Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Quan Mạc tên chữ là Quan Mạc tự thuộc xóm Mua, xã Tiên Kiên, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Xã Tiên Kiên có ranh giới phía Đông giáp xã Hy cương, phía Tây giáp các xã Xuân Lũng, Xuân Huy, phía Nam giáp xã Thạch Sơn, Hùng Sơn, phía Bắc giáp thị trấn Phong Châu (huyện Phù Ninh).
Quan Mạc tự là một trong những ngôi chùa nổi tiếng và cổ kính tại xã Tiên Kiên có liên quan đến lịch sử thời kỳ Hùng Vương dựng nước tại Phú Thọ.
Lịch sử và nhân vật
Theo bia đá “Quan Mạc tự bi” là cổ vật còn lưu giữ được tại chùa, bia có hình chữ nhật đặt trên bệ rùa. Trên bia có khắc niên đại tạo tác vào thời Lê, triều vua Lê Hy Tông, niên hiệu Chính Hòa ngũ niên (tức Chính Hòa năm thứ 5 (1684), là cơ sở để xác định niên đại xây dựng chùa Quan Mạc ít nhất cũng vào cuối thế kỷ XVII.
Tương truyền, thời Hùng Vương dựng nước đây là nơi vua Hùng thường đi qua khi du ngoạn và luyện tập binh mã. Chùa Quan Mạc cùng với quần thể di tích: Đình Cả (đình Khuân), miếu Giã, Ao Giang, Giếng Vua In, tất cả đều là nơi ghi dấu ấn tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Trải qua thời gian lịch sử, các cuộc chiến tranh đi qua, ngôi chùa bị tàn phá nặng nề, ngôi chùa đã nhiều lần trùng tu, sửa chữa. Năm 1998, chùa được trùng tu lại với kiến trúc cổ ba gian Hậu Cung và năm gian Đại Bái bằng vật liệu thô sơ đơn giản, tạo nên nơi thờ phụng. Năm 2007, ngôi chùa một lần nữa được tôn tạo lại những kiến trúc bị hư hỏng.
Đặc biệt vào năm 2014, được sự quan tâm của các cấp Giáo hội, sự chấp thuận và tạo mọi điều kiện giúp đỡ của các cấp chính quyền, đầu tháng 3-2014, chùa đã tổ chức khởi công động thổ trùng tu xây dựng. Sau hơn 10 tháng thi công, ngôi Tam Bảo và các hạng mục công trình đã hoàn tất.
Ngày 25 tháng 1 năm 2015, lễ khánh thành chùa Quan Mạc được diễn ra với sự tham gia của các cấp, ban nghành, TT.Thích Minh Nghiêm, UV HĐTS, Trưởng BTS GHPGVN tỉnh Phú Thọ; TT.Thích Minh Thuận, cùng toàn thể nhân dân Phật tử.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Quan Mạc được xây dựng quay hướng Đông Nam, với thế đất cao, trong một khuôn viên rộng rãi với nhiều cây cổ thụ tạo bóng mát.
Cổng chùa được xây dựng trên nền đất cao hơn mặt đường qua chín bậc thang lên xuống. Kiến trúc cổng theo kiểu Tam Quan, gồm ba lối cổng, tạo nên một không gian rộng mở, không có cửa. Toàn bộ cổng được làm theo kiểu bê tông giả gỗ, mang vẻ đẹp vừa hiện đại vừa truyền thống. Cửa chính nổi bật với thiết kế nhô cao hơn hai cổng phụ bên cạnh. Mái cổng lợp theo hình mũi hài, các góc đầu đao uốn cong như sóng mây, và bờ nóc mái là hình rồng chầu mặt nguyệt.
Bước qua khoảng sân rộng, sẽ đến tòa thờ chính, được thiết kế theo kiểu kiến trúc chữ Đinh (丁) có hệ mái chồng diêm hai tầng, tám mái. Tòa thờ gồm năm gian, gồm Tiền Đường và Hậu Cung.
Ở hiên trước Tiền Đường là sáu cột đá, chạm khắc hoa văn, là cấu trúc chịu lực chính cho phần mái hiên. Các hệ thống đầu dư đều khắc hoạ chữ Thọ, ở lối ra vào đều được lắp hệ thống cửa bức bàn bằng gỗ. Hai bên đầu hồi không xây kín như các ngôi chùa khác mà ở giữa bức tường lại được trổ cửa sổ chữ Thọ.
