Giới thiệu
Chùa Vua có tên chữ là Hưng Khánh tự, tọa lạc tại tại phố Thịnh Yên thuộc thắng địa Hà Thành (Quận Hai Bà Trưng). Tương truyền ở nơi đây người dân rất mê đánh cờ, nên lập điện thờ Đế Thích (trong thần thoại) được mệnh danh là kỳ tiên. Vào thời nhà Lý, các vua cũng thường ra Điện đánh cờ. Từ đó, chùa trở thành đấu trường cờ tướng danh tiếng, được xếp vào Thăng Long tứ quán.
Trong tấm bia Thiên tải lưu phương (Nghìn năm lưu tiếng thơm) tại chùa Vua có khắc một bài thơ rằng:
“Hà Thành thắng địạ
Thịnh Yên phố phường
Phạn Vũ hoa khải
Thánh điện huy hoàng
Tự danh Hưng Khánh
Điện viết Thiên vương
Tứ thời phụng sự
Thử tắc hinh hương
Niên niên khai hội
Tất cử kỳ trường
Đoạt quán quân giả
Danh tính lưu phương
Viễn cận dương bá
Thiên trường địa cửu”.
Khuôn viên chùa hiện này có 2 Điện chính thờ Đế Thích và thờ Tam Bảo, bốn mùa cúng tế (trong đó có 2 loại lúa thơm, quý là lúa Thử và lúa Tắc), mở hội và giải cờ hằng năm. Người đạt giải nhất tên họ sẽ được lưu tiếng thơm xa gần.
Lịch sử hình thành
Dựa theo tấm bia Hưng Khánh thiền tự bi ký, (khắc năm 1967): chùa Vua có khởi nguyên từ thời nhà Lý (1010–1225) và được tiếp tục phát triển mạnh vào thời Lê sơ (1428–1527). Tương truyền, một vị hoàng tử nhà Lê vốn là kỳ thủ xuất chúng đã “vì hâm mộ tài đánh cờ rất giỏi của Đế Thích” mà cho dựng nên điện thờ thần này, đồng thời lấy nơi đây làm trung tâm thi đấu cờ tướng của kinh thành Thăng Long. “Vào thời Lê (1428 – 1527), khu vực chùa Vua là làng Thịnh Yên vốn là cung Thừa tướng… ông hoàng thời Lê là người giỏi cờ, đã đứng ra vận động nhân dân góp công góp của xây dựng một đền thờ Vua cờ Đế Thích ngay cạnh chùa Hưng Khánh.”.Trải qua chiến tranh hỏa hoạn, phút chốc trở nên hoang phế, tàn tạ. Bấy giờ có Tỷ Khiêu ni Thích Đàm Định – trụ trì chùa cùng với những tín chủ trăn trở nỗi niềm trùng tu, tôn tạo chùa, đã chiêu mộ thợ giỏi, vật tốt khắp nơi, đúc lại chuông, trang hoàng Tam Bảo thành một công trình uy nghi, bề thế, xứng tầm là một chốn danh lam.
Ngoài yếu tố tâm linh, chùa từng có vai trò chính trị – xã hội quan trọng khi trở thành nơi hoạt động bí mật của các chiến sĩ cách mạng, đặc biệt là đồng chí Nguyễn Phong Sắc, Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ. Sau Cách mạng Tháng Tám, chùa từng được dùng làm trụ sở chính quyền cách mạng địa phương. Đến cuối năm 1949, do chiến tranh, “chùa Khánh Hưng bị phá huỷ”, nhiều hạng mục bị mất mát. Tuy nhiên, căn cứ vào nội dung bia Thiên tải lưu phương, và Hưng Khánh thiền tự bi ký tại chùa cho biết, chùa được trùng tu vào đầu thế kỷ XX.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Vua hiện nay là tổ hợp kiến trúc gồm chùa Hưng Khánh, điện Thiên Đế, khu điện Mẫu, nhà bia, tam quan, sân cờ và hành lang.
