượng Thích Thiện Quả. Các hiện vật này không chỉ mang ý nghĩa thờ tự mà còn là chứng tích gắn bó với lịch sử và nhân sự của chùa suốt hơn 100 năm qua.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Hoa Quang là nơi tổ chức nhiều hoạt động Phật sự quan trọng, thu hút đông đảo Phật tử và du khách tham gia. Các lễ hội tại chùa thường diễn ra vào các dịp lễ lớn trong năm như Tết Nguyên Đán, Phật Đản, Vu Lan, với các nghi thức cúng dường, tụng kinh, thuyết pháp, và các khóa tu tập trung. Đặc biệt, chùa còn tổ chức các khóa tu mùa hè, tạo điều kiện cho Phật tử và du khách tìm về chốn tịnh tâm, học hỏi giáo lý Phật đà.
Tham khảo
- Tâm Không Vĩnh Hữu (2022), Chùa Hoa Quang ở thôn Vĩnh Điềm, xã Vĩnh Hiệp, thành phố Nha Trang, Thư viện hoa sen.
