Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Hạ còn gọi là đền Hiệp Thuận hay đền Mẫu Tam Cờ nằm trên đường Chiến Thắng Sông Lô, phường Tân Quang, thành phố Tuyên Quang. Ngôi đền nằm trong khu di tích đền Hạ bao gồm: Đền Hạ, Đền Kiếp Bạc và Đền Thiềm Cung.
Đền Hạ là một công trình lâu đời, có kiến trúc đẹp với nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, tọa lạc dựa lưng núi, mặt hướng ra dòng sông Lô, đây là một di sản văn hoá, lịch sử quý hiếm ở tỉnh Tuyên Quang.
Lịch sử
Đền Hạ được dân làng xây dựng vào năm 1738 là nơi thờ Mẫu Thoải Phương Dung Công Chúa, con gái vua Hùng, là vị đứng trong bộ Tam toà Thánh Mẫu (gồm Mẫu Thượng thiên, Mẫu Thượng ngàn và Mẫu Thoải) của Đạo Mẫu Việt Nam.
Theo Đại Nam nhất thống chí và Thần tích đền Ỷ La cho hay: “Xưa có hai nàng công chúa con vua Hùng là Phương Dung và Ngọc Lân một hôm theo xa giá đến bên bờ sông Lô (thôn Hiệp Thuận) đỗ thuyền, nửa đêm trời mưa to gió lớn, hai nàng bay lên trời. Nhân dân trong vùng lấy làm linh dị bèn lập đền thờ. Đến triều vua Cảnh Hưng, ngày 29 tháng 6 năm Mậu Ngọ (1738) đền được xây dựng chính thức. Sau đó, nhân dân lại dựng thêm ngôi đền nữa về phía thượng nguồn bên bờ tả sông Lô thuộc chân núi Giùm đặt tên là Đền Thượng (Thượng tự linh từ), để trấn giữ thuỷ tai. Đền Hiệp Thuận ở phía hạ lưu nên được gọi là Đền Hạ. Đền Hạ thờ công chúa Phương Dung (người chị), Đền Thượng thờ công chúa Ngọc Lân (người em). Truyền thuyết cho hay hai ngôi đền có nhiều linh ứng, nên từ xa xưa hai nàng được tôn làm Thánh Mẫu”.
Kiến trúc
Khu di tích Đền Hạ được xây dựng theo lối kiến trúc nội công ngoại quốc, bao gồm 3 ngôi đền (Đền Hạ, Đền Kiếp bạc, Đền Thiềm Cung) cùng chung trong khuôn viên rộng, hướng chính đông nhìn thẳng ra sông Lô. Cổng đền là kiến trúc đơn giản, gồm bốn trụ, trên mỗi đỉnh trụ là một con phượng đắp nổi.
Từ sân lên đền Hạ gồm 5 bậc thềm lên xuống, hai bên thềm là thành bậc hình rồng, trước bậc thềm đặt bộ lư hương và hai cột đèn, hai bên là hai Lầu Cô. Đền Hạ gồm 3 gian 2 chái, có hệ thống cửa gỗ bức bàn, gồm 2 tầng 8 mái, nghệ thuật kiến trúc nổi bật của đền Hạ là ở phần chạm khắc gỗ các cột, kèo, thượng lương, cửa võng, cửa xếp đều được chạm trổ tinh xảo các đề tài chính là tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng), tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai). Trên thân cột chạm hình Long Giáng thuỷ, đặc biệt những hình cây, hoa đục rỗng trên cửa võng mềm mại như tranh vẽ.
Nét mặt các pho tượng uy nghiêm, tư thế của tay, các nếp khăn áo, các hình trang trí trên đồ thờ đều thể hiện rất sinh động. Sự độc đáo và ấn tượng đền độc đáo các đầu đao uốn cong với những biểu tượng rồng phượng đắp nổi trên lợp mái ngói vẩy, trên mái có hàng đại tự “Hiệp Thuận linh từ”.