Theo cuốn Chùa Việt Nam – Di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia (Trương Phúc Nguyên tổng hợp, NXB Lao Động):
“Đi qua cổng tam quan với gác chuông làm rất đẹp là tới sân đánh cờ. Đây là nơi diễn ra những huyền vi, ảo diệu của các thế cờ trong cuộc thi mỗi năm. Bàn cờ được kẻ bằng vôi trên một sân lát đá xanh. Trong những ngày thường, các vị trí đặt quân trên bàn cờ được đặt các chậu cảnh. Trên thân chậu cũng ghi tên quân với tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã… Từ trên lầu chuông của tam quan nhìn xuống, du khách như cảm nhận khí thế một cuộc cò’ với những câu thơ:
“Xe pháo qua hà giữa tiết xuân
Cần chi phong tướng mới cầm quân
Thoắt mang ngựa đến tan thành cổ
Bỗng vẫy voi ra giấu mẹo thần…”
Đi qua sân đánh cờ là đến thẳng điện thiên đế thờ tiên Đế Thích. Phía bên trái điện là chùa Hưng Khánh thờ Phật. Thần Đế Thích vốn xuất phát từ tín ngưỡng đạo Bà La Môn ở Ấn Độ. Sau này Phật giáo và Bà La Môn tiếp xúc với nhau, Đế Thích trờ thành một vị thần cùng với Ngọc Hoàng là hai vị thần hộ vệ Phật pháp. Trong chùa, Đế Thích và Ngọc Hoàng (hay còn gọi Phạm Thiên) được tạc tượng theo dáng các vị vua với áo cổn, mũ miện đứng hai bên tượng Thích Ca sơ sinh (theo sách Vào chùa lễ phật, sự tích – ý nghĩa cách bài trí của Trần Nho Thìn), ở Ấn Độ, Đế Thích là vị thần sấm sét. Nhưng khi du nhập vào Việt Nam lại trở thành vị thần có khả năng cải tử hoàn sinh và là vua của môn cờ tướng.
Ở nhiều chùa nước ta, tượng Đế Thích thường bố trí Đại Phạm Thiên đứng hai bên tòa Cửu long (tức là Thích Ca sơ sinh có chín con rồng chầu) đặt ở bàn thờ dưới cùng của tòa Tam Bảo. Tượng Đế Thích và Đại Phạm Thiên là hai vị thần thường xuyên hỗ trợ Đức Thích Ca khi ngài chưa thành Phật. Đế Thích được xem là bậc cao cờ nhất “cờ cao Đế Thích chấp đôi xe”. Ngài thường chu du, biến hóa xuất hiện khắp nơi trong chốn Tam Thiên thế giới để trừ tai, giải nạn cho mọi người. Do đó ngạn ngữ có câu “Ai muốn sống lâu thì cầu Đế Thích”.
Hiện vật
Di tích hiện bảo lưu được nhiều cổ vật quý giá phản ánh giá trị lịch sử và nghệ thuật truyền thống. Nổi bật là bộ 14 pho tượng gỗ thế kỷ XIX, trong đó có tượng thần Đế Thích, Tòa Cửu Long và 3 tượng mẫu. Có “2 đỉnh đồng thời Nguyễn; 1 quả chuông nhỏ thời Tây Sơn (niên hiệu Cảnh Thịnh), 2 quả chuông to thời Lê; 2 chóe thời Lê và 1 đôi hạc thờ.” Đáng chú ý là “1 cửa võng lớn chạm thủng đề tài cúc dây, cúc lão, thế kỷ XIX; 1 khám thờ long ngai chạm rồng trang trí rồng chầu, tứ linh, thế kỷ XIX.” Ngoài ra còn có “2 chóe sứ men nhiều màu thời Thanh Trung Quốc, thế kỷ XVIII; 1 chuông đồng nhỏ ‘Thiên đế điện cung’; 1 chuông đồng ‘Hưng Khánh tự chung’ đúc năm Thành Thái thứ 3 (1892); 3 bài thơ, 3 bức hoành phi và 4 câu đối ca ngợi ơn đức của Thiên Thần Đế Thích cùng cảnh đẹp của di tích…”
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội chùa Vua là một hoạt động văn hóa truyền thống tiêu biểu tại Hà Nội, được tổ chức hàng năm từ ngày mồng 6 đến mồng 9 tháng Giêng âm lịch. Đây là lễ hội đặc sắc vừa mang tính tín ngưỡng, vừa là không gian sinh hoạt thể thao trí tuệ. “Ngoài phần nghi lễ như ở các chùa, đền khác thì hoạt động chính của hội lễ là ‘mở hội cờ’ thi đấu cờ tướng.” Ngày mồng 9 là chính hội. Có ba giải đấu chính: nhất, nhì và ba. “Lệ làng quy định người nào đạt giải nhất 3 năm liền sẽ được khắc tên lên bia đá đặt tại nhà bia, gần sân cờ.” Hội cờ thu hút đông đảo kỳ thủ và người yêu thích cờ tướng đến tham dự và thưởng lãm.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc biệt, chùa Vua đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm 1992. “Ngày 01 tháng 10 năm 2004, chùa được gắn biển Di tích cách mạng kháng chiến vì chùa là nơi hoạt động bí mật của nhà cách mạng Nguyễn Phong Sắc, bí thư xứ ủy Trung Kỳ.” Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho vai trò to lớn của chùa trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc.
