Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Phúc Khánh, còn được dân gian quen gọi là chùa Nhật Tảo, là một di tích Phật giáo lâu đời tọa lạc tại thôn Nhật Tảo, nay thuộc phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa nằm cách trung tâm Thủ đô khoảng 12 km về phía Tây Bắc, tọa lạc bên bờ đê sông Hồng, ngay dưới chân cầu Thăng Long, một vị trí vừa mang tính lịch sử, vừa gắn bó chặt chẽ với sự phát triển đô thị của Hà Nội hiện đại.
Địa thế của chùa mang đặc trưng của vùng ven sông cổ, vừa gần nguồn nước, biểu tượng của sinh khí và phát triển, vừa có thế đất cao ráo, hướng mở, phù hợp với quan niệm phong thủy truyền thống. Sự hiện diện của chùa Nhật Tảo trong không gian làng cổ Đông Ngạc góp phần hoàn thiện tổng thể di sản văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất từng nổi danh với danh xưng “làng khoa bảng” của đất kinh kỳ xưa.
Lịch sử và nhân vật
Căn cứ vào các truyền thuyết dân gian, hệ thống kiến trúc vật chất còn lại cùng bộ sưu tập di vật văn hóa đang được lưu giữ tại chùa, có thể khẳng định chùa Phúc Khánh (chùa Nhật Tảo) được khởi dựng vào thời Lê trung hưng (thế kỷ XVII – XVIII). Đây là giai đoạn Phật giáo phục hưng mạnh mẽ tại nhiều vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cũng là thời kỳ mà làng xã cổ truyền phát triển ổn định, gắn chặt đời sống tín ngưỡng với cấu trúc cộng đồng cư dân nông nghiệp truyền thống.
Trong suốt quá trình tồn tại kéo dài qua nhiều thế kỷ, chùa đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo, phản ánh sự quan tâm của cộng đồng địa phương đối với không gian tôn giáo, văn hóa này. Mỗi lần trùng tu đều để lại dấu tích nhất định, từ bia đá ghi công đức, kiến trúc thay đổi qua các thời kỳ, đến hệ thống tượng pháp và hoành phi câu đối mang dấu ấn mỹ thuật của từng giai đoạn lịch sử khác nhau.
Kiến trúc cảnh quan
Không gian kiến trúc của chùa Phúc Khánh (chùa Nhật Tảo) được tổ chức hài hòa trong mối tương quan với cảnh quan làng cổ Nhật Tảo, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa ở vùng ven sông Hồng. Chùa tọa lạc trên một khu đất cao ráo, thông thoáng, nằm ở rìa làng, tạo thành thế đất vững chãi, thuận lợi theo quan niệm phong thủy truyền thống. Vị trí này không chỉ đảm bảo sự bền vững về kết cấu trong điều kiện địa hình vùng châu thổ, mà còn thể hiện tầm nhìn của tiền nhân trong việc lựa chọn địa điểm linh thiêng cho công trình tín ngưỡng.
Phía trước chùa là một hồ nước rộng, vừa có tác dụng điều hòa thủy khí, vừa mang ý nghĩa biểu tượng theo triết lý “thủy tụ khí sinh”, nước tụ thì khí hội, là điềm lành cho sự phát triển lâu dài. Bên bờ hồ là cây đa cổ thụ trên trăm năm tuổi, như một chứng nhân sống động của lịch sử và biểu tượng của sự trường tồn trong tâm thức người Việt. Cây đa không chỉ là một phần của cảnh quan tự nhiên, mà còn gắn liền với không gian văn hóa dân gian, thường được xem là nơi trú ngụ của thần linh hoặc các yếu tố linh thiêng trong tâm thức cộng đồng.
