Nguyễn Quốc Tuấn (2012) Chùa Bối Khê nhìn từ khảo cổ học Phật Giáo. NXB Từ Điển Bách Khoa

Thông tin chung

Tên sách: Chùa Bối Khê nhìn từ khảo cổ học Phật Giáo

Tác giả / Dịch giả: Nguyễn Quốc Tuấn

Nhà xuất bản: Từ Điển Bách Khoa

Năm xuất bản: 2012

Số trang / Khổ sách: 367tr/21cm

Chùa Bối Khê – Đại Bi tự, tọa lạc tại thôn Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, Hà Nội, là một di tích khảo cổ có niên đại sâu rộng, được thừa nhận là một biểu mẫu điển hình về hệ thống tôn giáo, kiến trúc và nghệ thuật đặc trưng của khu vực châu thổ Bắc Bộ. Cuốn sách được phát triển từ luận án Tiến sĩ lịch sử tại Viện Khảo cổ học do Tiến sĩ Nguyễn Quốc Tuấn thực hiện. Về mặt cấu trúc, cuốn sách duy trì các luận điểm học thuật và khung lý thuyết ban đầu; tuy nhiên, theo nguyên tắc của nghiên cứu khoa học, nó đã được bổ sung dữ liệu mới, điều chỉnh các nhận định dựa trên kết quả khảo sát chuyên sâu, và đưa vào những vấn đề khoa học chưa được khai thác triệt để trong luận án. Với mục tiêu tiên quyết là thúc đẩy sự nhận thức chuyên sâu về các ngôi chùa cổ tại Bắc Bộ, tác giả đã vận dụng phương pháp khảo cổ học kết hợp với các lĩnh vực khoa học liên ngành (Sử học, Tôn giáo học). Qua đó, công trình đã thành công trong việc tái hiện không chỉ các dấu vết vật chất hữu hình mà còn giải mã chiều kích tinh thần và lịch sử tâm linh phức hợp của di sản văn hóa chùa Bối Khê.

Giới thiệu nội dung chính

Cuốn sách triển khai theo ba mục tiêu chính. Trước hết, nghiên cứu toàn diện về chùa Bối Khê – Đại Bi tự, bao gồm vị trí địa, lịch sử, kiến trúc và các niên đại tu tạo, thông qua phân tích các hiện vật và bi ký. Thứ hai, sách tiến hành so sánh chùa với các chùa Đại Bi khác để xác định giá trị và đặc trưng của loại hình chùa tiền Phật hậu Thánh trong hệ thống chùa Bắc Bộ. Cuối cùng, nghiên cứu này nhằm khôi phục tiểu sử thần thoại của đức Thánh Bối và minh chứng tính hỗn hợp tôn giáo (Phật giáo Mật tông và Đạo giáo) đã được bản địa hóa tại Việt Nam. Dưới đây là mục lục của cuốn sách.

Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu đa chiều

Mục tiêu cốt lõi của cuốn sách không chỉ dừng lại ở việc khảo tả thuần túy mà là tái tạo lại một phần tâm hồn và góc khuất tâm linh của cha ông đằng sau các chứng tích vật chất. Cuốn sách quán xuyến tinh thần này qua ba mục tiêu chính:

Nghiên cứu kiến trúc và niên đại sớm: Tác giả đi sâu vào vị trí địa – lịch sử văn hóa, kiến trúc (bình đồ, kết cấu, trang trí), và xác định các niên đại xây dựng, tu tạo của chùa Bối Khê. Thông qua việc phân tích kiến trúc, tượng thờ, đồ tự khí và các bi ký, cuốn sách làm sáng tỏ khả năng chùa được doanh tạo từ thời nhà Lý (trên dưới 800 năm tuổi), sớm hơn các nhận định trước đây (như năm 1338). Căn cứ quan trọng là khối đá chạm mang phong cách thời Lý nằm ở móng bàn thờ đá hoa sen thời Trần (1382).
Xác lập loại hình chùa tiền Phật hậu Thánh: Cuốn sách tập trung vào sự hội nhập tôn giáo tại chùa Bối Khê, vạch lại sự hình thành của loại hình chùa tiền Phật hậu Thánh (phía trước thờ Phật, phía sau thờ Thánh). Tác giả tiến hành so sánh chùa Bối Khê với các chùa cùng như chùa Keo – Thần Quang tự để xác định giá trị và đặc trưng riêng của loại hình này về mặt khảo cổ học, sử học và tôn giáo học.
Khôi phục tiểu sử thần thoại và tính hỗn hợp tôn giáo: Mục tiêu cuối cùng là góp thêm nghiên cứu để khôi phục tiểu sử thần thoại hóa của đức Thánh Bối, dựa trên bối cảnh tôn giáo miền Quốc Oai, Thanh Oai và các dấu tích thời Trung thế kỷ. Về mặt tôn giáo, cuốn sách minh chứng tính hỗn hợp tôn giáo độc đáo của người Việt thời bấy giờ, cụ thể là sự kết hợp giữa Phật giáo Mật tông (thể hiện qua các dữ kiện tại chùa và sự so sánh) và Đạo giáo, cùng với quá trình bản địa hóa tôn giáo du nhập.

Giá trị và đóng góp học thuật

Chùa Bối Khê với cấu trúc bình đồ, bàn thờ đá hoa sen 1382, Hậu Cung cung Thánh và pho Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn (hoặc Quan Âm Chuẩn Đề), được nhận định là một trong những di sản tôn giáo, kiến trúc và nghệ thuật vô giá của dân tộc. Cuốn sách lôi cuốn vì dù chùa đã được biết đến từ lâu nhưng vẫn tiềm ẩn những mã thông tin quan trọng về lịch sử thời có nhà, lịch sử Phật giáo và Đạo giáo của người Việt.

Nhận thấy các công trình nghiên cứu trước đây về chùa Bối Khê thường chỉ tập trung vào một số khía cạnh, chủ yếu là lịch sử nghệ thuật, và còn thiếu sự thống nhất, cuốn sách này đặt mục tiêu giải đáp những thông tin đằng sau các kiến trúc và di vật về phương diện lịch sử tôn giáo. Là người đang làm việc tại Viện Nghiên cứu Tôn giáo, tác giả mong muốn đào sâu thêm hiện tượng tôn giáo độc đáo này, hy vọng sẽ đẩy thêm một bước nữa trong việc nghiên cứu các ngôi chùa ở Bắc Bộ và đóng góp thiết thực vào mảng nghiên cứu tôn giáo của dân tộc.