Tham khảo
- Nội dung Bia Thiên tải lưu phương (Nghìn năm lưu tiếng thơm) tại chùa Vua
- Nội dung Bia Hưng Khánh thiền tự bi ký, (khắc năm 1967) tại chùa Vua
- Sách Chùa Việt Nam – Di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia (Trương Phúc Nguyên tổng hợp, NXB Lao Động)
_____________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Chua Vua, also known as Hung Khanh Pagoda, is located on Thinh Yen Street in Hanoi, part of the Hai Ba Trung District. According to legend, the locals here have a strong passion for playing chess, leading to the establishment of a temple dedicated to De Thich (a legendary figure). During the Ly Dynasty, kings were known to come to the temple to play chess, making it a renowned chess arena in Thang Long.
In the inscriptions on the Thien tai luu phuong stele at Vua Pagoda, there is a poem that praises Thinh Yen, the chess-playing scene, and the grandeur of the temple. The pagoda’s compound consists of two main halls, one dedicated to De Thich and the other to Tam Bao, with ceremonies held for various seasons, including the offering of fragrant rice varieties. The temple also hosts an annual chess competition, where the winner’s name gains widespread recognition.
Historically, according to the Hưng Khánh stele inscription (carved in 1967), the pagoda was founded during the Ly Dynasty with a large-scale construction. However, it fell into ruins after wars and fires. Thich Dam Dinh, the abbot of the temple, along with devoted followers, undertook the restoration of the temple, recruiting skilled craftsmen and using quality materials to transform Tam Bao into an imposing and majestic structure, befitting its status as a cultural and historical site.
Architecture and Artifacts: According to the book “Vietnamese Temples – National Historical and Cultural Relics” by Truong Phuc Nguyen, passing through the three gates with a bell tower leads to a chessboard courtyard. This is where the annual high-level chess competitions take place. The chessboard is drawn on a green stone floor, with positions marked by decorative plant pots. Looking down from the bell tower, visitors can sense the mystical atmosphere of the annual chess competition, accompanied by verses such as: “Chariots and cannons pass through the river in the spring season; What’s the need for new generals to take command?”
Beyond the chess courtyard is the hall dedicated to De Thich, the ancestral chess god, and on the left is the Hưng Khánh Pagoda dedicated to the Buddha. De Thich originates from the beliefs of Bà La Môn in India and later became associated with Buddhism, serving as a protector of the Buddhist faith. In the temple, De Thich and Ngọc Hoàng (also known as Phạm Thiên) are sculpted resembling kings, standing on either side of the newborn Thich Ca Buddha. De Thich, a thunder god in Indian mythology, transforms into a god capable of life and death in Vietnamese beliefs and is regarded as the king of chess.
Characteristics: As a historical and cultural relic of Thang Long, Vua Pagoda is most famous for its title of “chess temple.” It has been a renowned chess arena for centuries, intertwined with legends of the chess god De Thich. Chess is an intellectual sport, reflecting the enduring traditional culture that has been preserved and promoted throughout history at this location.
Achievements and Events: Vua Pagoda has been designated as a National Historical and Cultural Relic since January 21, 1992. The annual Vua Pagoda Festival, held on the 6th, 7th, 8th, and 9th days of the first lunar month, attracts not only domestic chess masters but also renowned players from neighboring countries such as Laos, Cambodia, and China.
Tiếng Trung (Chinese)
国王寺，又称Hung Khanh Pagoda，位于河内的Thinh Yen街，隶属于海防市。根据传说，这里的居民对下棋有浓厚的兴趣，因此建立了一座专为De Thich（传说中的人物）而设的寺庙。在李朝时期，国王们以这座寺庙为棋场，使其成为横龙（Thang Long）著名的象棋竞技场。
在Vua Pagoda的Thien tai luu phuong碑铭上，有一首赞美Thinh Yen、下棋场景和寺庙宏伟的诗。寺庙的院落包括两个主要大殿，一个供奉De Thich，另一个供奉Tam Bao，季节性进行各种仪式，包括献供香米。寺庙还举办每年一次的象棋比赛，获胜者的名字将广受赞誉。
历史上，根据1967年刻在Hưng Khánh碑上的文字，该寺庙始建于李朝，规模宏大。然而，在战争和火灾后，寺庙遗弃荒废。然而，寺庙主持Thich Dam Dinh和热心信徒的努力下，寺庙得以修复，并在20世纪初得以恢复。
建筑和艺术品: 根据Truong Phuc Nguyen的著作《越南寺庙-国家历史文化遗迹》，穿过三个带有钟楼的门，就会来到象棋广场。这是每年举行高水平象棋比赛的地方。象棋盘画在绿色的石地板上，位置由装饰性植物盆标记。从钟楼上望下去，游客可以感受到每年象棋比赛的神秘氛围，伴随着诗句如：“战车炮在春季穿越河流;何需新将军接管?”
