Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Nhân Trạch, tên chữ là Trúc Thánh Tự, là một ngôi chùa cổ kính mang đậm dấu ấn Phật giáo truyền thống, tọa lạc tại số 261 đường Phú Lương, phường Phú Lương, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội. Trước đây, khu vực này thuộc địa phận xã Phú Cường, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây cũ. Sau khi Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội và tiến hành điều chỉnh địa giới hành chính vào năm 2008, địa danh này chính thức trở thành một phần của phường Phú Lương, quận Hà Đông.
Nhân Trạch vốn là một trong sáu thôn cổ thuộc xã Phú Lương xưa, bao gồm: Bắc Lãm, Động Lãm, Thượng Mạo, Trinh Lương, Văn Nội và Nhân Trạch. Đây là những làng Việt truyền thống với bề dày lịch sử và đời sống văn hóa phong phú, nằm trong không gian văn hóa đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua thời gian và những biến đổi hành chính, các thôn cổ này hiện thuộc phường Phú Lương, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
Chùa Nhân Trạch nằm ở phía Tây Nam Thủ đô, trong một không gian văn hóa đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi hội tụ những làng Việt cổ có bề dày lịch sử và truyền thống lâu đời. Vị trí địa lý của chùa tương đối thuận tiện cho việc đi lại; từ ngã ba Ba La, theo đường 22 đến Cầu Khâu, rẽ trái khoảng 1km là tới khuôn viên di tích.
Lịch sử và nhân vật
Căn cứ vào tư liệu văn bia và truyền khẩu của cư dân địa phương, có thể xác định ngôi chùa được dựng từ trước thời nhà Mạc, khoảng cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII. Cơ sở quan trọng xác định niên đại khởi dựng của chùa là tấm bia đá có niên hiệu Đoan Thái nguyên niên (1586), năm đầu tiên dưới triều vua Mạc Mậu Hợp. Bia ghi chép về những cá nhân trong cộng đồng làng xã đã phát tâm công đức, quyên góp tiền của để xây dựng ngôi chùa, cho thấy chùa đã có vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương từ sớm. Ngoài giá trị lịch sử, tấm bia này còn là chứng tích quý giá phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa Phật giáo và đời sống làng xã đương thời.
Qua các thời kỳ, chùa Nhân Trạch đã trải qua nhiều đợt trùng tu, sửa chữa do ảnh hưởng của thời gian, chiến tranh và biến động xã hội. Tuy nhiên, kiến trúc tổng thể và một số hạng mục quan trọng vẫn giữ được dáng dấp truyền thống, góp phần khẳng định vị thế lâu đời của ngôi chùa trong bức tranh tín ngưỡng vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Chùa không chỉ là trung tâm sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng cư dân Phú Lương, mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa – lịch sử gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Trong dòng chảy lịch sử, ngôi chùa như một chứng nhân lặng lẽ, góp phần bảo lưu truyền thống đạo đức, tinh thần nhân văn và tín ngưỡng dân gian Việt Nam qua các thời kỳ.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Nhân Trạch được thiết kế theo bố cục kiến trúc truyền thống kiểu chữ “đinh” (丁), một dạng mặt bằng phổ biến ở các ngôi chùa Việt Nam vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trục chính của chùa gồm ba phần cơ bản: Tam Quan, Tiền Đường và Thượng Điện, nối tiếp nhau theo chiều sâu, kết hợp với các công trình phụ trợ như Nhà Tổ, vườn chùa, tạo thành một quần thể khép kín hài hòa với cảnh quan làng cổ xung quanh.
Lối vào chính hiện nay của chùa nằm tại số 261, phố Phú Cường, Tam Quan chùa Trúc Thánh hiện nay được xây dựng theo dạng cổng vòm ba cửa, kiến trúc đơn giản, mang dáng dấp truyền thống. Ba ô cửa vuông được bố trí đối xứng, chính giữa là cửa lớn, thường được mở vào các ngày lễ, rằm; hai bên là cửa nhỏ dành cho lối đi hàng ngày. Mái Tam Quan lợp ngói ta truyền thống, không trang trí cầu kỳ nhưng hòa hợp với tổng thể không gian cảnh quan và kiến trúc cổ của chùa. Hai bên tam quan có trụ biểu với thân trụ vuông, trên đỉnh tạo hình búp sen biểu tượng quen thuộc trong kiến trúc Phật giáo. Thân trụ được đắp nổi câu đối chữ Hán, mang nội dung ca ngợi công đức Tam Bảo và thể hiện triết lý Phật giáo về sự vô thường, tu hành và giải thoát. Tư liệu điền dã và ký ức cộng đồng cho biết, trong cấu trúc nguyên thủy, phía trước tam quan có một phương đình hai tầng, tám mái đao cong, đóng vai trò như gác chuông. Trên tầng gác từng treo một quả chuông đồng lớn, được đúc dưới thời Tây Sơn. Hiện vật này còn được bảo tồn tại chùa, tuy phần chữ ghi niên hiệu Cảnh Thịnh đã bị đục bỏ vào thời Nguyễn. Tuy vậy, qua kiểu dáng, kỹ thuật đúc và hình thức trang trí, chuông vẫn được xác định thuộc niên đại cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, là một di vật có giá trị lịch sử và mỹ thuật, phản ánh dấu ấn thời đại cũng như các biến động chính trị, văn hóa qua từng giai đoạn.