Chùa quay mặt về hướng Đông Nam, mở ra tầm nhìn khoáng đạt hướng ra cánh đồng lúa mênh mông, mang lại cảm giác an yên, thanh tịnh, điều kiện lý tưởng cho không gian tu tập, thiền định và lễ bái. Hướng Đông Nam cũng được coi là hướng cát lành trong phong thủy truyền thống, tượng trưng cho sinh khí, ánh sáng và sự giao hòa giữa thiên nhiên và con người.
Về mặt tổng thể, chùa Phúc Khánh có quy mô kiến trúc vừa phải, song lại thể hiện rõ nét tính biểu trưng văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đây là một ví dụ tiêu biểu cho mô hình chùa làng truyền thống, nơi tôn giáo gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, vừa là chốn tu hành thanh tịnh, vừa là không gian văn hóa, tâm linh phục vụ cư dân địa phương trong các dịp lễ tiết trọng đại.
Cấu trúc kiến trúc của chùa được quy hoạch theo trục dọc truyền thống, gồm các khối công trình bố trí từ ngoài vào trong, phân tầng lớp theo chức năng và mức độ thiêng liêng:
Tòa Tiền Đường của chùa Phúc Khánh gồm 5 gian, được kiến tạo theo lối tường hồi bít đốc tay ngai, một dạng kết cấu phổ biến trong kiến trúc đình chùa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mái chùa lợp ngói mũi hài cổ, loại ngói âm dương đặc trưng, mang tính biểu tượng cho sự hài hòa âm dương trong triết lý phương Đông. Bờ nóc được đắp kiểu bờ đinh, trên mặt bờ đinh thường gắn các họa tiết trang trí hoặc câu đối chữ Hán, thể hiện mỹ thuật tôn giáo truyền thống. Không gian tiền đường đóng vai trò là nơi tiếp đón chính trong kiến trúc chùa, thường đặt tượng Hộ pháp, Thánh Tăng và Đức Ông, những nhân vật mang tính bảo vệ và hướng dẫn cho hành giả tu tập. Kết cấu vì kèo bên trong có thể là vì kèo chồng rường giả thủ hoặc giá chiêng, tùy theo giai đoạn xây dựng và lần trùng tu.
Tòa Hậu Cung nằm liền kề phía sau tiền đường, gồm 4 gian chạy dọc, hợp cùng tiền đường tạo thành mặt bằng hình chữ “Đinh” (丁), một dạng bố cục truyền thống thường gặp trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam từ thời Hậu Lê đến Nguyễn. Công trình này cũng xây theo lối tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp kiểu bờ đinh, tạo sự đồng bộ trong tổng thể kiến trúc. Đặc biệt, đốc mái phía sau được đắp nổi hình rồng, một biểu tượng linh thiêng trong mỹ thuật Phật giáo, thể hiện uy lực và chức năng hộ pháp, bảo vệ chốn thiền môn khỏi tà khí. Các chi tiết kiến trúc trong hậu cung được chăm chút kỹ lưỡng, phản ánh sự tôn nghiêm và trang trọng của không gian thờ chính, nơi đặt hệ thống tượng Phật và Bồ Tát theo truyền thống Phật giáo Đại thừa.
Phía sau khu chính điện, ngăn cách bởi một khoảng sân gạch rộng, là Nhà Tổ và Nhà Mẫu, hai công trình phụ trợ nhưng có vai trò quan trọng trong sinh hoạt tín ngưỡng tại chùa. Nhà Tổ là không gian thờ tự các vị Tổ sư khai sơn, truyền trì pháp mạch, tượng trưng cho sự tiếp nối và kế thừa đạo mạch qua các thế hệ. Nhà Mẫu, trong khi đó, phản ánh ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu, một yếu tố bản địa hóa của Phật giáo Việt Nam, thể hiện quan niệm “tiền Phật hậu Thánh” vốn phổ biến ở nhiều chùa làng Bắc Bộ. Kiến trúc của hai công trình này thường giản lược hơn so với chính điện, nhưng vẫn đảm bảo sự hài hòa về hình thức, vật liệu và không gian trong tổng thể toàn khu chùa.
