Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Lạc Dục có tên nôm là đền Dọc tọa lạc tại thôn Lạc Dục, xã Hưng Đạo, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương.
Lịch sử và nhân vật
Theo cuốn Thần tích do Nguyễn Bính biên soạn vào mùa xuân năm Hồng Phúc nguyên niên (1572) và các tài liệu còn lưu giữ tại chùa, đền được xây dựng trong thời kỳ Hậu Lê để thờ Thánh Mẫu Vũ Thị Đức. Gắn liền với truyền thuyết, vào thời vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi), tại xã Lạc Dục, có một bà tên Vũ Thị Đức, kết duyên với ông Đặng Công Chân, một gia đình danh giá và có truyền thống lương thiện. Dù sống với nhau suốt 40 năm nhưng đôi vợ chồng này vẫn không có con cái. Một ngày, khi đi làm đồng, bà Vũ Thị Đức nhặt được hai quả trứng có hình dáng giống như rồng. Bà mang chúng về nhà, đặt vào trong bồ, và sau đó, trứng nở ra thành hai con rắn. Hai con rắn này suốt ngày quanh quẩn bên ông bà. Người dân trong làng hoang mang, lo sợ, nên ông bà đành phải đưa hai con rắn đến sông Lục Đức (nay thuộc sông Thái Bình). Khi giặc Minh xâm lược, nhà vua Lê Thái Tổ dẫn quân ra cửa sông Thái Bình để tiêu diệt quân xâm lược. Tuy nhiên, khi thuyền rồng của vua đến đoạn sông Lục Đức, sóng gió dữ dội không thể tiến lên được. Vua triệu dân đến để tìm cách, và ông bà Đặng Công Chân được mời đến. Trong khi ông Đặng sợ hãi bỏ chạy, bà Vũ Thị Đức kiên quyết đồng ý giúp vua, đêm ngày cầu khấn. Nhờ vậy, sóng gió lặng xuống, sông yên bình trở lại. Tương truyền, hai con rắn đã biến thành hai tráng sĩ, giúp vua đánh tan giặc Minh. Câu chuyện về ông Cọc, ông Dài – hai con của Thánh Mẫu, được nhân dân nhắc đến với lòng biết ơn. Hằng năm, vào ngày 14 tháng 4, “ông về” và ngày 16 tháng 4, “ông đi”. Hai ông hiển linh, mang đến mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu và được nhân dân kính ngưỡng. Những câu chuyện huyền thoại xung quanh họ trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân nơi đây. Để tưởng nhớ công ơn của bà Vũ Thị Đức, nhà vua đã sắc phong cho bà là “Dục Đức Thánh Nương Công Chúa”, ban tặng gia ban 800 quan tiền, cấp 5 mẫu đất, 4 sào, 8 thước ruộng công. Nhà vua còn truyền cho nhân dân lập đền thờ bà tại nơi bà qua đời và dựng đình thờ tại nơi bà cư ngụ, với phong hiệu “Thượng Đẳng Tối Linh”. Các thế hệ sau này, luôn nhớ về công đức của bà, đã truy tặng thêm nhiều sắc phong và ca ngợi những thành tích mà bà đã đạt được trong suốt cuộc đời.
Trong kháng chiến chống Pháp đền là căn cứ quan trọng của các lực lượng du kích và bộ đội địa phương, sau các trận đánh thì đền bị bom đạn tàn phá nặng nề không còn nguyên dạng.
Kiến trúc cảnh quan
Suốt thời gian dài 40 năm, đền để hoang tàn, cây cối mọc um tùm, nhân dân không có nơi thờ cúng, cho tới năm 1989 các cụ trong hội Phật giáo thôn Lạc Dục đã quyên góp công đức để xây dựng ba gian hậu cung dài 6,9m, rộng 3,9m. Năm 1993 nhân dân Lạc Dục lại công đức xây dựng 5 gian tiền tế dài 10,25m, rộng 5,3m. Năm 1997 nhân dân lại tiếp tục công đức để xây dựng 5 gian nhà khách, tạo non bộ, cầu nối, sau đó giải đường bê tông từ đường 391 vào đền dài 135m. Mặt bằng đền có kiến trúc hình chữ Đinh; mái tiền tế bao gồm hệ thống hoành, rui bằng gỗ lim chắc chắn, lợp ngói mũi truyền thống, bờ nóc, bờ cánh mềm mại; trên mái đắp lưỡng long trầu nguyệt và lạc long; xung quanh khu di tích vẫn giữ được 2 ao như xưa kia, có cây xanh, cảnh quan khá đẹp. Sau nhiều lần tu bổ đến năm 2019, đền Lạc Dục đã được xây dựng hoàn chỉnh trên khuôn viên rộng trên 21960m2.
Hiện vật
Hầu hết các sắc phong của Thánh Mẫu đều bị thất lạc, chỉ còn lưu giữ được 3 sắc phong của triều đại Lê – Nguyễn, đó là: năm Cảnh Hưng thứ 28 (1767), Duy Tân năm thứ 3 (1090), Khải Định năm thứ 9 (1924).
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, để tưởng nhớ công ơn của Đức Thánh Mẫu, nhân dân trong thôn tổ chức lễ hội truyền thống vào những ngày 11 đến 13 tháng Giêng (âm lịch). Lễ hội bắt đầu vào ngày 11, khi người dân rước kiệu Đức Thánh Mẫu, Đức Thánh Ông và hai Đức Thánh Tử từ đền về đình làng. Ngày 13, nghi lễ tiếp tục với việc rước ngược trở lại, đưa các vị thánh trở về đền thờ. Trong suốt thời gian lễ hội, ngoài các nghi thức tôn kính, thôn còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian đặc sắc, thu hút đông đảo người dân tham gia và tạo nên không khí vui tươi, đầm ấm, gắn kết cộng đồng.
Xếp hạng
Năm 2005, cụm di tích lịch sử, văn hóa Đình – Đền Lạc Dục đã được xếp hạng là Di tích cấp tỉnh, ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng dân gian gắn liền với đời sống cộng đồng địa phương.
Tài liệu tham khảo
- Di tích lịch sử văn hóa đền Dọc (Hải Dương), Báo Hải Dương.
- Lịch sử cụm di tích lịch sử văn hóa đình – đền Lạc Dục và phong tục lễ hội, Trang thông tin điện tử xã Hưng Đạo – huyện Tứ Kỳ, ngày 15/09/2021.
- Nguyễn Sơn, “Đất thiêng đền Dọc”, báo Ngày mới online, ngày 12/09/2018.