Sau Tam Quan là khoảng sân lát gạch vuông, là không gian chuyển tiếp trước khi bước vào hệ thống điện thờ chính. Bên phải sân hiện vẫn còn giếng cổ hình tròn, có tường hoa bao quanh, đóng vai trò như một yếu tố phong thủy và sinh hoạt tín ngưỡng. Giếng nước trong chùa là hình ảnh phổ biến tại nhiều ngôi chùa cổ miền Bắc, thể hiện quan niệm về sự tinh khiết và chu trình tuần hoàn của tự nhiên.
Toà Tiền Đường và Thượng Điện là hai không gian thờ tự chính, được xây dựng theo kiểu kiến trúc tường hồi bít đốc, mái ngói truyền thống, với hệ kết cấu gỗ bên trong gồm các bộ vì được làm theo kiểu “giá chiêng – chồng rường”. Đây là phong cách kiến trúc điển hình của giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, vừa chắc chắn, vừa tạo cảm giác thoáng đãng và linh thiêng trong nội thất.
Không gian nội tự được bài trí trang nghiêm với hệ thống tượng Phật phong phú, được sắp đặt thành năm lớp tượng theo truyền thống Phật giáo Đại thừa, thể hiện rõ trình độ chế tác mỹ thuật thời Nguyễn. Cụ thể:
Lớp thứ nhất: Bộ tượng Tam Thế, biểu trưng cho ba thời: quá khứ, hiện tại và vị lai.
Lớp thứ hai: Tượng A Di Đà, vị Phật đại diện cho cõi Cực Lạc.
Lớp thứ ba: Pho Thiên Thủ Thiên Nhãn Quan Âm, hiện thân của từ bi và cứu khổ.
Lớp thứ tư: Pho Ngọc Hoàng Thượng Đế, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng Phật giáo và Đạo giáo.
Lớp thứ năm: Pho Cửu Long, mô tả huyền thoại đức Phật đản sinh, thường thấy ở các chùa miền Bắc.
Ngoài ra, tại gian Tiền Đường còn đặt hai pho tượng đặc biệt: Khuyến Thiện và Trừng Ác, biểu tượng cho giáo lý nhân quả – thiện được phúc, ác phải chịu báo ứng. Các pho tượng được chế tác chủ yếu bằng đất luyện và gỗ sơn son thếp vàng, mang đặc trưng nghệ thuật điêu khắc thời Nguyễn, với hình thức tạo tác tinh xảo, diện mạo trang nghiêm, màu sắc hài hòa, góp phần làm tăng thêm vẻ linh thiêng cho không gian thờ tự.
Tổng thể kiến trúc chùa Nhân Trạch không chỉ thể hiện sự khéo léo trong kỹ thuật xây dựng truyền thống mà còn phản ánh tư duy mỹ thuật và tôn giáo sâu sắc của người xưa. Ngôi chùa hiện nay là một minh chứng sinh động cho sự tiếp nối và bảo tồn di sản kiến trúc – tín ngưỡng của làng xã Việt Nam qua nhiều thế kỷ.
Hiện vật
- Quả chuông đồng thời Tây Sơn: Đây là một hiện vật đặc biệt, nguyên gốc được đúc vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, dưới triều đại Tây Sơn, mang niên hiệu Cảnh Thịnh. Tuy nhiên, vào thời Nguyễn, phần chữ ghi niên hiệu Cảnh Thịnh đã bị đục bỏ. Chuông hiện được treo tại gác chuông hai tầng tám mái của chùa. Dù mất đi dòng văn bản gốc, hình dáng, chất liệu và kỹ thuật đúc vẫn cho thấy đây là một trong những pháp khí cổ có giá trị.
- Hệ thống tượng Phật giáo Bắc tông: Chùa hiện bảo tồn gần như đầy đủ hệ thống tượng Phật bài trí theo phong cách truyền thống trên năm lớp thờ, hạ thấp dần từ phía sau ra trước, tất cả đều được tạo tác bằng đất luyện và gỗ, phủ sơn ta. Các pho tượng mang phong cách nghệ thuật đặc trưng của thời Nguyễn, thế kỷ XIX, với đường nét thanh thoát, tỉ lệ cân đối và kỹ thuật chế tác thủ công tinh xảo.