Với kết cấu hài hòa giữa kiến trúc, cảnh quan và tâm linh, chùa Phúc Khánh không chỉ là nơi tu hành mà còn là không gian lưu giữ ký ức văn hóa cộng đồng, phản ánh chiều sâu lịch sử và tinh thần nhân văn của người dân Nhật Tảo từ bao đời nay.
Hiện vật
Mặc dù số lượng hiện vật còn lưu giữ tại chùa Phúc Khánh (chùa Nhật Tảo) không quá phong phú, song phần lớn trong đó đều mang giá trị lịch sử, nghệ thuật cao, phản ánh một cách chân thực dòng chảy văn hóa, tín ngưỡng qua các giai đoạn lịch sử khác nhau. Các di vật hiện còn có thể phân loại theo chất liệu gồm: đá, gỗ, đồng, sứ và vải, tiêu biểu cho các loại hình nghệ thuật tôn giáo truyền thống.
- Nổi bật trong số hiện vật đá là hai tấm bia dẹt, trong đó có một bia ghi niên đại Bính Thân Minh Mệnh thứ 17 (1836). Bia đá không chỉ là tư liệu quý giá giúp xác định niên đại trùng tu chùa, mà còn cung cấp những thông tin quan trọng về tổ chức Phật giáo địa phương, công lao đóng góp của dân làng, hương chức cũng như các vị thiền sư từng có công hành đạo và hoằng pháp tại đây.
- Về chất liệu gỗ, đáng chú ý là bộ sưu tập tượng tròn với tổng cộng 45 pho tượng lớn nhỏ, được chia làm ba nhóm chính: 39 pho tượng Phật, 5 pho tượng Mẫu, và 1 pho tượng Tổ. Các pho tượng được chế tác từ gỗ sơn son thếp vàng, niên đại chủ yếu thuộc thế kỷ XVIII đến XX, là những tác phẩm điêu khắc tinh xảo, phản ánh trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của nghệ nhân dân gian Việt Nam trong nhiều thế kỷ. Các tượng Phật thể hiện đậm nét phong cách điêu khắc Phật giáo Đại thừa Bắc tông, với bố cục cân đối, đường nét mềm mại, thần thái uy nghi, từ bi. Đặc biệt, lớp sơn son thếp vàng được xử lý kỹ lưỡng, không chỉ tạo hiệu ứng thị giác rực rỡ nơi chính điện, mà còn mang ý nghĩa tôn vinh linh thiêng, trường tồn của các bậc giác ngộ.
- Tượng Mẫu là minh chứng cho sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc điểm đặc trưng của Phật giáo bản địa hóa ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Các pho tượng này thường được đặt tại nhà Mẫu phía sau chính điện, thể hiện sự gần gũi giữa tôn giáo và đời sống tín ngưỡng dân gian.
- Tượng Tổ sư được tạc riêng biệt, thể hiện sự tôn kính đối với các vị cao tăng có công khai sơn tạo tự, hoằng dương Phật pháp. Đây không chỉ là một yếu tố kiến trúc, mỹ thuật, mà còn mang ý nghĩa tri ân, ghi nhận công lao giáo hóa của tiền nhân trong lịch sử ngôi chùa.
- Bên cạnh đó, chùa còn lưu giữ một số hiện vật bằng đồng, sứ và vải, tuy không nhiều song cũng góp phần làm phong phú thêm kho tư liệu vật thể tại chùa, phục vụ cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo ở địa phương.
Nhìn chung, hệ thống hiện vật tại chùa Phúc Khánh là những minh chứng sống động cho bề dày lịch sử, trình độ thủ công truyền thống, cũng như tâm thức thẩm mỹ và tinh thần tôn giáo của cộng đồng cư dân Nhật Tảo qua nhiều thế kỷ.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Phúc Khánh không chỉ là trung tâm sinh hoạt Phật giáo của cộng đồng làng Nhật Tảo mà còn đóng vai trò trọng yếu trong đời sống lễ hội và tín ngưỡng dân gian. Trải qua hàng trăm năm hiện diện trong lòng cư dân địa phương, chùa là nơi hội tụ các giá trị tôn giáo và văn hóa truyền thống, đặc biệt được nhắc đến trong câu ca xưa:
“Bao giờ cho đến tháng Hai,
Nhật Tảo mở hội cho trai ra đình.”
