Tên gọi và vị trí địa lý
Từ trung tâm thành phố Hải Phòng qua Cầu Niệm đến quận Kiến An rẽ về huyện An Lão theo quốc lộ 10, đi chừng 4km là đến địa phận xã Quang Trung. Từ đây hỏi thăm du khách sẽ chỉ dẫn vào di tích chùa Cát Tiên một cách dễ dàng. Chùa Cát Tiên có tên chữ là “Kim Thiên tự”, được xây dựng trên một khu đất cao, nằm ở nơi hợp lưu của hai con sông Văn Úc và sông Mía.
Lịch sử và nhân vật
Theo sách Chùa cổ Hải Phòng:
Căn cứ vào các nguồn tư liệu lịch sử, chùa Cát Tiên ít nhất được xây dựng từ trước thế kỷ 19.1
Lịch sử chùa Cát Tiên ngoài chức năng đáp ứng nhu cầu về tôn giáo đạo Phật còn là nơi ghi dấu những năm tháng hào hùng của Đảng bộ, chính quyền, quân và dân Cát Tiên xã Quang Trung, huyện An Lão nói riêng, thành phố Hải Phòng nói chung trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược cho đến năm 1975 kết thúc thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Sự kiện lịch sử đầu tiên được ghi nhận vào năm 1897 khi Nhân dân làng Cát Tiên đã lấy địa điểm chùa làng để tập hợp lực lượng tham gia vào đội nghĩa quân của ông Bùi Đình Trạch, người thôn Câu Hạ cùng xã Quang Trung đứng lên hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi chống lại thực dân Pháp. Những người tham gia đội quân này đã tập trung tại chùa Cát Tiên để tập luyện vũ trang. Từ đây, đội quân khởi nghĩa đã xuất kích tiến hành nhiều trận đánh địch trên sông Văn Úc ở đường thủy, đánh diệt bốt đồn Sòi trên đường bộ, diệt nhiều lính Pháp và thu nhiều vũ khi quân trang.
Thời kỳ 1945 – 1954: Tháng Tám năm 1945, cách mạng thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Đến tháng 2 năm 1946, xã Quang Trung thành lập đội quân du kích xã để bảo vệ chính quyền non trẻ tại chùa Cát Tiên. Ngày 06/6/1946, Nhân dân cả nước đi bỏ phiếu bầu cử Quốc hội đầu tiên. Cũng vào ngày này, Nhân dân làng Cát Tiên đã tập trung tại chùa làng để thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân của một nước Việt Nam độc lập sau những năm tháng sống trong đêm trường nô lệ của thực dân Pháp và bè lũ tay sai.
Từ năm 1948, chùa Cát Tiên lại phát huy vai trò là trung tâm hoạt động của các lực lượng kháng chiến trong vùng. Các tổ chức đoàn thể của xã Quang Trung đã thường xuyên lấy địa điểm chùa Cát Tiên làm nơi hội họp, liên lạc với vùng tự do ở bên kia sông là Thanh Hà và Tứ Kỳ, Hải Dương. Đồng thời, dưới mái chùa, bờ tre, hầm bí mật đã được xây dựng để nuôi dấu cán bộ các cấp về địa phương hoạt động và chỉ đạo phong trào. Theo các nhân chứng là cán bộ lão thành tham gia kháng chiến người địa phương cho biết, trong thời gian kháng chiến chống Pháp, chùa Cát Tiên cây cối um tùm nên rất thuận lợi cho việc đào hầm, nuôi giấu cán bộ. Vườn chùa ngày ấy còn có một cây Quéo cổ thụ, từ trên cây có thể quan sát được bốn phía với tầm nhìn xa ra tận quốc lộ 10 hay khu vực ngã ba sông, nơi thực dân Pháp thường xuyên tuần tiễu, vận chuyển quân và vũ khí, có tác dụng cảnh giới rất hữu hiệu. Cùng với hoạt động nuôi dấu nơi đi về của cán bộ kháng chiến, chùa Cát Tiên còn là một trạm giao thông liên lạc vận chuyển tài liệu, công văn, thư tín từ vùng bị tạm chiếm ra vùng tự do và ngược lại.
