Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Hương Canh xưa thuộc huyện xã Hương Canh, huyện An Lãng, phủ Tam Đái, trấn Sơn Tây (xứ Đoài). Hiện nay, khu vực này là thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc, nằm cách Hà Nội khoảng 40km về phía Tây Bắc.
Từ lâu, Hương Canh đã nổi tiếng ở xứ Đoài nhờ sự trù phú và danh giá, được ca ngợi trong câu ca dao cổ thời Lê:
Xứ Nam nhất chợ Bằng Gồi
Xứ Bắc Vân Khám, xứ Đoài Hương Canh
Nhờ vào sự phát triển đó, Hương Canh có nhiều công trình văn hóa quy mô lớn và dày đặc về kiến trúc, được bảo tồn nguyên vẹn đến ngày nay. Đến cuối thế kỷ XX, nơi đây vẫn còn lại ba đình lớn và ba ngôi chùa cổ. Trong số các công trình này, Đình Hương Canh là công trình nổi bật nhất và được nhắc đến nhiều nhất.
Lịch sử và kiến trúc
Đình Hương Canh là nơi thờ cúng sáu vị thành hoàng, những nhân thần triều đại nhà Ngô, được gọi chung là Lục vị thành hoàng. Trong số này, Ngô Xương Ngập, con trai cả của Ngô Quyền, được phong Thiên Sách Hoàng Đế, và con thứ Ngô Xương Văn được phong Quốc Vương Thiên Tử. Đỗ Cảnh Thạc, một tướng lĩnh của Ngô Quyền, cũng được tôn thờ tại đây. Ngoài ra, còn có ba nhân vật khác được phối thờ là Linh Quang Thái Hậu, Khả Lã Nương Nương, và Thị Tùng Phu Nhân.
Theo các tư liệu sưu tầm tại địa phương và lời kể của các bậc cao niên trong làng, đình Hương Canh từng nằm ở vị trí hiện nay nhưng có nền thấp hơn và gần bờ sông Cánh hơn so với các công trình khác. Do đó, mỗi khi mực nước dâng cao, sàn đình thường bị ngập. Để khắc phục tình trạng này, vào năm 1925, cụ Nguyễn Khắc Lâm (1884-1944), người đứng đầu ba làng Cánh, đã huy động nhân dân nâng nền đình lên thêm 1,5 mét, giúp đình có vị thế cao như hiện nay. Trong đợt trùng tu này, người làng cũng đã sửa lại tòa tiền tế, biến nó thành phương đình hai tầng tám mái nguy nga lộng lẫy.
Hiện tại, đình không còn lưu giữ niên biểu ghi chính xác niên đại xây dựng. Tuy nhiên, dựa vào nghệ thuật kiến trúc và các khảo cứu trong dân gian, đình được cho là xây dựng vào cuối thế kỷ 17 – đầu thế kỷ 18, thời Hậu Lê.
Trải qua gần 300 năm lịch sử với nhiều biến cố thăng trầm, đình Hương Canh vẫn đứng vững, như thách thức trước nắng mưa. Mái đình, với thiết kế đồ sộ và duyên dáng, được lợp bằng ngói hình mũi hài theo kiểu đóng ốc vảy rồng, tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghi vừa cổ kính. Bờ nóc đình được đắp thẳng ke, với các đầu đao cong vút, toàn bộ mái đình trông như một cánh diều khổng lồ.
Đình Hương Canh có kiến trúc gồm ba tòa: phương đình, đại bái và hậu cung. Phương đình có hai tầng tám mái, với lớp mái trên cách mái dưới khoảng 1 mét, tạo khoảng trống cho không khí thoát ra. Phương đình chia làm ba gian, mái được xây dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, với các bờ nóc và đầu đao được trang trí rất công phu và tinh xảo. Tòa đại bái có năm gian hai dĩ với 48 cột, dài 26 mét, rộng 13,5 mét, được trang trí bằng nhiều bức chạm trổ tinh vi, đặc biệt là các bức chạm trên ván gió. Với 15 bức chạm lớn nhỏ ghép thành sáu mảng lớn, các tác phẩm này miêu tả không khí vui tươi của ngày hội làng, nhiều bức đạt đến đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc đình làng Việt Nam, như các bức “Bơi chải”, “Đi săn”, “Đánh vật”, “Cưỡi long dự hội” và nhiều tác phẩm khác.
