Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Yên Phụ thuộc làng Yên Phụ, phường Yên Phụ, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội. Đầu thế kỷ XIX đây là địa giới tổng Thượng, huyện Vĩnh Thuận, có tên là Yên Hoa, sau đó vì tránh huý Vua Thiệu Trị đầu năm 1841 nên đã đổi tên thành Yên Phụ và giữ nguyên cho đến ngày nay.
Đình thờ ba vị thành hoàng vốn là ba anh em: Uy Linh Lang đại vương, Vương Duy đại vương, Vương Ba đại vương.
Lịch sử và nhân vật
Dựa vào cuốn thần phả lưu giữ tại đình và sách Tây Hồ chí, Uy Lang dựng cờ chiêu mộ binh sĩ, chỉ có vài ngày mà quân ứng mộ lên tới hàng vạn người. Uy Lang tự đứng ra luyện tập quân sĩ, đội ngũ chỉnh tề, binh pháp thành thục, tự xưng là: “Thiên tử quân”, tiến đánh quân Nguyên ở Bàn Than. Quân giặc thua to, quân ta thừa thắng đuổi chúng lên phía bắc. Một ngày đánh tám trận, thắng cả tám, chém đầu ba vạn quân giặc, bắt sống tướng giặc là Ô Mã Nhi và rất nhiều quân lính. Từ đấy về sau, quân Nguyên không dám đem quân sang xâm lược nước ta. Đất nước thái bình thịnh trị.
Do có công lao to lớn trong việc đánh giặc, nên Uy Lang được vua phong là Dâm Đàm đại vương. Đại vương không màng chức tước nên lại đến tu thiền ở chùa Ngọc Hồ. Giờ Ngọ ngày 8 tháng 8 năm Bính Tý, đại vương không bệnh mà hoá.
Vua cho xây đền thờ đại vương ở Nhật Chiêu và các nơi khác như Yên Hoa (Yên Phụ)… Từ đấy về sau đại vương luôn hiển hoá giúp dân, giúp nước.
Đình Yên Phụ là ngôi đình duy nhất ở Hà Nội được xây dựng vào khoảng thời gian nửa cuối thế kỷ XVII. Qua thời gian ngôi đình bị xuống cấp, đình đã trải qua ba đợt trùng tu và giữ kiến trúc cho tới ngày nay.
Uy Đô Linh Lang Đại Vương
Theo Địa chí Hồ Tây viết: “Uy Đô Linh Lang (hoàng tử nhà Trần), con vua Trần Thánh Tông, đã cùng Quốc Công tiết chế Trần Hưng Đạo đánh thắng giặc Nguyên Mông xâm lược.”
Uy Đô Linh Lang còn được nhắc tới ở nhiều truyền thuyết khác nhau, từ thời Lạc Long Quân, tục truyền rằng 100 trứng sinh ra 100 con trai, trong đó 50 con theo cha về biển, gọi là “Uy Linh Lang”. Những người này thuộc bảy bộ với bảy sắc màu đặc trưng. Ba vị thần linh này được thờ ở đền An Trì, Hồ Tây. Vào thời Trần Thánh Tông, hoàng hậu Minh Đức cầu tự tại đền này, mộng thấy vị thần Uy Linh Lang xin thác sinh. Sau 14 tháng mang thai, hoàng hậu sinh ra một cái bọc, tưởng là yêu quái, nhưng sau khi bỏ ở bên sông Nhị, đứa trẻ trong thúng lại có tiếng khóc vang vọng vào cung. Hoàng hậu và vua đón đứa trẻ về, đặt tên là Uy Đô và yêu quý nuôi dưỡng.
Tuy nhiên, đây chỉ là những huyền thoại trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng Việt Nam, mang đậm tính chất văn hóa dân gian và tâm linh của người Việt. Dù không thể xác minh tính chính xác của những câu chuyện, nhưng tín ngưỡng thờ Thành hoàng vẫn giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Yên Phụ tọa lạc trên một bán đảo nhô ra Hồ Tây thuộc địa dư làng Yên Phụ cổ xưa (nay thuộc phường Yên Phụ, quận Tây Hồ), sau lưng đình nhìn ra chùa Trấn Quốc và trường Chu Văn An, trước mặt đình là ao Vả.
Hiện nay, đình Yên Phụ bao gồm các công trình kiến trúc: Cổng, Tả/Hữu, Đại Đình.
Cổng
Cổng đình Yên phụ nằm ngay mặt đường làng, phía trước là ao đình. Cổng được xây dựng theo lối Tam Quan với ba cổng độc lập, tách biệt nhau bằng một khoảng tường nối, kiến trúc cổng đơn giản kết cấu từ hai cột trụ vững chãi, chịu lực chính cho cánh cửa.
Cổng chính ở giữa, có chiều rộng lớn nhất, cột trụ có chiều cao khoảng 3m, trên đỉnh trụ đặt hai tượng nghê chầu quay mặt vào nhau. Cổng này chỉ mở trong ngày chính lễ. Hai cổng phụ hai bên có kích thước nhỏ và chiều cao cột trụ thấp hơn, cổng phụ là lối ra vào thường ngày của nhân dân.
Qua cổng là bức bình phong dạng cuốn thư, có kích thước lớn, hai bên cuốn thư là hai cột trụ, bên trong cuốn thư được chạm vẽ phong cảnh và hình hổ vằn.
Đại Đình
Qua cổng là sân đình rộng, được đặt các chậu hoa, cây cảnh tạo không gian thoáng mát. Đình Yên Phụ có kiến trúc kiểu chữ Đinh (丁) với ba gian hai chái dọc và ba gian Hậu Cung ngang, không theo kiểu chuôi vồ như các ngôi đình ở Việt Nam.