Bên cạnh những hoạt động bí mật diễn ra tại chùa trong khoảng thời gian từ năm 1948 đến năm 1952, các hoạt động quân sự cũng được triển khai mạnh mẽ từ đội quân du kích của xã, của bộ đội chủ lực huyện An Lão. Trong trận chống càn năm 1951, chùa Cát Tiên là địa điểm liên lạc phối hợp giữa lực lượng du kích địa phương với bộ đội núi Voi. Những hoạt động quân sự tiêu biểu nhất có liên quan đến chùa Cát Tiên trong thời gian kháng chiến chống Pháp là những trận chặn đánh địch trên quốc lộ 10 và sông Văn Úc. Với lợi thế nằm cạnh con sông Văn Úc, nơi quân đội Pháp thường xuyên tuần tiễu, quân du kích xã và chủ lực huyện đã tập kết tại chùa tiến hành chặn đánh, gây cho địch nhiều thiệt hại về người và phương tiện chiến tranh. Đồng thời các trận đánh địch trên quốc lộ 10 cũng thường xuyên được tiến hành. Ngoài vai trò là địa điểm tập kết dân quân du kích, bộ đội địa phương, chùa Cát Tiên còn giúp việc canh gác, cảnh giới, phục vụ hậu cần cho các lực lượng tham gia kháng chiến tại địa phương.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa quay theo hướng Tây nhìn ra ngã ba sông, phía bên kia sông là vùng đất thuộc huyện Tứ Kỳ, Thanh Hà của tỉnh Hải Dương. Chùa có khuôn viên rộng chừng 3348m2, xung quanh có tường bao bảo vệ.
Trải qua những năm dài tồn tại, chùa Cát Tiên đã nhiều lần được trùng tu, sửa chữa. Hiện nay, chùa Cát Tiên có quy mô kiến trúc nhỏ nhắn với kiểu chữ Đinh truyền thông gồm 3 gian tiền đường và 1 gian Phật điện. Tường hồi bít đốc và 3 gian cửa bức bàn. Toàn bộ hệ thống kiến trúc gỗ chùa Cát Tiên được làm bằng gỗ lim. Liên kết giữa cột cái với cột quân là khóa giang và xà hạ. Liên kết các vì là thượng lương và hoành mái. Phần kiến trúc gỗ hiện tại của chùa Cát Tiên khá đơn giản, phần lớn là bào trơn đóng bén, không trang trí.
Hiện vật
Trải qua một thời gian dài tồn tại và trong hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, chùa Cát Tiên không còn giữ được những di vật mang nội dung quá khứ như bia ký, đồ thờ tự… Tuy nhiên, những di vật cần quan tâm ở chùa Cát Tiên là những pho tượng được bài trí trên Phật điện gồm: ba pho tượng Tam Thế, bộ tượng Di Đà Tam Tôn gồm A Di Đà, Quan Thế Âm và Đại Thế Chí, bộ tượng Ngọc Hoàng Thượng đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, tượng Thích Ca Sơ Sinh… Các tượng chùa Cát Tiên phần lớn được tạo tác từ sau năm 1945.
Xếp Hạng Di Tích
Thông qua những sự kiện lịch sử được lưu giữ lại, chùa Cát Tiên thực sự là một địa chỉ đỏ, một nơi giáo dục truyền thống yêu nước và đấu tranh cách mạng của nhân dân xã Quang Trung, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng. Chùa được công nhận là Di tích Lịch sử Kháng chiến cấp Thành phố năm 2004.
Chú thích
__________________________
Các ngôn ngữ khác
1. English
Name and geographical location
From the center of Hai Phong City, crossing Niem Bridge to Kien An District, then turning toward An Lao District along National Highway 10 for about 4 kilometers leads to Quang Trung Commune. From there, visitors can easily find the Cat Tien Pagoda heritage site.
Cat Tien Pagoda, formally named Kim Thien Tu, was built on an elevated plot of land at the confluence of the Van Uc and Mia rivers.
History and figures
According to the book Ancient Pagodas of Hai Phong:
Based on historical sources, Cat Tien Pagoda was constructed before the 19th century.
Beyond its Buddhist function, the pagoda served as a historical landmark associated with the revolutionary struggles of the Party, government, army, and people of Cat Tien Village, Quang Trung Commune, An Lao District, and Hai Phong City during the wars against French colonialism and later against American aggression until 1975.
The first recorded event dates to 1897, when the villagers of Cat Tien used the pagoda grounds to assemble the militia led by Bui Dinh Trach of Cau Ha Hamlet in the same commune. The force rose in response to King Ham Nghi’s Can Vuong edict, resisting French colonial rule.
