Giới thiệu
Cuốn sách “Gia Định xưa và nay”, do tác giả Huỳnh Minh soạn, được xuất bản lần đầu bởi nhà xuất bản Khai Trí vào năm 1973. Bản in này hiện đang được lưu giữ tại Quán Sách Mùa Thu, với tình trạng bìa và ruột sách còn nguyên vẹn, chắc chắn.
Gia Định, ngày xưa, từng là trung tâm của miền Nam Việt Nam. Địa danh Gia Định thường được kết hợp với Đồng Nai, để chỉ toàn bộ lãnh thổ ở khu vực Nam:
“Nhà Bè nước chảy chia hai Ai vào Gia Định, Đồng Nai thì vào”
Ngược dòng lịch sử, vùng đất Gia Định trong quá khứ thuộc về nước Phù Nam (tồn tại từ đầu thế kỷ 1 đến khoảng nửa thế kỷ 7), sau đó thuộc về vương quốc Chân Lạp (nay là Campuchia). Tuy nhiên, “việc thuộc” này diễn ra một cách không rõ ràng: “các dân tộc vẫn sống tự trị, và một số người Khmer cũng chưa tạo thành một đơn vị hành chính thuộc triều đình La Bích (Chân Lạp). Trong khi đó, triều đình đó phải tập trung lực lượng ở phía nam Biển Hồ (sau khi rời khỏi ở phía bắc) để đối đầu với Xiêm La (nay là Thái Lan) đang tiếp tục chiếm đất Chân Lạp ở phía tây. Đất Gia Định vẫn tồn tại là một đất tự do của các dân tộc, gần như không có chủ nhân, là một vùng đất hoang vu cả về kinh tế lẫn chủ quyền từ xưa.
Cuốn sách “Gia Định xưa và nay” của tác giả Huỳnh Minh là một nguồn tư liệu quý giá và hữu ích. Tác giả chia sẻ: “Trong quá trình soạn sách về Gia Định xưa, chúng tôi đã cố gắng tìm kiếm thông tin từ mọi phương diện, nhằm thể hiện đúng giá trị của một thành phố ở miền Nam xứng đáng được tôn vinh. Chúng tôi cũng cố gắng khơi dậy tinh thần sống động của vùng đất Đồng Nai mênh mông và con sông Cửu Long hùng vĩ, uy nghiêm.”
Mục lục
PHẦN THỨ NHẤT
Gia Định sử lược qua các thời đại.
Phiên trấn dinh trong thời chúa Nguyễn Phúc Chu.
Phiên an trấn trong đời Gia Long
Gia Định dưới thời vua Minh Mạng, Thiệu-Trị
Gia Định dưới thời Tự-Đức và Pháp.
Tên tỉnh cũ 1832 và tên tỉnh thuộc Pháp
Tóm lược Địa danh Gia Định qua các thời đại
Tỉnh Gia Định từ trước và sau 1945.
Địa Lý, Vị trí, Địa giới, diện tích.
PHẦN THỨ HAI
DI TÍCH LỊCH SỬ
Đền thờ, Lăng mộ Danh Nhân.
Thành cũ Gia Định
Lũy Bán Bích, -Lũy lão Cầm
Sông Bến Nghé, Sông An Thông
Nhà Bè Xưa, Vườn Trầu.
Khái lược Thánh tích Đức Tả Quân.
Đền thờ, Lăng mộ, thạch bia.
Đền Hiền Trung và Lăng Phú Trung.
Lăng và Miếu thờ Khâm sai Nguyễn Văn Học.
Lăng Phú Thành và đền thờ Trương Tấn Bửu.
— Văn Miếu thờ Đức Khổng Tử.
— Lăng Tả Dinh Lê Văn Phong.
— Lăng Cha Cả Bá Đa-Lộc.
— Con đường ngự và Miếu Hội Đồng.
— Lăng và đền thờ Quận Công Võ Tánh
— Ngôi mộ Tướng Đỗ Thanh Nhân.
— Lăng Quý tộc nhà Hồ.
— Hai ngôi mộ cô hầu Đức Tả Quân.
— Hai ngôi cổ mộ công Thăn.
— Mã Ngụy (chôn tập thể).
— Các ngôi Cổ mộ tọa lạc Sài Gòn, Chợ Lớn
— Nhà thờ và ngôi mộ họ Trương Minh.
— Ngôi mộ và đền thờ ông Phan Công Hớn.
— Ngôi mộ ông Trần Văn Đạo.
— Cầu Lầu, Tịch Điền, Đàn Xã Tắc.
— Đình Tân Kiềng qua nhiều chứng tích lịch sử,
— Chợ Điều Khiền.
— Chùa Cây Mai, đồn Cây Mai.
— Thủ Thiêm với tích Bến Ngự.