- Tượng Hộ pháp: Trước bàn thờ chính có hai pho tượng Hộ pháp mang tên Khuyến Thiện và Trừng Ác, thể hiện vai trò hộ trì chánh pháp và trấn giữ đạo tràng. Hai pho tượng này có tạo hình uy nghi, cao khoảng 1,2 đến 1,5 mét, thuộc phong cách điêu khắc thời Nguyễn.
- Hệ thống hoành phi, câu đối chữ Hán: Được chạm khắc trên chất liệu gỗ, sơn son thếp vàng, nội dung phần lớn nhằm tán thán công đức Tam bảo, khuyến thiện giáo hóa. Các đại tự thường xuất hiện như “Trúc Thánh Tự”, “Phật nhật tăng huy”, “Thiền môn thanh tịnh”.
- Khám thờ, hương án, bệ tượng: Được làm bằng gỗ, chạm khắc họa tiết truyền thống như rồng, mây, hoa sen, tạo nên không gian thờ tự tôn nghiêm. Những hiện vật này có niên đại cuối thế kỷ XIX, phản ánh kỹ nghệ thủ công mỹ nghệ của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Nhân Trạch không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương. Hàng năm, chùa tổ chức nhiều sự kiện và lễ hội quan trọng, thu hút đông đảo phật tử và người dân tới tham dự, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân gian.
Trong đó, lễ hội chính diễn ra vào ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch, nhằm tưởng nhớ công đức các vị tổ sư, đồng thời cầu mong một năm mới an lành, mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Lễ hội này thường kéo dài nhiều ngày với các hoạt động như dâng hương, lễ Phật, các nghi thức truyền thống và trò chơi dân gian.
Ngoài ra, chùa còn tổ chức các ngày lễ Phật giáo trọng đại như Phật Đản (15 tháng 4 âm lịch), Vu Lan (rằm tháng 7 âm lịch) và Lễ cầu an cuối năm, thu hút đông đảo phật tử và người dân đến tụng kinh, cầu nguyện.
Các sự kiện tại chùa không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần củng cố tình đoàn kết cộng đồng, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của địa phương.
Xếp hạng
Năm 1986, Bộ Văn hóa và Thông tin đã chính thức xếp hạng chùa Nhân Trạch là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, khẳng định tầm quan trọng của ngôi chùa trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam. Việc xếp hạng này phản ánh giá trị lịch sử, kiến trúc cũng như nghệ thuật điêu khắc đặc sắc còn được bảo tồn tại chùa, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn và phát huy di sản trong tương lai.
Tài liệu tham khảo
- Sơn Dương, “Chùa Nhân Trạch (quận Hà Đông)”, Tạp chí Người Hà Nội online, Ngày 02/09/2023.
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 02, Nxb Hà Nội.
- Chùa Nhân Trạch (Trúc Thánh tự), hncity.org
_____________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Chùa Nhân Trạch is a historical temple in Vietnam, preserving a mystical story about two renowned generals, Nguyên Soái Đào Kỳ and Madame Phương Dung. They played a significant role in repelling the Eastern Han invaders and aiding Đinh Bộ Lĩnh in quelling the 12 rebellious regions, leading to his ascension to the throne. Upon Đinh Bộ Lĩnh’s reign, he honored these two generals and established the temple in the Thai Binh era (968-979), later rebuilt by the Early Lê Dynasty facing southeast.
During the Lý Dynasty, the temple changed its orientation to the west. In the third year of Dương Hòa (1637), the temple underwent a six-year reconstruction and was completed in the year Quý Mùi 1643. Despite facing various challenges and deterioration, the temple underwent its first restoration in the 28th year of Tự Đức (1875) after 232 years.
In the year Nhâm Dần 1902, Phương Đình and other structures were constructed. By the year Ất Sửu 1925, the main hall was elevated, maintaining its present appearance. Đình Nhân Trạch not only serves as a place of worship but also as the decision-making center for the community in crucial matters.
On February 2, 1986, the Ministry of Culture and Information recognized and classified Chùa Nhân Trạch as a historical, cultural, architectural, and artistic monument. The attention from various levels, sectors, and the People’s Committee of Phú Lương Ward facilitated the second restoration in April 2008. After 133 years, the temple was restored to its original grandeur.
To inherit the positive values from tradition and honor the cultural and artistic values of the ancient temple, the community of Nhân Trạch takes pride in their strong work ethic, peace-loving spirit, and resilient revolutionary will. Each individual contributes to maintaining and developing the temple, ensuring its existence over time and enhancing its magnificence in the surrounding space. This deep understanding permeates the consciousness of the community, especially the people of Nhân Trạch and the broader community of Phú Lương Ward.
