Vị trí
Chùa Đồng, tên Hán là Linh Ứng tự nay thuộc thôn Sơn Lâm, xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa. Vùng đất thuộc xã Quảng Thạch ngày nay, vào đầu thế kỉ 19 thuộc vào đất của 2 xã Ngọc Giáp (làng Bồ, xóm Sơn) tổng Thủ Hộ và xã Cự Nham (làng Hóa Quyền, xóm Tú Lâm thuộc làng Mom) tổng Thái Lai, huyện Quảng Xương, phủ Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa.
Về tên gọi chùa Đồng, hiện nay chưa có thể giải thích cho rõ được. Tuy nhiên, theo ý kiến của nhiều cụ cao niên trong xã, gọi tên là chùa Đồng vì chùa có pho tượng Phật Bà rất lớn làm bằng đồng đen và cũng vì quả chuông chùa mỗi khi gióng lên thì thanh âm của nó vang vọng tới các xã lân cận
Lược sử
Chùa Đồng (Linh Ứng tự) vào những năm đầu của thế kỷ XX là ngôi chùa có quy mô cũng như không gian kiến trúc thuộc vào loại lớn trong tỉnh Thanh Hóa. Một ngôi cổ tự nức tiếng linh thiêng được đông đảo tín đồ Phật tử gần xa thăm viếng, chiêm bái. Trong giai đoạn này chùa được Nhà nước bổ nhiệm 2 sư tăng về quản lý chùa, thời gian sau cả 2 sư tăng này đều viên tịch và được chôn ở gần chùa – dân trong làng gọi chỗ đó là mả Phật. Về sau chùa xuống cấp, được Bà Hội đồng không có con bỏ tiền ra trùng tu. Khi trùng tu xong, Bà Hội đồng cho đan một con voi to bằng nan và họp 5 xã lân cận lại ra điều kiện xã nào đổ đầy tiền vào con voi đó thì được quyền quản lý chùa. Các làng thi nhau bỏ tiền vào voi, nhưng chỉ có xã Cự Nham là đổ đầy. Nên từ đó Cự Nham được quyền quản lý chùa.
Kiến trúc
Chùa Đồng được xây dựng theo lối chữ Công (工), mặt ngoảnh hướng nam. Tiền đường 5 gian, Hậu cung 3 gian được nối với nhau bởi nhà Cầu dài khoảng 20m. Ngoài ra còn có những công trình kiến trúc quy mô khác như: Nhà bia, lầu chuông, Phủ Mẫu, nhà Giải vũ,…
- Tiền đường chùa Đồng rộng 5 gian, 8 mái lợp bằng ngói mũi hài được kiến trúc theo lối chồng rường kẻ bẩy, được chạm trổ hoa văn rồng mây, tứ quý hết sức tinh xảo và đẹp mắt.
- Lầu chuông được dựng bằng gỗ, dựng phía trái gần cổng ra vào, gồm 2 tầng lầu, 4 mái. Tầng dưới để thoáng, có cầu thang gỗ để đi lên lầu trên. Trên lầu treo một quả chuông lớn, thân chuông này được chia làm 4 phần, mỗi phần được chạm khắc các hình tượng tượng trưng cho một mùa. Quai chuông đúc 4 con rồng. Đến mùa nào thì chỉ gióng chuông ở phần thân chuông tượng trưng cho mùa đó. Mỗi khi tiếng chuông vang lên thì các xã lân cận đều nghe rõ.
- Nhà bia, là nơi lưu giữ gần chục tấm bia to nhỏ khác nhau, trong đó có những tấm bia lớn được chạm khắc hoa văn cầu kỳ.
- Nhà Giải vũ, nối từ cổng đi vào chùa chính. Mỗi bên 5 gian thông nhau, phía trước không để cửa, phía sau xây tường, là nơi để tín đồ Phật tử nghỉ ngơi, sắp lễ trước khi vào lễ Phật cũng như khi mưa gió Phật tử có thể đi dưới mái của 2 nhà này để vào chùa chính mà không sợ bị ướt.
- Nhà Mẫu, là công trình kiến trúc độc lập được xây dựng theo kiểu chữ nhất (一) tọa lạc phía sau tòa Hậu cung.
Ngoài ra chùa Đồng còn có ao lớn, giếng nước và rất nhiều cây cổ thụ lớn như: gạo, muỗm, xà cừ, chay và nhiều loại cây ăn quả khác.
Đến nay, trải qua nhiều biến cố lịch sử và biến động xã hội, tiếc rằng chùa đã không còn, các công trình kiến trúc, nền móng cũ ẩn sâu dưới lòng đất, tượng đồng, chuông đồng, bia đá đã lưu lạc phương nào. Hình ảnh ngôi chùa chỉ còn lưu lại trong trí nhớ và hoài niệm của các cụ cao niên trong làng. Chỉ còn những câu chuyện, những truyền thuyết về sự linh nghiệm và hiển ứng làm minh chứng cho sự tồn tại của ngôi cổ tự này.
- Trích theo cuốn Chùa xứ Thanh Tập III – Tác giả Đại Đức THÍCH TÂM ĐỨC – Xuất bản năm 2016