Cửa đình hiện mở ở hồi hướng Bắc theo kiểu thượng song hạ bản, toàn bộ công trình đều được làm bằng gỗ lim, cột bào trơn, kê trên các chân tảng đá xanh. Ba gian giữa là cửa ra vào, hai chái bên được xây tường kín, giữa tường đắp nổi hai tượng Hộ Pháp (Khuyến Thiện và Trừng Ác).
Bên trong đình được chạm khắc, trang trí những mảng chạm với những đề tài phong phú, các đầu bẩy chạm nổi đề tài rồng mây, tứ linh, đầu dư chạm hình đầu rồng, miệng há to ngậm viên ngọc tròn, mắt rồng lồi to, mũi nở, tóc và bờm bay ngược về phía sau. Các bức cốn, chạm nổi đề tài tứ linh, tứ quý, rồng cuốn thủy và các hình hoa lá mây cách điệu. Nghệ thuật chạm khắc ở đình có đường nét chạm sâu đậm, các đề tài được thể hiện sống động, mang đậm phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII – XVIII.
Chính giữa là chiếc kiệu rước sơn son thếp vàng, đây là di vật mà người dân rất tự hào còn gìn giữ được. Từ ngoài nhìn vào là bức hoành Đông Giang Khải Sắc (sông ở phía Đông, tức sông Hồng mở ra rất đẹp) và Bắc Tú Nam Anh (đình hướng Bắc rất ưu tú của dân nước Nam). Hậu cung được nối liền với Đại Đình, chính giữa là khám thờ bằng gỗ sơn son thiếp vàng, trong đó đặt ba bộ long ngai bài vị, mũ áo của ba vị Thành hoàng làng, phía trước đặt các đồ thờ tự.
Mái đình Yên Phụ rất đặc biệt, với phần mái chính là phần đầu đốc, được lợp ngói mũi hài, trên mái đặt tượng hai chim phượng đứng ai bên quay hướng vào nhau, ở phần mái trên trong đắp nổi hình hai con rồng chầu mặt trời, biểu hiện Long Phượng trình tường. Các góc đao uốn cong quay chầu về nóc mái, đầu guột đắp nổi hình hai con nghê.
Tả/Hữu Mạc
Dãy Tả/Hữu nằm đối diện nhau, ở phía trước Đại Đình, mỗi dãy gồm năm gian ngang với kiến trúc chữ Nhất (一) đơn giản, hai dãy này là nơi nghỉ và nơi chuẩn bị đồ lễ cho ngày lễ hội.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, lễ hội đình Yên Phụ được tổ chức từ ngày 9 đến ngày 10 tháng 2 Âm lịch, được xem là một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc, giữ gìn được nét đặc trưng của hội đình Hà Nội. Nhận được sự tham gia đông đảo nhân dân địa phương và khách thập phương.
Ngày mùng 9, ngày dân làng tổ chức lễ mộc dục (tắm tượng) bằng cách rước kiệu từ đình ra chùa Trấn Quốc để lấy nước thanh tịnh về đình làm lễ tắm tượng. Kiệu rước được vác bởi bốn thanh niên khỏe mạnh, mặc áo dài, có dải, có tua mạng, còn hai kiệu lớn khác được 16 thanh niên khỏe mạnh khoác áo trắng, quần trắng, giày trắng, đai đỏ, đai xanh. Đằng sau đoàn kiệu là đội múa sinh tiền cùng các bô lão, chức sắc trong làng.
Sau khi lấy nước từ chùa Trấn Quốc, lễ bái mộc dục được tổ chức tại sân đình, tại đây những hoạt động như hát chèo, đánh cờ người, chọi gà, chọi chim… được diễn ra rất náo nhiệt. Hội đình Yên Phụ kéo dài đến hết ngày 10 thì kết thúc.
Hiện vật
Hiện nay, đình còn lưu giữ một chuông đồng đúc thời Thiệu Trị (1842) tặng cho đình nhân dịp đình được đổi tên là đình Yên Phụ và giữ được 78 đạo sắc, cổ nhất là sắc thời Lê Vĩnh Tộ (1619).
Ngoài ra, trong cung thờ ba ngai đức Vương Cả, Vương Đôi, Vương Ba có một tấm bia. Bia khắc từ thời Lê Gia Tông hiệu Dương Đức (1672- 1675), có kích cỡ 1,7 x 0,7m, hiện chôn chìm vào tường với nội dung đình Yên phụ thờ ba vị Thành hoàng, con trai Hoàng hậu Minh Đức và ao Vả trước đình từng bị bọn quyền thần thời Lê Trịnh lấn chiếm, dân ba lần kêu tới tai vua và vua buộc bọn tham quan phải trả lại ao Vả cho dân
Xếp hạng
Đình được Bộ Văn hóa (nay là Bộ VHTT&DL) xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật tại Quyết định số 15/VH-QĐ ngày 27/01/1986./.
Tham Khảo
- Đỗ Thỉnh (2000), Đại chí vùng ven Thăng Long, Nxb Văn hoá Thông tin.
- Quốc Văn (2010), 36 Đình-Đền-Chùa Hà Nội, Nxb Thanh Niên.
- Lễ hội thăng long, Nxb Hà Nội (2001).
- Nguyễn Vinh Phúc, Nguyễn Duy Hinh (2009), Các Thành Hoàng&Tín Ngưỡng Thăng Long-Hà Nội, Nxb Lao Động.