— Cầu Bông, Cầu Sơn.
— Gò Vấp, Thủ Đức, Bà Chiều.
— Rạch Voi và Láng Voi.
— Di tích phòng tuyến Chí Hòa
— Trận đánh lịch sử quyết định vận mạng thành Gia Định
PHẦN THỨ BA
DANH NHÂN LỊCH SỬ
Gia Định Tam Hùng oai danh lừng lẫy.
— Đệ nhất hùng Đông Sơn Thượng Tướng Quân Đỗ Thanh Nhân.
Đệ nhị hùng Lâm Thao Quận Công Chầu Văn Tiếp.
Đệ tam hùng Thượng Tướng Quân Hoài Quốc Công Võ Tánh.
GIA ĐỊNH TAM GIA
Lê Quang Định.
Ngô Nhân Tịnh.
Trịnh Hoài Đức.
Năm vị Hổ tướng trấn Gia Định Thành
Nguyễn Văn Trương.
Nguyễn Văn Nhớn.
Tả Quân Lê Văn Duyệt.
Quận Công Nguyễn Huỳnh Đức.
Long Vân Hầu Trương Tấn Bửu.
Nguyễn Đăng Trường
Chưởng cơ Nguyễn Văn Thành.
Bình Giang Quận Công Võ-Di-Nguy.
Khâm sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Học.
Xử Sĩ Sùng Đức Tiên Sinh Võ-Đường Toản.
Ninh Hòa Quận Công Ngô-Tùng-Châu.
Tả Quân Phó Tướng Võ Văn Lượng
Tướng Lê Văn Khôi.
Phạm Công Uẩn.
Lê Bá Phẩm.
Tống Viết Phước.
-— Tôn Thọ Vinh.
Trương Phước Luật.
Trương Minh Thành
— Hoàng Ngọc Uẩn.
— Nguyễn Khắc Thiệu.
— Nguyễn Đình Thiên.
— Nguyễn Văn Loan.
— Hộ Đốc Võ Duy Ninh
— Nguyễn Đình Chiểu
— Đề Học Nguyễn Thông.
— Phan Văn Đạt
— Hồ Huấn Nghiệp.
— Cao Đức Lâm và Phạm Văn Quỳnh.
— Phan Văn Trị (Cử Trị)
— Tôn Thọ Tường.
— Phan Công Hớn.
— Nguyễn An Khương.
— Nguyễn An Cư
— Nhà Cách Mạng Nguyễn An Ninh v.v…
PHẦN THỨ TƯ
HUYỀN THOẠI, GIAI THOẠI, ĐỊA DANH
— Địa danh Gia Định và các tỉnh Miền Nam.
— Ông Hoàng, Ông Trấm.
— Bà Hoàng Cô với ngôi Chùa Từ Ân
— Người Huế Kiều bị Tây Sơn tàn sát ở Gia Định.
— Đức Tả Quân với sở thích đá gà, và xem hát bội.
— Địa danh Rạch Thị Nghè.
— Đá vách mạch Bà Huyền Bí.
— Trí Năng và Hồng Hai nhà sư đánh cọp.
— Sự tích Nhà Bè và phú hộ Võ Thủ Hoằng.
— Sự tích Hốc Môn 18 thôn Vườn Trầu.
— Hốc Môn quận Trầu Cau.
— Hốc Môn Địa Linh Nhơn® Kiệt.
— Gò Vấp với Ngôi Miếu Nổi.
— Bà Mụ Rơm làm hộ sinh cho Cọp.
— Cô Bà Trâm Hồn Oan Hiền Lộng.
— Người Pháp tên Louis Vidal làm Hương Cả Làng Phú Nhuận (tục danh Ông Cả Đành).
— Các tay anh chị vang bóng một thời vùng Bà Chiều.
— Ông Nguyễn Văn Giáp tay anh chị bỏ đời theo đạo đi tu.
— Lắng tiếng đàn lòng, Ông Tú Phan Khôi thả thuyền trên sông Cầu Bông.
— Địa Danh Đồng Ông Cộ vời lõi di chuyển độc đáo.
— Cầu Bình Lợi thường xảy ra những vụ quyên sinh.
PHẦN THỨ NĂM
SINH HOẠT TÔN GIÁO
Đình, Chùa, Nhà Thờ, Thánh Thất, Nhà Giảng.
— Chùa Kim Chương.
— Tổ Đình Giác Lâm.
— Đại Già Lam Giác Viên.
— Sắc Tứ Long Huê.
— Sắc Tứ Tập Phước.
— Chùa Quán Thế Âm (ngôi chùa sau cùng của cố Hòa Thượng Quảng Đức tự thiêu trong mùa pháp nạn).
— Tiểu Sử Cố Hòa Thượng Thích Quảng Đức.