The insurgents gathered at Cat Tien Pagoda for military training and launched numerous attacks — along the Van Uc River by water and on land against the Soi outpost — defeating many French soldiers and seizing weapons and supplies.
From 1945 to 1954:
After the August Revolution of 1945 and the founding of the Democratic Republic of Vietnam, in February 1946 Quang Trung Commune established its guerrilla unit at Cat Tien Pagoda to defend the newly formed government.
On June 6, 1946, local residents gathered at the pagoda to vote in the country’s first National Assembly election — a moment marking the people’s civic right and duty in a newly independent Vietnam after decades of colonial oppression.
From 1948 onward, Cat Tien Pagoda became a key base for revolutionary activities. Local organizations used it for meetings and liaison with the free zones of Thanh Ha and Tu Ky (Hai Duong Province).
Under its eaves and bamboo groves, secret bunkers were dug to shelter revolutionary cadres.
Witnesses recall that the pagoda’s dense foliage, including a giant queo tree, provided ideal cover and observation posts over Highway 10 and the nearby river junction, where French patrols often passed.
The pagoda also served as a communications hub for transporting documents, correspondence, and supplies between the occupied zone and liberated areas.
Between 1948 and 1952, both clandestine and military activities took place.
During the 1951 counteroffensive, Cat Tien Pagoda was the coordination point between local guerrillas and the Nui Voi regular army.
Battles along Highway 10 and the Van Uc River dealt heavy damage to the French. The pagoda also functioned as a logistics base, watch post, and meeting point for resistance forces.
Architecture and landscape
The pagoda faces west toward the river junction, across which lie the lands of Tu Ky and Thanh Ha Districts (Hai Duong Province).
Its grounds cover about 3,348 square meters, enclosed by protective walls.
Over the centuries, Cat Tien Pagoda has undergone several restorations. The current structure follows the traditional Dinh-shaped layout with three front halls and one Buddha sanctuary.
The walls are closed gables; all wooden structures are made of lim wood, using mortise-and-tenon joints. The design is simple, smooth, and unadorned.
Artifacts
Due to wartime destruction, ancient artifacts such as steles or ritual objects have not survived.
Today, the main relics are statues arranged on the main altar, including:
– The Three Worlds Buddhas (Tam The);
– The Amitabha Trinity (Di Da Tam Ton) with Amitabha, Avalokitesvara, and Mahasthamaprapta;
– The Jade Emperor, Nam Tao, Bac Dau;
– The Infant Shakyamuni Buddha (Thich Ca So Sinh).
Most statues were crafted after 1945.
Heritage ranking
Through its revolutionary history, Cat Tien Pagoda has become a “red address” — a site for educating patriotic and revolutionary traditions among the people of Quang Trung Commune, An Lao District, Hai Phong City.
It was recognized as a Municipal-Level Revolutionary Historical Site in 2004.
2. Français
Nom et localisation géographique
Depuis le centre de Hai Phong, en passant par le pont Niem vers le district de Kien An, puis en suivant la route nationale 10 sur environ 4 km, on atteint la commune de Quang Trung.
De là, on accède aisément à la pagode Cat Tien, dont le nom en caractères chinois est Kim Thien Tu. Elle fut édifiée sur une hauteur, au confluent des rivières Van Uc et Mia.
Histoire et personnages
Selon le livre Les anciennes pagodes de Hai Phong :
Les sources historiques indiquent que la pagode Cat Tien fut construite avant le XIXᵉ siècle.
Outre sa fonction religieuse, elle servit de lieu de rassemblement révolutionnaire du Parti, des autorités et du peuple de la commune de Quang Trung pendant les guerres de résistance contre la colonisation française puis américaine jusqu’en 1975.
Le premier événement connu remonte à 1897, lorsque les habitants utilisèrent la pagode pour former la milice du patriote Bui Dinh Trach, du hameau Cau Ha, qui répondit à l’appel du roi Ham Nghi dans le mouvement Can Vuong.
Les insurgés s’y entraînèrent et lancèrent plusieurs attaques, sur la rivière Van Uc comme sur la route, détruisant le poste de Soi et capturant armes et matériel.
Entre 1945 et 1954, la pagode abrita le siège des partisans de Quang Trung.
Après la Révolution d’août 1945 et la fondation de la République démocratique du Viêt Nam, la milice communale y fut créée en 1946.
Le 6 juin 1946, les villageois s’y réunirent pour voter aux premières élections législatives du pays.