Câu thơ dân gian này không chỉ phản ánh nỗi mong chờ ngày hội mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của lễ hội truyền thống nơi đây, một nét đẹp văn hóa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Lễ hội chính của làng Nhật Tảo gắn liền với chùa Phúc Khánh được tổ chức vào tháng Hai âm lịch, thời điểm đánh dấu mùa lễ tiết đầu năm, mở đầu cho một năm sinh hoạt tín ngưỡng và nông nghiệp thuận lợi. Mở hội, dân làng rước Thánh từ chùa về đình làng, tái hiện mối liên kết chặt chẽ giữa tín ngưỡng Phật giáo và tín ngưỡng Thành hoàng làng, một mô hình phổ biến trong không gian làng truyền thống Bắc Bộ. Tiếp sau lễ rước là nghi thức tế cổ chạy, một hình thức tế lễ độc đáo mang ý nghĩa cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
Lễ hội còn gắn liền với các hoạt động ẩm thực dân gian, nổi bật là tục nấu chè kho và làm bánh dày từ nếp cái hoa vàng, loại gạo đặc sản của vùng đất Đông Ngạc. Sau các phần thi nấu nướng và bày biện lễ vật, mâm cỗ chay được chia đều cho tất cả mọi người tham dự như một nghi thức phát lộc đầu xuân, thể hiện tinh thần cộng cảm và bình đẳng trong văn hóa làng xã xưa.
Ngoài lễ hội truyền thống mang màu sắc dân gian, chùa Phúc Khánh còn là nơi tổ chức các ngày lễ lớn của Phật giáo như Phật Đản (rằm tháng Tư âm lịch), Vu Lan báo hiếu (rằm tháng Bảy), lễ dâng y Kathina cuối mùa an cư, cùng nhiều hoạt động như tụng kinh, thuyết pháp, và từ thiện xã hội. Những sự kiện này không chỉ phục vụ đời sống tâm linh của Phật tử mà còn góp phần duy trì nếp sống đạo đức, nhân văn trong cộng đồng cư dân Nhật Tảo.
Như vậy, thông qua hệ thống lễ hội và sự kiện phong phú, chùa Phúc Khánh vừa là biểu tượng tín ngưỡng, vừa là không gian bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu của một làng quê lâu đời ven sông Hồng, nơi hội tụ giữa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và tinh thần cộng đồng đặc trưng của vùng đất Thăng Long xưa.
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, chùa Nhật Tảo (Phúc Khánh tự) đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo quyết định ban hành năm 1995.
Việc xếp hạng không chỉ khẳng định tầm quan trọng của ngôi chùa trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc, mà còn là cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh phát triển đô thị hiện nay. Chùa Nhật Tảo trở thành một trong những điểm tựa văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương, đồng thời là đối tượng nghiên cứu quan trọng đối với các ngành khoa học lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
- Sơn Dương, “Cổng làng Nhật Tảo (quận Bắc Từ Liêm)”, Tạp chí Người Hà Nội online, ngày 29/05/2023.
https://nguoihanoi.vn/cong-lang-nhat-tao-quan-bac-tu-liem-72264.html
- Lan Hương, “Làng Nhật Tảo”, Báo Hà Nội mới, ngày 09/03/2005, https://hanoimoi.vn/lang-nhat-tao-53526.html
- Sơn Dương, Chùa Phúc Khánh (quận Bắc Từ Liêm), Tạp chí Người Hà Nội online, ngày 06/09/2023.
https://nguoihanoi.vn/chua-phuc-khanh-quan-bac-tu-liem-76590.html