— Giáo Hội Tăng Già Khất Sĩ Việt Nam.
— Bát Bửu Phật Đài (pho tượng Phật lệ thiên với 108 cội Bồ Đề).
— Chùa Quảng Hương Già Lam.
Chùa Hải Quang và Hội Ái Hữu Tương Tế Trung Việt.
Chùa Huê Nghiêm.
Tu Viện Quảng Đức.
Chùa Nhất Trụ.Chơn Đức Thiền Viện.
Long Vân Tự
Chùa Huỳnh Kim — Chùa Giác Thiện.
Đền Phủ Giầy.
Hồng-Môn Minh Đạo
Thánh Thất Liên Hoa Cửu Cung.
Nhà Thờ Thị Nghè.
Hội Thông Thiên Học
Hội Thánh Tin Lành
Đình Phong Phú (Thủ Đức)
Đình Bình Hòa (Gò Vấp)
Đình Tân Thới Nhì (Hốc Môn)
Tổng kết qua các đạo giáo.
PHẦN THỨ SÁU:
GỒM CÁC BỘ MÔN
VĂN HÓA NGHỆ THUẬT
— Gia Định Văn Vật
— Các Cơ Quan Ngôn Luận.
— Nhóm Sơn Hội Bình Dương
— Bút Nhóm Cận Đại
— Nhóm Phụng Sơn Văn Đàn
— Nhóm Văn Hóa Đại Đạo Hồng Môn.
— Thi Văn Đoàn Phụ Nữ Mới.
— Nhóm Văn Hóa Việt Nam.
— Nhóm Văn Nghệ Phù Viên
— Vè Đốc Phủ Ca.
— Gia Định Thơ Ca
BỘ MÔN THỂ THAO
— Từ Gia Định Sport đến Étoile Bleue
— Hội Étoile Gia Định (Ngôi Sao Gia Định)
— Gồm các môn Thể Thao khác
— Đi Ski Trượt Nước, Đua Cano
— Hội Bóng Rổ, Đánh Goal v.v…
PHẦN THỨ BẢY
GIA ĐỊNH NGÀY NAY
— Qua Các Nẻo Phố Phường.
— Khu Vực, Hành Chánh
— Kinh Tế
— Tiều Công Nghệ
— Thương Mại
— Trung Tâm Thực Tập Y Khoa.
— Văn Hóa Giáo Dục.
— Trường Trang Trí Mỹ Thuật.
— Bậc Đại Học
— Bậc Cao Đẳng
— Bậc Trung Học Kỹ Thuật
— Bậc Trung Học Phổ Thông
— Trung Học Tỉnh Hạt
— Trung Học Tư Thục
— Các Trường Tiểu Học Công Lập*
— Các Trường Tiểu Học Quân Đội
— Hội Phụ Huynh Học Sinh
CÁC MÔN NGHỆ THUẬT NỔI TIẾNG
— Ngành Nhiếp Ảnh.
— Môn Hội Họa
— Nghệ Thuật Sơn Mài.
CÁC CƠ QUAN QUẢN SỰ
— Trường Bộ Binh Thủ Đức
— Trung Tâm Huấn Luyện Quang-Trung.
— Học Viện Cảnh Sát Quốc Gia
— Trung Tâm Huấn Luyện Quân Khuyên
— Căn Cứ Thủy Quân Lục Chiến.
SẢN PHẨM NỔI TIẾNG TỈNH GIA ĐỊNH
— Thuốc Gò Vấp
— Con Hồ Da Tử
— Nem Thủ Đức
— Nem Bà Điềm
— Rượu Đế Hốc Môn
— Rượu Của Nông Dân Sáng Chế
— Các Loại Trái Cây
— Khăn Đen Suối Đờn
— Bản Đồ Tỉnh Gia Định
XÃ TÂN PHÚ KIỂU MẪU
— Quá Trình Của Xã Tân Phú
— Khu Chợ Búa
Khu Kỹ Nghệ
Tôn Giáo
Văn Hóa
Hành Chánh
Các Trục Giao Thông
Đường Sá
Chiều Dài Các Hạng Và Loại Đường
Cầu Cống
Cầu Quan Trọng Có Chiều Dài
Những Đường Chuyền Tiếp
Danh Sách Các Vị Tỉnh Trưởng Từ 1949 Trở Đi
Các Cơ Quan Từ Thiện Thuộc Tỉnh Gia Định
BẢN LIỆT KÊ
DIỆN TÍCH CÁC QUẬN, XÃ, ẤP VÀ DÂN SỐ
Quận Tân Bình
Quận Gò Vấp
Quận Thủ Đức
Quận Hốc Môn
Quận Nhà Bè
Quận Bình Chánh
Quận Quảng Xuyên
Quận Cần Giờ