超过象棋广场是供奉象棋神De Thich的大殿，左侧是供奉佛陀的Hưng Khánh Pagoda。De Thich起源于印度的Bà La Môn信仰，后来与佛教结合，成为佛教信仰的保护神。在寺庙里，De Thich和Ngọc Hoàng（也被称为Phạm Thiên）被雕塑成国王的形象，站在新生的Thich Ca佛陀两侧。De Thich，印度神话中的雷神，在越南信仰中变成了一位具有生死能力的神祇，被视为象棋之王。
特点: 作为横龙的历史文化遗迹，Vua Pagoda以“象棋寺庙”的称号最为著名，数百年来一直是著名的象棋竞技场，与象棋神De Thich的传说相互交织。象棋是一项智力运动，反映了经久不衰的传统文化，这一文化在寺庙的历史长河中得以保留和弘扬。
成就和活动: 自1992年1月21日以来，Vua Pagoda被指定为国家历史文化遗迹。每年一度的Vua Pagoda Festival于农历正月的第6、7、8和9天举行，吸引了不仅是国内象棋大师，还有来自老挝、柬埔寨和中国等邻国的著名选手。
Tiếng Pháp (French)
Le temple Vua, également appelé pagode Hung Khanh, est situé dans la rue Thinh Yen à Hanoï, faisant partie du district de Hai Ba Trung. Selon la légende, les habitants de cet endroit ont une forte passion pour le jeu d’échecs, ce qui a conduit à la construction d’un temple dédié à De Thich (une figure légendaire). Pendant la dynastie des Ly, les rois étaient connus pour venir jouer aux échecs dans le temple, en faisant ainsi une arène renommée pour les échecs à Thang Long.
Dans les inscriptions sur la stèle Thien tai luu phuong à la pagode Vua, il y a un poème qui loue Thinh Yen, la scène de jeu d’échecs et la grandeur du temple. Le complexe du temple comprend deux halls principaux, l’un dédié à De Thich et l’autre à Tam Bao, avec des cérémonies organisées pour différentes saisons, y compris l’offrande de variétés de riz parfumé. Le temple organise également un tournoi d’échecs annuel, où le nom du vainqueur gagne une reconnaissance étendue.
Historiquement, selon l’inscription sur la stèle Hưng Khánh (gravée en 1967), le temple a été fondé pendant la dynastie des Ly avec une construction de grande envergure. Cependant, il est tombé en ruines après des guerres et des incendies. Cependant, grâce aux efforts du chef de temple Thich Dam Dinh et de la communauté dévouée, le temple a été restauré et réhabilité au début du XXe siècle.
Architecture et Artéfacts : Selon le livre “Temples vietnamiens – Reliques historiques et culturelles nationales” de Truong Phuc Nguyen, en passant par les trois portes avec une tour de cloche, on arrive à une cour d’échecs. C’est là que se déroulent les compétitions annuelles d’échecs de haut niveau. L’échiquier est dessiné sur un sol en pierre verte, avec des positions marquées par des pots de plantes décoratives. En regardant depuis la tour de la cloche, les visiteurs peuvent ressentir l’atmosphère mystique du tournoi annuel d’échecs, accompagné de versets tels que : “Chariots et canons passent à travers la rivière au printemps ; Quel est le besoin de nouveaux généraux pour prendre le commandement ?”
Au-delà de la cour d’échecs se trouve le hall dédié à De Thich, le dieu ancestral des échecs, et à gauche se trouve la pagode Hưng Khánh dédiée au Bouddha. De Thich provient des croyances de Bà La Môn en Inde et est ensuite associé au bouddhisme, servant de protecteur de la foi bouddhiste. Dans le temple, De Thich et Ngọc Hoàng (également appelé Phạm Thiên) sont sculptés ressemblant à des rois, debout de chaque côté du Bouddha Thich Ca nouveau-né. De Thich, un dieu du tonnerre dans la mythologie indienne, se transforme en un dieu capable de vie et de mort dans les croyances vietnamiennes et est considéré comme le roi des échecs.
Caractéristiques : En tant que relique historique et culturelle de Thang Long, la pagode Vua est surtout connue pour son titre de “temple des échecs”. Elle a été une arène d’échecs renommée depuis des siècles, intimement liée aux légendes du dieu des échecs De Thich. Les échecs sont un sport intellectuel, reflétant la culture traditionnelle durable qui a été préservée et promue tout au long de l’histoire à cet endroit.
Réalisations et Événements : La pagode Vua a été désignée comme une relique historique et culturelle nationale depuis le 21 janvier 1992. Le festival annuel de la pagode Vua, qui a lieu les 6, 7, 8 et 9 jours du premier mois lunaire, attire non seulement les maîtres d’échecs nationaux, mais aussi des joueurs renommés de pays voisins tels que le Laos, le Cambodge et la Chine.