Kết cấu hệ vì mái được làm theo hình thức thượng giá chiêng – hạ kẻ, chân tảng kê cột bằng đá xanh. Bên trong các gian bài trí hệ thống tượng thờ, tiêu biểu các pho tượng có giá trị nghệ thuật tạo tác tượng tròn đầu thế kỷ XIX, đó là: Tượng Quan Âm Tống Tử, A Di Đà. Ngoài ra, chùa còn có nhiều tác phẩm nghệ thuật tinh xảo như các bức tranh tượng gỗ và đá, đình, chuông, trống, cửa, cột, hàng cờ. Mỗi tác phẩm đều chứa đựng những giá trị tâm linh và văn hóa sâu sắc của dân tộc Việt Nam.
Mái chùa Quan Mạc lợp ngói mũi hài, phía trước có mái đao uốn cong, phần ô thoáng ở giữa hệ mái tầng một và hệ mái tầng hai được gắn theo dạng thân trúc xếp thành hàng tạo thông thoáng vào chùa. Hệ mái trên cùng có kích thước nhỏ hơn, phần nóc mái là hai hình rồng chầu, ở giữa là rồng cõng bánh xe pháp luân.
Nằm bên tay trái là Nhà Mẫu, bên tay phải là dãy nhà ngang, mái lợp tôn, đây là nơi tiếp khách, chuẩn bị đồ lễ khi vào dâng hương.
Ở phía ngoài sân còn được xây dựng một nhà bia, với tiết diện hình vuông, gồm bốn cột chịu lực, mái lợp ngói mũi hài, nóc mái trang trí rồng mây. Bên trong có đặt một tấm bia đá.
Hiện vật
Trải qua các giai đoạn lịch sử Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, mảnh đất thiêng này đã đóng góp rất lớn trong việc dựng nước và giữ nước của các vua Hùng. Hiện nay, Di tích chùa Quan Mạc còn lưu lại được những long vị, văn bia, ống hoa, mâm ấu, đài nước, nến phao, bát đĩa cổ, và áo tắm ngựa cho vua.
Đặc biệt là bia đá “Quan Mạc tự bi”, được khắc bằng chữ Hán, có nội dung ghi lại việc công đức của các trùm trưởng, quan viên hai xã: Lục Giã và Tiên Cương, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao. Mặt sau bia, có nội dung chữ Hán được lược dịch như sau: “Thượng hạ đẳng, trùm trưởng, quan viên hai xã Lục Giã, Tiên Cương, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao.”
Xếp hạng
Chùa Quan Mạc được Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2002.
English Translation
Name and Geographical Location
Quan Mac Pagoda, formally named Quan Mac Tu, is located in Xom Mua, Tien Kien Commune, Lam Thao District, Phu Tho Province. Tien Kien Commune borders Hy Cuong to the east, Xuan Lung and Xuan Huy to the west, Thach Son and Hung Son to the south, and Phong Chau Town (Phu Ninh District) to the north.
Quan Mac Tu is one of the most ancient and renowned pagodas in Tien Kien, closely associated with the history of the Hung Kings era in Phu Tho.
History and Figures
According to the stone stele Quan Mac Tu Bi, preserved at the pagoda, the stele is rectangular and placed on a turtle-shaped pedestal. The inscription records the creation during the reign of King Le Hy Tong, Chinh Hoa 5 (1684), which confirms that Quan Mac Pagoda was built at least by the late 17th century.
Legend has it that during the Hung Kings’ era, this was a place where the kings often passed by during excursions and military training. Quan Mac Pagoda, along with Dinh Ca (Khuan Communal House), Gia Temple, Ao Giang, and King In Well, are all sacred sites tied to the worship of the Hung Kings.
Through the course of history and wars, the pagoda was heavily damaged and underwent many restorations. In 1998, the pagoda was rebuilt with a simple three-compartment Rear Sanctuary and a five-compartment Great Worship Hall. In 2007, further renovations were carried out.