Đình Hương Canh được chạm khắc tinh vi và điêu luyện, với mọi chi tiết từ đầu dư, họng cột đến những phần gỗ thừa đều được nghệ nhân biến thành các tác phẩm nghệ thuật. Những “con kìm” được chạm lộng sâu đến hàng gang tay, với các nét mác cong vút hùng dũng; các đầu hoành và đòn tay được khắc họa hình chú voi mập mạp như đang cùng nhau khiêng đỡ mái đình. Đặc biệt, những bức chạm trên ván gió và “bức cốn” là những tuyệt tác nghệ thuật. Với 19 bức chạm lớn nhỏ ghép thành 6 mảng trang trí lớn trong nội thất đình, những tác phẩm này tái hiện sinh động hình ảnh ngày hội làng và phần nào phản ánh sinh hoạt xã hội của nhân dân ta thời Lê trung hưng.
Gian chính giữa đại bái đình Hương Canh, nơi ở của những ông vua làng, được bài trí uy nghiêm, với nội dung chạm trổ chủ yếu theo các đề tài cung đình như tứ linh hay tứ quý. Điển hình là cửa võng phía trước khám thờ, được chạm trổ cầu kỳ, tinh xảo, sơn son thếp vàng rực rỡ. Cửa võng được chạm lồng 4 lớp, 4 tầng rất khéo léo, và trên cửa võng là bức ván gió lớn nhất trong đình, chạm lộng những hình gai dứa tua tủa, với các nét mác cong vút đều nhau như những làn sóng. Trên bức ván gió này có 8 người, 2 sư tử, 6 rồng trơn, và 2 thạch sùng, tạo nên hình ảnh một “gánh xiếc” đang biểu diễn, mà người xem phải nín thở với tiết mục ảo thuật “thổi xì đồng”.
Được xây dựng với kỹ thuật điêu luyện và mỹ thuật trang trí nội thất sâu sắc, sinh động, đình Hương Canh là nơi gửi gắm những tình cảm thiêng liêng, ước mơ cao đẹp và nguyện vọng chính đáng của nhân dân. Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, nghệ thuật kiến trúc đình Hương Canh đã được người Pháp đánh giá cao, là một trong những công trình văn hóa có giá trị. Viện Viễn Đông Bác Cổ đã tiến hành nghiên cứu và chụp ảnh tư liệu tại đây, hiện còn lưu trữ ở thư viện Viện Thông Tin Khoa Học Xã Hội, tuy nhiên chưa được sưu tầm hết.
Hiện vật
Dựa trên tài liệu thống kê của Viện Viễn Đông Bác Cổ năm 1938, đình Hương Canh từng sở hữu 26 đạo sắc phong, được ban từ thời Hậu Lê đến cuối triều Nguyễn. Tuy nhiên, do những biến cố lịch sử trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1949-1954), toàn bộ các sắc phong này đã bị thất lạc và đáng tiếc là không còn bản sao nào được lưu trữ tại các thư viện quốc gia.
Lễ hội
Theo tục lệ xưa, ngoài các ngày sóc vọng hàng tháng dành cho việc thắp hương thờ phụng, người dân Hương Canh còn tổ chức ba ngày lễ trọng hàng năm: đại lễ vào ngày 15 tháng Hai, lễ Thượng điền vào ngày 15 tháng Bảy và lễ Hạ điền vào ngày 15 tháng Mười, được gọi chung là tiệc làng. Trong những năm được mùa hoặc có sự kiện quan trọng, tiệc làng có thể kéo dài đến ba ngày, với mỗi gia đình chuẩn bị cỗ trước để cúng tiên tổ và đình miếu, sau đó mời bạn bè đến chung vui.
