Tên gọi và vị trí địa lý
Miếu Nam, còn được gọi là đình Nam, có tên chữ là đình Vạn Thọ, tọa lạc tại thôn Hà Liễn, xã Bắc Sơn, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng. Khu vực này trước đây thuộc xã Hà Liễn, tổng Song Mai, huyện An Dương, tỉnh Kiến An. Địa danh Hà Liễn (河輦) mang ý nghĩa biểu trưng cho dòng sông đẹp và quý giá. Miếu Nam được xây dựng trên nền đình cổ của xã Hà Liễn, vốn là nơi thờ phụng vị Thành hoàng Nguyễn Hồng, một nhân vật lịch sử có công lao đối với đất nước.
Lịch sử và nhân vật
Theo thần tích của xã Hà Liễn, Ngài Nguyễn Hồng sinh vào thời Lý Nam Đế, xuất thân từ một gia đình có học nghiệp và truyền thống thanh bần. Nhờ đức hạnh và nỗ lực học tập, ông đỗ đầu khoa thi triều đình và được bổ nhiệm làm Thượng thư Bộ Hộ, Tham tán mưu sự. Trong bối cảnh triều Lý suy yếu và giặc Ma Na xâm lược, ông được giao nhiệm vụ đốc xuất quân đội, chỉ huy cuộc kháng chiến tại sông Bạch Đằng. Nhờ chiến lược tài tình, ông đã đánh bại quân thù, giúp bảo vệ bờ cõi đất nước. Sau nhiều năm cống hiến, ông xin cáo lão về quê và qua đời vào ngày 21 tháng 12. Triều đình sắc phong ông là bậc trung thần và ra chiếu chỉ lập miếu thờ tại quê hương, ban mỹ tự và cấp kinh phí hương hỏa.
Kiến trúc cảnh quan
Miếu Nam có mặt bằng kiến trúc kiểu chữ đinh, 5 gian đại bái và 3 gian hậu cung trong đó có 1 gian cung cấm. Đình làm bằng vật liệu hiện đại, kết hợp với vật liệu truyền thống, kiến trúc theo thức đầu hồi bít đốc, trụ đấu, tay ngai. Đại bái có ba gian cửa chính, cửa bằng gỗ, đóng kiểu cửa cổ, cửa thùng khung khách, mỗi gian bốn cánh. Hai gian hồi đại bái, tường bao, xây phía trước trổ của sổ hình chữ nhật đứng, trong đặt tấm đan thoáng hình tròn chữ thọ cách điệu, chầu vào chữ thọ là bốn hoa văn dạng hình con dơi, biểu hiện phúc chầu chữ thọ. Phía trên cửa gian trung tâm đại bái, phần tường xây, đắp bức đại tự, bên trong đắp nổi ba chữ Hán lớn: “Vạn thọ đình” ( 萬夀亭), có nghĩa là ngôi đình bền vững và trường tồn mãi với thời gian. Như vậy đắp chữ Hán trên với mục đích người dân trả lại chính tên ban đầu của thiết chế phụng thờ này. Mái miếu Nam lợp ngói mũi, trên mái đắp trang trí đề tài truyền thống như: đỉnh giữa bờ nóc đắp lương long chầu nguyệt, hai đầu bờ nóc đắp kìm, ngậm bờ nóc. Phần xây nối dài với hai tường hồi miếu ra phía trước tạo thành tay ngai, ngoài cùng tay ngai là trụ biểu. Trụ biểu có đế xây tạo dáng quả bồng, thân trụ tiết diện vuông, bên trong đắp khung câu đối, đầu trụ đắp trang trí đèn lồng, đỉnh trụ đắp bốn chim phượng tung cánh về bốn phía, đuôi chim phượng thắt lại với nhau ở giữa, xòe rộng ra ở phần trên, trông tổng thể như một đài hoa nở rộng trên bầu trời. Bên ngoài tay ngai còn xây thêm phần tường rộng kiểu cánh gà khá rộng, cánh gà có mái che. Trong cánh gà tạo hình khung vuông lớn, trong khung ô đắp, vẽ trang trí đề tài tứ linh: long, lân, quy, phượng.
Tòa đại bái bộ khung chịu lực làm bằng bê tông cốt sắt, kết cấu gồm bốn bộ vì, vì bốn hàng chân cột, nhưng hàng cột quân gần như nằm trong tường bao che, vì nóc cấu trúc chồng rường con nhị, vì nách thuận chồng hai con. Trên các cấu kiện kiến trúc đắp trang trí mang tính điểm xuyết đề tài lá guột mềm mại, đấu kê con thuận đắp nổi hoa sen cách điệu. Tòa hậu cung gồm ba gian, khung chịu lực kết cấu ba bộ vì, cấu tạo tương tự như bộ vì tòa đại bái. Cung cấm ngăn cách với bên ngoài bằng hệ thống cửa cung, cửa chính của cung ít khi mở, cửa cấu tạo thượng song, hạ bản, ra vào cung cấm chủ yếu bằng cửa nách hai bên cửa chính, cửa nách ngưỡng cao, có một cánh đủ để cho một người đi vào. Cách cấu tạo cửa như trên để gìn giữ thâm cung nơi thánh ngự, nguồn thiêng của di tích.
Hiện vật
Năm 1949 đình Nam phải tiêu thổ kháng chiến nên đồ thờ tự tế khí đã bị thất lạc, mất mát. Tuy nhiên hiện nay đình cũng còn bảo tồn được một số cổ vật có giá trị lịch sử văn hóa sau đây: Kiệu bát cống và kiệu thất cống; Kiệu thất cống; 4 đạo sắc phong của vua triều Nguyễn, ban cho Ngài Nguyễn Hồng làm Bản cảnh Thành hoàng làng Hà Liễn; Bia đá…
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, tại Miếu Nam diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống, trong đó trọng tâm là lễ hội tưởng niệm Ngài Nguyễn Hồng vào ngày 21 tháng 12 âm lịch. Lễ hội bao gồm phần tế lễ trang nghiêm với các nghi thức cổ truyền và phần hội với các trò chơi dân gian như đấu vật, kéo co, hát chầu văn. Ngoài ra, các ngày lễ tết quan trọng như rằm tháng Giêng, lễ hội trung thu cũng được tổ chức với sự tham gia đông đảo của nhân dân địa phương.
Xếp hạng
Nhằm ghi nhận giá trị lịch sử và văn hóa của di tích, năm 1990, Miếu Nam đã được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây là một trong những công trình tín ngưỡng quan trọng của vùng đất An Dương, góp phần bảo tồn truyền thống thờ cúng Thành hoàng và giáo dục thế hệ sau về lòng trung nghĩa của bậc tiền nhân.
Tham khảo
Thành đoàn Hải Phòng, Miếu Nam – xã Bắc Sơn – huyện An Dương. Truy cập ngày 10/03/2025, từ https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/mieu-nam-xa-bac-son-huyen-an-duong-nd24899.html
