Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Ỷ La thuộc phường Ỷ La, thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang, đền thờ Đệ nhất Phương Dung (công chúa Phương Dung), là chính thần được chọn là nơi khởi kiệu khi đến lễ hội rước Mẫu chung của 3 đền (đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La).
Ngoài việc thờ Thánh Mẫu là chính thần, trong điện còn thờ cúng Thổ công, Sơn Thần, thờ Thành Hoàng Làng, thờ ban Triều Trần, tế các danh nhân và nạn nhân lịch sử ở địa phương.
Lịch sử
Đền Ỷ La được xây dựng vào năm (1743) và được trùng tu vào đầu thế kỷ XIX.
Theo Đại Nam nhất thống chí, Thần tích Đền Ỷ La và truyền thuyết dân gian đều cho thấy đền Mẫu Ỷ La bắt và đền Hạ (Hiệp Thuận) cùng chung sự tích và bắt nguồn từ hai nàng công chúa con gái vua Hùng.
Vào triều vua Minh Mệnh năm thứ 14 (1833), nghe tin có giặc loạn đảng tràn vào tỉnh lị Tuyên Quang, dân chúng đã vác tượng Mẫu Phương Dung chạy vào thôn Gốc Đa, xã Ỷ La. Họ vừa kịp giấu pho tượng vào rừng cây thì quân giặc tới, nhưng chúng không phát hiện ra, sáng hôm sau, thay vào chỗ bức tượng là một đống mối đùn lớn, dân làng cho là điềm báo ứng. Quan phiên đài Nguyễn Thứ và quan huyện Doãn Nguyễn Huy Côn cùng với nhân dân lập một ngôi đền mới thờ Thánh Mẫu ngay trên mảnh đất đó để phụng thờ.
Năm 1817 đền Ỷ La được khởi công dựng lại trên nền cũ nhưng có quy mô lớn hơn, thêm nhiều kiến trúc khác.
Kiến trúc
Đền Ỷ La được xây dựng hướng Đông Nam, với kiến trúc chữ Công (工), trên thế đất bằng phẳng, rộng rãi, thoáng mát, có nhiều cây cổ thụ xung quanh. Kiến trúc đền chính gồm toà Tiền Đường và Hậu Cung.
Phía trước đền có xây dựng hai Lầu là Lầu Cô, Lầu Cậu, được thiết kế 2 tầng 8 mái, bên trong có tượng đặt trong khám thờ, đầu đao mái uốn cong và chính giữa bờ nóc mái trang trí rồng chầu.
Đền được xây trên nền cao, từ dưới nền qua 5 bậc thềm lên xuống, hai bên trước đầu đốc có hai cột trụ theo kiến trúc lồng đèn, trên đỉnh trang trí hoạ tiết rồng, chim phượng. Tầng 1 gồm 2 mái, tầng 2 gồm 4 mái đều lợp ngói mũi hài, tầng 2 ở các bức tường xung quanh được chạm khắc dày các hoạ tiết hình rồng uốn lượn, chim phượng, sơn thếp vàng, ở giữa có bức hoành phi khắc chữ Hán “下天條母” tức “mẫu nghi thiên hạ” nghĩa: mẫu mực người mẹ trong thiên hạ.
Bên trong đền các gian được đặt các ban thờ, mỗi gian đều được trang trí từ cửa võng, đồ thờ cúng, các hoành phi, câu đối đều được sơn thếp và trang trí các hoạ tiết. Ở gian giữa đền là nơi thờ chính, phía trên có treo bức hoành phi chữ Hán: “典中保翊” dịch “Dực Bảo Trung Hưng”.
Di vật
Hiện nay đền Mẫu Ỷ La còn lưu giữ được 6 bản sắc phong của 4 vị vua triều Nguyễn phong cho đền Mẫu Ỷ La như: Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định, trong đó:
Sắc phong của vua Đồng Khánh năm (1887) ban mĩ tự là “Dực Bảo Trung Hưng”
Sắc phong của vua Thành Thái năm (1890) là “Tề Thục Trung Đẳng Thần”
Sắc phong vua Duy Tân năm (1909) là “Hiệp Thuận Trinh Ý Minh Khiết Tĩnh Quyên Nhàn Uyển Trai Thục Dực Bảo Trung Hưng Phương Anh Phu nhân trung đẳng Thần”
Sắc phong của vua Khải Định năm (1923) là: “Linh Thuý Trung Đẳng Thần”
Nội dung các sắc phong đều đề cao công đức của Mẫu Thần đã giúp nước, trợ dân sống an lành hạnh phúc, qua các sắc phong ta thấy các vị vua triều Nguyễn đều đồng lòng với dân, tôn thờ Thánh Mẫu, thể hiện nét văn hoá, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam.
Ngoài sắc phong nêu trên, đền Ỷ La còn lưu các đề từ và câu đối đề cao công sức Mẫu như: Dực Bảo Trung Hưng, nghĩa: Bảo toàn vận nước. Mẫu nghi thiên hạ, nghĩa: Mẫu uy nghi khắp thế gian.
Hay câu đối:
“Địa La quảng khoát đức thịnh phong thanh dẫn nhập viễn hồi nguyên
Sâm Sơn Lô thuỷ chi gian chúc truyền càn khôn chung vượng khí”.
Nghĩa:
“Đất rộng, đức cao gió lành đưa từ xa về chốn cũ
Núi Dùm, sông Lô thắp sáng đất trời đúc lên khí đẹp”
Lễ hội
Hàng năm, từ ngày 11- 16 tháng 2, đền Ỷ La cùng với đền Hạ và đền Thượng tổ chức lễ rước Kiệu Mẫu bắt đầu từ Đền Mẫu Ỷ La ra Đền Hạ, rồi tiếp đến lễ rước Kiệu Mẫu từ Đền Thượng qua sông về Đền Hạ để cùng hợp tế. Lễ hội diễn ra cùng đầy đủ nhân dân, khách thập phương tham dự.
Những thanh niên đẹp nhất xứ Tuyên rước Kiệu Mẫu, kết hợp cùng đoàn múa lân, dàn nhạc với lời ca. Dọc trên đường đi từ đền Mẫu Ỷ La đến đền Hạ nơi hợp tế, nhân dân từ già đến trẻ ngồi thành một hàng dài cho kiệu Mầu đi qua, theo dân gian, người ngồi dưới Kiệu Mẫu sẽ được Thánh Mẫu bảo vệ.
Ngoài ra đền Ỷ La còn diễn ra các ngày lễ hàng năm:
Lễ thượng nguyên vào ngày mùng 7 tháng Giêng
Ngày 7 tháng 2 lễ vào hè
Ngày 7 tháng 7 lễ ra hè
Ngày 11 tháng 7 lễ tiệc Mẫu
Ngày 16 tháng 7 lễ hoàn cung
Ngày 20 tháng 8 tiệc nhà Trần
Ngày 7 tháng Chạp lễ Tất Niên
Xếp hạng
Năm 2015, đền Mẫu Ỷ La đã được Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Tài liệu tham khảo
- Trần Mạnh Tiến (2013), Tục thờ Mẫu ở một xứ Lâm Tuyền, Văn Hoá thờ Nữ Thần – Mẫu ở Việt Nam và Châu Á – Bản sắc và giá trị, Nxb Thế Giới.
- Tài liệu Những ngôi đền linh thiêng ở Tứ Xuyên.