Chùa Nhân Trạch is not only a place to honor traditions but also a significant center for revolutionary education, fostering patriotism, national pride, and revolutionary spirit for the younger generation in a practical and meaningful way. It is a place where every resident of Nhân Trạch, no matter how far they are, always carries deep memories of their homeland and its traditions.
Tiếng Trung (Chinese)
Nhân Trạch寺是越南的一座历史悠久的寺庙，保存了有关两位著名将领的神秘故事，他们分别是元帅Đào Kỳ和Phương Dung女士。他们在击退东汉侵略者和帮助Đinh Bộ Lĩnh平定12个叛乱地区方面发挥了重要作用，从而使他登基为国王。Đinh Bộ Lĩnh登基后，他尊崇这两位将领，并在泰平时期（968-979）建立了这座寺庙，后来由前黎朝按东南方向重建。
在黎朝时期，寺庙的朝向改为西方。在阳和三年（1637），寺庙经过六年的重建，并于1643年完成。尽管经历了各种挑战和衰退，但在Tự Đức的第28年（1875）过后，寺庙在232年后进行了第一次修复。
在Nhâm Dần 1902年，Phương Đình和其他建筑物被修建。到了Ất Sửu 1925年，主殿得到了提升，保持了现在的外观。Nhân Trạch寺不仅是一个供奉之地，还是社区在重大问题上做出决策的中心。
1986年2月2日，文化和信息部批准将Chùa Nhân Trạch列为历史文化建筑艺术纪念物。来自各个层面、领域和Phú Lương区人民委员会的关注促使了2008年4月的第二次修复。经过133年，寺庙被恢复到了最初的辉煌。
为了继承传统的积极价值观，以及尊崇古老寺庙的文化和艺术价值，Nhân Trạch社区为他们的强烈职业道德、爱好和平的精神以及坚韧的革命意志而感到自豪。每个个体都为维护和发展寺庙做出了贡献，确保其随着时间的推移而存在，并在周围空间中变得越来越宏伟。这种深刻的理解渗透到社区的意识中，尤其是Nhân Trạch人和Phú Lương区更广泛的社区。
Nhân Trạch寺不仅是一个尊崇传统的地方，还是一个重要的革命教育中心，以实际而有意义的方式培养爱国主义、民族自豪感和革命精神，面向年轻一代。这是一个每位Nhân Trạch居民，无论他们身在何处，都始终怀揣着对家乡和传统深刻的记忆的地方。
Tiếng Pháp (French)
Chùa Nhân Trạch est un temple historique au Vietnam, préservant une histoire mystique sur deux généraux renommés, Nguyên Soái Đào Kỳ et Madame Phương Dung. Ils ont joué un rôle significatif dans la repousse des envahisseurs de l’Est Han et ont aidé Đinh Bộ Lĩnh à réprimer les 12 régions rebelles, conduisant à son avènement sur le trône. Lors du règne de Đinh Bộ Lĩnh, il honora ces deux généraux et établit le temple à l’époque de Thai Binh (968-979), plus tard reconstruit par la dynastie Early Lê orienté vers le sud-est.
Pendant la dynastie Lý, le temple changea son orientation vers l’ouest. À la troisième année de Dương Hòa (1637), le temple subit une reconstruction de six ans et fut achevé en l’an Quý Mùi 1643. Malgré divers défis et une détérioration, le temple subit sa première restauration à la 28e année de Tự Đức (1875) après 232 ans.
En l’an Nhâm Dần 1902, Phương Đình et d’autres structures furent construites. En l’an Ất Sửu 1925, le hall principal fut élevé, conservant son aspect actuel. Đình Nhân Trạch n’est pas seulement un lieu de culte mais aussi un centre de prise de décision pour la communauté dans des affaires cruciales.
Le 2 février 1986, le ministère de la Culture et de l’Information reconnut et classa Chùa Nhân Trạch comme un monument historique, culturel, architectural et artistique. L’attention des différents niveaux, secteurs et du Comité populaire de la commune de Phú Lương facilita la deuxième restauration en avril 2008. Après 133 ans, le temple retrouva sa grandeur d’origine.
Pour hériter des valeurs positives de la tradition et honorer les valeurs culturelles et artistiques du temple ancien, la communauté de Nhân Trạch est fière de son éthique de travail forte, de son esprit pacifique et de sa volonté révolutionnaire résiliente. Chaque individu contribue à maintenir et à développer le temple, assurant son existence au fil du temps et rehaussant sa magnificence dans l’espace environnant. Cette compréhension profonde imprègne la conscience de la communauté, en particulier les habitants de Nhân Trạch et la communauté élargie de la commune de Phú Lương.