In 2014, with support from the Buddhist Sangha and local authorities, major reconstruction began. After ten months, the Tam Bao Hall and associated structures were completed. On January 25, 2015, the inauguration ceremony was held with the presence of Buddhist leaders, monks such as Venerable Thich Minh Nghiem and Venerable Thich Minh Thuan, as well as local officials and lay Buddhists.
Architectural Landscape
The pagoda faces southeast on elevated ground, within a spacious courtyard shaded by ancient trees.
The gate, built on higher ground with nine steps, follows the Tam Quan (triple-entrance) style. It features three entrances without doors, built of concrete in imitation wood. The central gate is taller, with tiled “shoe-tip” roofs, dragon motifs, and cloud-wave curves.
The main sanctuary follows the Đinh (丁)-shaped layout with a two-tiered, eight-roofed system. The structure includes the Front Hall and the Rear Sanctuary. Six stone pillars carved with decorative motifs support the front porch. Wooden panel doors and “Longevity” (Shou) windows adorn the structure.
The roof employs the thuong gia chieng – ha ke structure, with stone bases. Inside are Buddhist statues, including early 19th-century masterpieces such as Quan Am Tong Tu and Amitabha. The pagoda also preserves wooden and stone carvings, bells, drums, and decorative objects.
The roof is tiled with curved eaves and dragon motifs, symbolizing Buddhist cosmology. To the left stands the Mother Goddess House; to the right, auxiliary buildings serve visitors and rituals. In the courtyard is a stele pavilion with a tiled roof and dragon-cloud decorations.
Relics
The pagoda preserves ancient artifacts from the Phung Nguyen, Dong Dau, Go Mun, and Dong Son cultures, as well as royal ritual objects. Particularly valuable is the stone stele Quan Mac Tu Bi, inscribed in Han script, recording the contributions of community leaders and officials from Luc Gia and Tien Cuong communes, Son Vi District, Lam Thao Prefecture.
Classification
Quan Mac Pagoda was recognized as a provincial-level historical relic by the Ministry of Culture, Sports and Tourism in 2002.
中文翻译
名称与地理位置
观莫寺（汉字名：观莫寺）位于富寿省林梢县仙坚社 mua 村。仙坚社东邻 hy cương 社，西邻 xuân lũng 和 xuân huy 社，南接 thạch sơn 和 hùng sơn 社，北与富宁县 phong châu 镇接壤。
观莫寺是仙坚社最著名和最古老的寺庙之一，与雄王建国时期在富寿的历史紧密相关。
历史与人物
根据寺中保存的《观莫寺碑》，此碑为长方形，安放在龟座上，刻于黎熙宗时期，政和五年（1684），由此可确定观莫寺至少建于十七世纪末。
传说在雄王建国时期，这里是雄王出游、操练军队时常经过之地。观莫寺与大祠（khuân đình）、 giả 庙、 ao giang、印王井等遗迹共同构成雄王祭祀信仰的重要场所。
历经战乱，寺庙多次遭受破坏并多次修复。1998 年，寺庙重建为三间后殿、五间大拜殿。2007 年再次修缮。
2014 年，在佛教会及地方政府支持下，寺庙启动大规模重修。经过十个月施工，三宝殿和相关工程竣工。2015 年 1 月 25 日，观莫寺举行落成典礼，佛教界高僧如释明严法师、释明顺法师，以及政府官员和广大佛教徒参加。
建筑景观
寺庙坐落于东南朝向的高地，院落宽阔，古树参天。
山门依 三关 格局建造，三道入口无门，以仿木混凝土建成。正门高耸，屋顶覆鞋尖瓦，屋角弯曲似云浪，屋脊饰龙戏珠。
正殿采用“丁”字形布局，两层八屋顶。前殿有六根雕花石柱支撑。殿内设供奉系统，保存十九世纪初观音送子、阿弥陀等木雕造像，以及钟鼓、雕刻等文物。
屋顶以青瓦铺设，上层屋脊饰双龙戏珠，中间饰法轮。左侧为圣母殿，右侧为配房，供接待宾客及准备祭品。庭院设有一座碑亭，内置石碑。
文物
观莫寺遗留自冯元、铜豆、古门、东山文化时期的器物，以及供王室祭祀的文物。尤为珍贵的是《观莫寺碑》，以汉字镌刻，记录了林梢府 sơn vi 县 lục giã、 tiên cương 两社首领与官员的功德。
等级
2002 年，观莫寺被越南文化体育与旅游部认定为省级历史遗迹。
Traduction Française
Nom et situation géographique
La pagode Quan Mac, dont le nom littéraire est Quan Mac Tu, se situe au hameau Mua, commune de Tien Kien, district de Lam Thao, province de Phu Tho. La commune de Tien Kien est bordée à l’est par Hy Cuong, à l’ouest par Xuan Lung et Xuan Huy, au sud par Thach Son et Hung Son, et au nord par la ville de Phong Chau (district de Phu Ninh).