Lễ Hội
Lễ hội Đền Hạ được diễn ra hàng năm từ ngày 11-16 tháng 2 âm lịch, lễ hội là sự kết hợp từ 3 đền là đền Thượng, đền Ỷ La và đền Hạ, không chỉ riêng của toàn nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang mà còn thu hút sự tham gia đông đảo từ du khách thập phương để bày tỏ khát vọng, cầu mong cho cuộc sống đủ đầy hơn, mưa thuận gió hòa để mùa màng được tốt tươi.
Trong ngày lễ hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc, tiêu biểu nhất là lễ rước Mẫu từ đền Ỷ La về đền Hạ và lễ rước Mẫu từ đền Thượng về đền Hạ để cùng hợp tế. Người rước kiệu Mẫu phải là những nam thanh nữ tú trong xứ, chưa kết hôn, tuổi từ 16-18.
Ngoài phần lễ, nhiều trò chơi được tổ chức như: Thi đấu thể thao, các trò chơi dân gian, (Kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền hơi, bơi thuyền, chọi gà…) cùng các hoạt động giao lưu, giới thiệu văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu như: Giới thiệu trang phục, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ; diễn xướng dân gian kết hợp với biểu diễn âm nhạc…
Tại tỉnh Tuyên Quang đây là lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm, là dịp giới thiệu, quảng bá, tôn vinh, phát huy các giá trị văn hóa các di tích cấp quốc gia của thành phố Tuyên Quang với bạn bè, du khách trong nước và quốc tế. Với những giá trị văn hóa, tâm linh độc đáo, năm 2018, Lễ hội đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Di vật
Trong Đền còn giữ được bảo vật lâu đời có giá trị nghệ thuật cao, nổi bật là quả chuông cổ thời Cảnh Hưng và 1 khánh lớn thời Duy Tân cùng một số bức tượng thời Lê.
Đáng chú ý là 20 bản sắc phong từ triều Lê đến triều Nguyễn phong cho Đền Thượng và Đền Hạ, dưới đây là 1 trong 20 sắc phong:
Sắc phong của vua Thành Thái năm thứ hai (1890) cho Đền Hạ: “Sắc ban cho vị Tôn Thần: Hiệp Thuận Phu Nhân, xưa đã phong tặng là: “Trinh Ỷ Minh Khiết, Tĩnh Quyên Nhàn Uyển Dực Bảo Trung Hưng”, giúp nước trợ dân, tỏ rõ linh ứng, từ triều vua Tự Đức, các quan Bộ Lễ đã dâng biểu lên. Nay thuận theo nghiệp lớn, nhớ tới ơn sâu của Thần giúp đỡ từ trước nên phong thêm là: “Tề Thục Trung Tục thờ Mẫu ở một xứ Lâm Tuyền 797 Đẳng Thần”, cho phép xã Ý La, huyện Hàm Yên, tinh Tuyên Quang được phụng thờ như cũ. Thần sẽ giúp đỡ và chở che cho muôn dân của ta. Triều vua Thành Thái ngày 20/ 2 năm thư hai”. Theo (Bản dịch của Trần Mạnh Tiến).
Nội dung các sắc phong vừa mang dấu ấn lịch sử vừa mang tính chất văn chương, ca ngợi phẩm chất cao quý và sự linh thiêng của các nương thần, phù trợ cho dân cho nước.
Xếp hạng
Đền Hạ được Bộ Văn hóa Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng là di sản lịch sử Quốc gia năm 1991. Đây là trong những điểm du lịch văn hóa tâm linh lớn nhất Tuyên Quang.
Tài liệu tham khảo
- Trần Mạnh Tiến (2013), Tục thờ Mẫu ở một xứ Lâm Tuyền, Văn Hoá thờ Nữ Thần – Mẫu ở Việt Nam và Châu Á – Bản sắc và giá trị, Nxb Thế Giới.
- Tài liệu Những ngôi đền linh thiêng ở Tứ Xuyên.