Nghi lễ tế lễ ở ba đình tại đây giống như ở các nơi khác, nhưng lễ vật phải tuân theo các “hèm” riêng. Ngoài thủ lợn và mâm xôi trắng không đỗ, còn có một con lợn thui chín. Con lợn này không cần quá lớn, chỉ nặng khoảng 30kg, tốt nhất là lợn đen tuyền thả rông. Trước khi dâng tế đình, lợn được chọc tiết tại miếu Hạ, sau đó làm sạch và nướng quay chín vàng tại miếu Thượng. Con lợn sau đó được đặt vào mâm đồng và rước vào đình để tế lễ.
Cỗ tiệc ở đình chủ yếu mang tính nghi thức và rất giản đơn. Mỗi người dự tiệc, bao gồm quan viên, chức sắc và khách mời, chỉ nhận một nắm xôi to, vài miếng thịt thái mỏng chấm muối, cùng vài đĩa rau, củ quả và đôi bát canh loãng, kiêng hành tỏi. Các vị trưởng lão, chức sắc và khách mời ngồi ở chiếu trên, trong khi trai đinh trẻ tuổi ngồi ăn cùng nhau ở các nhà tả, hữu vu, nhà giải vũ phía ngoài.
Đặc biệt, không ai phục vụ ai, chỉ có mõ làng phục vụ các mâm trên. Tiệc đình làng không có phụ nữ, các cụ bà giao lưu tại Chùa Cả. Dù cỗ bàn đạm bạc, tiệc đình vẫn rất trang trọng và vui vẻ, với rượu được cung cấp dồi dào từ các quan khách. Nhiều gia đình cũng làm cỗ tiệc làng và mang đến cúng đình, sau đó để lại rượu tại đình.
Nửa thủ lợn, mâm xôi và con lợn thui trên bàn thờ được chủ tế giao cho mõ làng chia đều và biếu đến tận nhà các vị chức sắc, trưởng lão, kể cả những người vắng mặt. Đây là nhiệm vụ quan trọng, nếu thiếu phần của vị nào đó sẽ dẫn đến mâu thuẫn. Vai trò của mõ làng rất quan trọng, phải mẫn cán để được lòng tất cả, nếu không sẽ bị cách chức.
Tiệc làng vào dịp Thượng điền, Hạ điền thường là tiệc chay, với lễ vật là xôi chè hoặc bánh dày chè kho. Xôi trắng và chè con ong nấu từ xôi nếp với mật ngọt, bánh dày giã từ xôi cứng và không có nhân, chè kho nấu từ đỗ đãi và mật, đổ khuôn thành từng miếng mỏng, dễ bảo quản. Quan viên dự tiệc chay cũng được mõ làng kính biếu phần lộc thánh đến tận nhà, mặc dù có thể đến chậm vài ngày do “lộc chay” dễ bảo quản hơn “lộc mặn”.
Xếp hạng
Ngày 18-10-1964, đình Hương Canh được Bộ Văn Hóa xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia, riêng phần chạm khắc được liệt vào loại A
Tham khảo
- Trần Ngọc Đông, “Giới thiệu đình Hương Canh”, Trang thông tin lịch sử – văn hóa – con người Hương Canh xưa & nay, ngày 23/11/2015. https://huongcanh.wordpress.com/2015/11/23/gioi-thieu-dinh-huong-canh/
- ST, “Lễ vật tế đình và tiệc làng ở Hương Canh”, Trang thông tin đài truyền hình & phát thanh tỉnh Vĩnh Phúc, ngày 28/09/2016. http://vinhphuctv.vn/Qu%E1%BA%A3n-tr%E1%BB%8B/Tin-t%E1%BB%A9c-chung/ID/225088/Le-vat-te-inh-va-tiec-lang-o-Huong-Canh