Quan Mac Tu est l’une des pagodes les plus anciennes et renommées de Tien Kien, liée à l’histoire de l’époque des rois Hung à Phu Tho.
Histoire et personnages
Selon la stèle Quan Mac Tu Bi conservée dans la pagode, de forme rectangulaire et posée sur une base en tortue, l’inscription fut gravée sous le règne du roi Le Hy Tong, en la cinquième année de l’ère Chinh Hoa (1684). Cela confirme que la pagode fut construite au moins à la fin du XVIIe siècle.
La tradition rapporte que, sous les rois Hung, ce lieu était fréquenté par les souverains lors de leurs promenades et exercices militaires. La pagode Quan Mac, avec le communal house Dinh Ca (Khuan), le temple Gia, l’étang Ao Giang et le puits du roi In, constitue un ensemble sacré lié au culte des rois Hung.
Au fil des siècles et des guerres, la pagode fut gravement endommagée mais maintes fois restaurée. En 1998, elle fut rebâtie avec une arrière-salle à trois travées et une grande salle à cinq travées. En 2007, d’autres restaurations eurent lieu.
En 2014, avec l’appui de l’Église bouddhique et des autorités locales, de grands travaux de restauration furent entrepris. Après dix mois, le hall du Tam Bao et d’autres ouvrages furent achevés. Le 25 janvier 2015, la cérémonie d’inauguration eut lieu, en présence des dignitaires bouddhistes tels que le vénérable Thich Minh Nghiem, le vénérable Thich Minh Thuan, ainsi que des autorités et fidèles.
Paysage architectural
La pagode fait face au sud-est, sur un terrain élevé, au sein d’une vaste cour ombragée par de vieux arbres.
Le portail est construit selon le style Tam Quan, avec trois passages ouverts, sans portes, en béton imitant le bois. Le portail central est plus élevé, avec toitures superposées recouvertes de tuiles « nez de chaussure », ornées de dragons et de motifs nuageux.
Le sanctuaire principal adopte un plan en forme de « Đinh » (丁), à deux niveaux et huit toits. La véranda avant repose sur six colonnes de pierre sculptées. L’intérieur abrite un système d’autels et des statues bouddhiques du début du XIXe siècle, notamment Quan Am Tong Tu et Amitabha. La pagode conserve également des œuvres d’art raffinées telles que des sculptures en bois et en pierre, des cloches et des tambours.
Le toit est orné de dragons affrontés portant une roue du Dharma. À gauche se trouve la Maison de la Déesse-Mère, à droite des bâtiments annexes pour les visiteurs et les offrandes. Dans la cour, un pavillon abrite une stèle de pierre.
Vestiges
La pagode conserve des objets rituels issus des cultures Phung Nguyen, Dong Dau, Go Mun et Dong Son, ainsi que des artefacts royaux. La stèle Quan Mac Tu Bi, gravée en caractères chinois, enregistre les mérites des chefs communautaires et fonctionnaires des communes Luc Gia et Tien Cuong, district de Son Vi, préfecture de Lam Thao.
Classement
En 2002, la pagode Quan Mac a été classée monument historique provincial par le Ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme.
Tham khảo
- Kỷ yếu Di tích lịch sử văn hóa Lễ hội truyền thống tiêu biểu huyện Lâm Thao năm 2019
- Trần Huy Bá (1967), Ngọc phả triều Hùng Vương và Hùng Vương Bát Cảnh
- Cổng Thông tin điện tử huyện Lâm Thao.