À partir de 1948, la pagode devint un centre d’activités clandestines et un lieu de liaison avec les zones libres de Thanh Ha et Tu Ky (province de Hai Duong).
Des abris secrets furent creusés sous les bosquets de bambous pour héberger les cadres révolutionnaires.
Un grand arbre queo servait de poste d’observation dominant la route nationale 10 et la rivière.
La pagode servait aussi de relais pour le transport de documents et de courrier entre zones occupées et zones libérées.
Entre 1948 et 1952, elle fut également un poste militaire actif.
En 1951, lors d’une bataille contre les troupes françaises, elle servit de point de coordination entre la guérilla locale et l’unité du mont Voi.
Grâce à sa position près de la rivière Van Uc, les combattants infligèrent de lourdes pertes à l’ennemi et assurèrent la logistique des forces de résistance.
Architecture et paysage
La pagode fait face à l’ouest, vers le confluent des rivières, en face des districts de Tu Ky et Thanh Ha (province de Hai Duong).
Elle couvre environ 3 348 m², entourée d’un mur d’enceinte.
Le bâtiment actuel, de style traditionnel en forme de Dinh, comprend trois travées à l’avant et une salle du Bouddha.
L’ossature est en bois de lim, les assemblages sont réalisés par tenons et mortaises, sans décoration superflue.
Objets conservés
Les guerres ont détruit la plupart des anciens artefacts, mais le temple conserve encore plusieurs statues importantes :
– Le Tam The (les Trois Bouddhas des Trois Mondes) ;
– Le Di Da Tam Ton (Amitabha, Avalokitesvara, Mahasthamaprapta) ;
– L’Empereur de Jade, Nam Tao, Bac Dau ;
– Le Bouddha Shakyamuni enfant.
La plupart furent sculptées après 1945.
Classement patrimonial
La pagode Cat Tien est aujourd’hui considérée comme un “haut lieu rouge” de la mémoire révolutionnaire et de l’éducation patriotique.
Elle a été classée Monument historique de niveau municipal en 2004.
3. 中文繁體
名稱與地理位置
自海防市中心經念橋至建安郡，沿十號國道向安老縣行約四公里，即達廣中社境內。於此詢問，居民皆能引路前往著名古剎——吉天寺。
吉天寺建於高地，處於文郁河與蔗河匯流之處。
歷史與人物
據《海防古寺志》記載：
依史料推斷，吉天寺最遲於十九世紀之前已建成。
除佛教信仰功能外，該寺亦為廣中社、安老縣乃至海防市黨政軍民在抗法、抗美時期的重要革命據點。
一八九七年，村民於寺中集結義軍，響應咸宜王勤王詔，領袖為廣中社句下村人裴廷澤。義軍於寺中訓練武裝，多次出擊，攻擊文郁河水路與陸上索圩據點，殲敵奪械。
一九四五年至一九五四年間：八月革命成功後，越南民主共和國成立。翌年二月，廣中社於寺中組建游擊隊保衛新生政權。
一九四六年六月六日，全國舉行第一次國會選舉，村民亦聚於寺中投票，行使獨立公民之權。
自一九四八年起，寺再成抗戰中心。社內各組織常以寺為會址，並與河對岸清河、四岐自由區聯絡。竹林之下、寺舍之旁皆築有地道密室，以庇護革命幹部。寺內古樹蒼鬱，尤有一棵槲樹老幹，可遠眺十號公路及三江口，利於警戒。寺亦為交通聯絡站，傳遞文書信件於敵佔與解放區之間。
一九五一年之反掃蕩戰中，寺為地方游擊隊與象山部隊聯絡點，協同作戰，多次伏擊敵軍於十號公路與文郁河，予以重大損失。寺兼負警戒、後勤與集結之責。
建築景觀
寺面西而建，臨三江口，對岸為海陽省四岐、清河二縣。寺域約三千三百四十八平方米，四周築牆圍護。
現存建築為「丁」字形格局，前有三間前殿，後為一間佛殿，皆以鐵力木構架，斗拱榫卯相連，素樸無飾。
文物
歷經戰火，碑刻與供器多佚。現存主要佛像包括：
三世佛一組、彌陀三尊（阿彌陀、觀世音、大勢至）、玉皇上帝、南斗北斗、釋迦初生等像。
多為一九四五年後塑造。
文物等級
吉天寺以其革命歷史而成為廣中社人民愛國教育之紅色據點。
二〇〇四年被海防市人民委員會列為市級抗戰歷史遺跡。
